Skip to main content

Full text of "Lehmann: Das Langobardische Lehnrecht 1896"

See other formats


Das 

LANGOBARDISCHE  LEHNRECHT 

(Handschriften,  Textentwicklung,  altester  Text  und  Vulgattext 
nebst  den  capitula  extraordinaria). 

Von 

Karl  Lehmann. 


Gottingen  1896. 
D  i  e  t  e  r  i  c  h'  sche  Verlags  -  Bachhandlung. 


128741 


Vorrede. 


Mit  dem  Buclie,  welches  ich  der  Oeffentlichkeit  iibergebe ,  ist 
die  Aufgabe,  eine  kritiscbe  Edition  des  Langobardiscben  Lebnrecbts 
zu  liefern ,  nicbt  gelost ,  aber  meines  Eracbtens  der  Liisung  nabe 
geriickt.  Feblt  aucb  der  in's  Einzelne  gebende  Variantenapparat 
—  den  icb  fiir  die  Antiqua  wenigstens  an  andcrer  Stelle  geliefert 
babe  —  so  glaube  icb  docb,  cinen  sicberen  Text  der  Antiqua  und 
Vulgata1)  geboten  zu  baben.  Die  Zusammenstellung  der  Hand- 
scbriften,  deren  grosster  Tbeil  von  mir  eingeseben  worden  ist,  und 
die  textkritiscbe  Untersucbung  (eine  Umarbeitung  einer  friiberen 
Abhandlung)  werden  in  den  Stand  setzen,  das  Material  und  die 
Quellenentwickhmg  zu  iiberscbauen.  Den  Abscbluss  des  Werkes 
berbeizufiibren ,  bindern  micb  fiir  absebbare  Zeit  —  von  anderen 
G-riinden  abgeseben  —  die  bevorstebende  Umwiilzung  unseres  biir- 
gerlichen  Rechts  und  die  daraus  dem  Rechtslehrer  erwachsendcn 
Verptiichtungen. 

Wie  ich  die  Hoffimng  licge,  dass  dieser  Frucht  langer  Arbeit 
gereeht  abwiigende  Facbgenossen  die  Anerkennung  nicht  versagen 
werden,  so  wird  die  sachlicbe  Kritik  Berufener  stets  auf  meincn 
Oank  rccbnen  diirfen. 

Oie  nicht  unerheblichen  Ausgaben,  welche  die  Eruinmg  des 
Handsclniftenstandes  erforderte,  sind  zu  einem  Theile  durch  eine 
Unterstutzung  der  Savigny-Stiftung  gedeckt  worden ,  wie  ich  mit 
gcbiihrendem  Oanke  hervorhebe. 


1)  Die  Abweichungen  des  jetzigen  Textcs  von  dem  in  den  Mon.  Germ.  fiir 
Wciland  von  mir  ronstruirten  crklaren  sicli  zum  Theil  aus  dcm  anderen  Zweck 
dieser  Kdition,  zum  Tlieil  aus  Druckfchlern  der  Weilandschen  Ausgabe,  die  mich 
nicht  treffen ,  da  icli  die  Corrcctur  nicht  bcsorgt  habc.  Ueber  II  F.  -10  vergl 
S.  77  A.  I. 

Rostock,  im  December  1895. 

Karl  Lehmann. 


Inhalt. 


L    Die  Handschriften   1-36 

II.  Die  Textentwicklung  des  Langobardiscben  Lehnrcchts    ....  37—80 

III.  Consuetudincs  feudorum.    Textus  compilationis  antiquac  et  reccn- 

sionis  vulgatac.    Acccdunt  capitula  extraordinaria   81  —  206 

IV.  Index  verborum  et  rerum   207—220 


Abkiirzungen. 


Bonaini 

Consuetudims 

fujacius 
Dicrk 


Dydviiski 


Hacli 


Blnme  =  Bibliotheca  ttbromm  mamiscriptorum  Italica,  in  rapplementoin 

Itineris  Italici  congcssit  F.  Blume.    Gottingen  1834. 
Statuti  inediti  della  citta  di  Pisa  raccolti  per  cura  del  Prof. 
F.  Bonaini.   Vol.  II.  1870. 

Consuetudincs  Fcudorum.  I.  Compilatio  antiqua,  ed.  C.  Leh- 
mann.    Gottingen  1892. 

Dc  Feudis  Libri  quinque  Jac.  Cuiacii  J.C. 

Litcriirgeschichte  dcs  Longobardischcn  Lchnrcchts  bis  zum 
vicrzehntcn  Jahrhundcrt  ihren  Hauptgcgcnstanden  nach  dar- 
gestellt  von  C.  F.  Dieck.  Halle  1828. 
Beitriige  zur  handschriftlichen  1'eherlicfcrung  der  Justiniani- 
sclicn  Kcchtsquellen  von  Th.  von  D  y  d  y  n  s  k  i.  I.  Institutioncn. 
Heft  L    Berlin  1891. 

Kurzc  Kachricht  von  cinigen  in  englischen  Bihliothckcn  auf- 
bcwahrtcn  Handschriften,  welche  Theile  dcs  Corpus  Juris  Ci- 
vilis  cnthalten  von  J.  F.  Hacli.  (Zeitschr.  ftir  geschicl)tlichc 
Rcclitswisscnschaft  V  131  ff.) 

Catalogi  librorum  manuscriptoruii),  qui  in  bibliotheeis  Galliae, 
Ilelvctiac,  Belgii,  Britanniae  IL,  Hispaniac,  Lusitaniac  asser- 
vantur  cd.  G.  Hacnel.    Leipzig  1830. 
Authcnticum  Xovellarum  Constitutionum  Justiniani.  Vcrsio 
Vulgata  cd.  G.  K.  Heimbach.    Leipzig  1851. 
Ucbcr  dic  Kntstchung  und  altcstc  licarheitung  dcr  Lihri  feu- 
dorum  von  K.  A.  Laspeyres.    Berlin  1830. 
Liber  counetudinum  Mcdiolani 

=  Liber  consnetudinnm  Mediolani  anni  MCCXVI  ex  Bibliothecae 
Ambrosianac  Codice  nunc  primum  cditus  .  . .  curante  F  Berlan. 
Mailand  1860. 

Bertile  =    Storia  del  diritto  italiano  .  .  .  di  A.  Pertile.    Tom.  I.  II, 

ed.  1,  tom.  III.  IV.  V,  ed.  2. 
von  Savigny      =   Geschiehte  dcs  riimischen  Rechts  im  Mittelalter  von  F.  C.  von 

S  a  v  i  g  n  y.    2.  Ausg. 
Schrader  =    Prodromus  corporis  juris  civilis  a  Schradero,  (Tossio, 

Tafelio  edendi.  1823. 
Schradet,  Corpus  juris 

=    Corpus  juris  civilis.    Recens.  E.  Schrader.    Tom.  I.  1832. 


Haenel 


Hcimbach  = 


Laspcyrcs  = 


I. 


Die  Handschriften. 


I.  Die  Handschriften. 


Der  fette  Duck  bezeichnet  die  Zugehorigkeit  zur  iiltesten  (Obertischen),  die 
Hinzufiigung  eins  *  die  Zugehorigkeit  zur  Ardizonischen  Recension.  — 

Alpiabetische  Zusammenstellung  dcr  Handschriftenorte. 


.Vngers  (Nr.  56,  >7) 

Seite 
18.  19 

London  (Nr.  130  -  135) 

Seite 

35.  36 

Anholt  (Nr.  48) 

16 

Liibeck  (Nr.  25) 

8.  9 

Arras  (Nr.  58) 

19 

Lucca  (Nr.  98) 

30 

Avignon  (Nr.  59 

19 

Madrid  (Nr.  119) 

34 

Bamberg  (Nr.  1-4) 

1.  2 

Mailand  (Nr.  99.  100) 

30.  31 

Herlin  (Nr.  5—7 

2.  3 

Mctz  (Nr.  26—29) 

9.  10 

Hologna  (Nr.  95) 

30 

Monte  Cassino  (Nr.  101) 

31 

liordeaux  (Nr.  6i) 

19 

Montpellicr  (Nr.  66) 

20 

Hremen  (Nr.  8.  !) 

4 

Miinchen  (Nr.  30—35) 

10—12 

ItlCaklU  (;>r.   H)  -  12) 

4.  5 

Miinstcr  (Nr.  36) 

12 

Rriissel  (Nr.  61) 

20 

Oxford  (Nr.  136—138) 

36 

Cambrai  (Nr.  02 

20 

Padua  (Nr.  101») 

31 

Cambridge  (Xr/  123—126) 

34.  35 

1'aris  (Nr.  69-88) 

21-27 

Cassel  (Nr.  13) 

5 

Reims  (Nr.  89  -92) 

27.  28 

Celle  (Nr.  14) 

5 

Rom  (Nr.  102-111) 

31—33 

Cesena  (Xr.  96) 

30 

Salisbury  (Nr.  139) 

36 

Chartrcs  (Nr.  (13) 

20 

St.  Gallcn  (Nr.  43-45) 

14.  15 

Douai  (Nr.  64) 

20 

S.  Lorenzo  del  Escurial 

(Nr.  120— 

Durham  (Xr.  1 27) 

35 

122) 

84 

Farfa  (Nr.  9f  j 

30 

St.  Omer  (Nr.  67.  68) 

20.  21 

Frankfurt  a/M.  (Xr.  15) 

6 

Siena  (Nr.  112—114) 

33 

Oottingen  (Nr.  10) 

5.  6 

Stockholm  (Nr.  42) 

14 

C.renoble  (Nr.  65) 

20 

Tours  (Xr.  93.  94) 

28.  29 

Halle  (Nr.  17) 

6.  7 

Trier  (Nr.  37) 

13 

llamburg  (Nr.  18) 

7 

TftUngen  (Nr.  38) 

13 

Ilereford  (Xr.    28.  129) 

35 

Turin  (Nr.  115) 

33 

Karlsruhe  (Nr.  19) 

7.  8 

Utrecht  (Nr.  47a) 

16 

Konigsberg  (Nr  20.  21) 

8 

Venedig  (Nr.  116.  117) 

33 

Kopenhagen    (ffr.  41) 

13.  14 

Vicenza  (Xr.  118) 

34 

Leiden  (Nr.  46  47) 

15.  16 

■\Yien  (Xr.  49—55) 

16.  17 

Leipzig  (Nr.  21-24) 

8   Wurzburg  (Nr.  39.  40) 

13 

I.  Die  Handschriften. 


A.   Deutschland '). 

1.  Bamberg,  Kgl.  Bibliothek  P  I  18  (C  55),  saec.  XIII, 
spiitcsteis  XIV  perg.  *).  Die  sehl  wicbtige  Hs.  besteht  aus  118 
fol. ,  voi  denen  fol.  1 — 51,  55 — 115  kircbenrecbtliche  Stiicke  ent- 
lialtcn.  Fol.  51T— 54v  entbalten  das  erste  Buch  und  Tit.  I,  II, 
III  pr.  4  1  und  §  2  des  zweiten  Buches  der  Libri  Feudorum, 
fol.  115T — 118  die  Fortsetzung  der  Libri  Feudorum  bis  11/24  incl., 
womit  d.c  Hs.  scbliesst,  und  zwar  nicht  ctwa  im  Satze  abbrechcnd, 
sondern.  als  ob  die  Rechtsquelle  zu  Ende  wiire.  Die  Hs.,  im 
iibrigen  theilwcise  glossiert,  ist  bei  den  Libri  Feudorum,  mit  Aus- 
nahme  einiger  wcniger  Stellen ,  unglossicrt.  Rubriken  und  Titel- 
nnmmen  gehen  den  Libri  Feudorum  giinzlich  ab,  wenngleich  an 
cinigcn  Stellen  Raum  fiir  Ruhrikcn  gclassen  ist.  Dafiir  sind  durch 
nieht  ausgefiihrte ,  aber  wenigstens  skizzicrtc  Initialen ,  durch 
Paragraj.henzeichen ,  endlich  mitunter  durch  liingerc  Striche  die 
einzelnen  Stiicke  von  einander  abgcgrenzt.  Verwerthet  habe  ich 
die  Hs.  bereits  in  meiner  Ausgabe  der  Consuetudincs  Feudorum 
1892.    Siebe  ferncr  unten  II  §  4. 

2.  *Bamberg,  kg  1.  B ibl io th e k  P II 4  (C n.  38),  saec.  XIII, 
spiitestens  XIV,  perg.  ■'').  Die  aus  89  fol.  bestehende  Hs.  enthiilt 
von  verschiedenen  Hiinden  die  Brocarda  des  Damasus,  die 
Summa  des  Bernhard  von  Pavia,  Quaestiones  dccretales  vom 
Schlusse  des  12.  Jahrb.,  andere  Quaestiones  decretales,  dic  Di- 

1)  Ich  lege  zu  Orunde  die  0 s en brue ggcn s ch c  Ausgabc  bci  Kriegel. 
Den  'Vulgattext'  nelime  ich  .jedoeh  niclit  nach  Osenbruc  ggcn  an,  sondcrn  nach 
mcinem  untcn  folgcndcn  Ahdruok.  2)  lienutzt  von  Friedbcrg,  Quinquc 

oompilationcs  antiquac  1882  p.  XXXV.  Vcrgl.  Fricdbcrg,  Corpus  iuris  cano- 
nici,  Theil  II,  Prolcgomena  p.  XLVII.  3)  Benutzt  von  Schulte,  I.ittera- 

turgeschichtc  der  Compilationes  antiquae  (Sitzungshcr.  dcr  pliilos.-histor.  Klassc 
der  Kaiserl.  Akad.  der  Wiss.  zu  Wien  Bd.  CC  p.  58— GG,  147).  Vgl.  Savigny- 
Geschichte  2.  Ausg.  Bd.  4  S.  161. 

1 


9 


L    Dic  Ilandschriftcn. 


stinctionen  des  Albericus  de  Porta  Ravennate.  (Qnaestio- 
nes  iuris  romani,  die  Libri  Feudorum  (fol.  72—74  mit  g.niz  kleiner 
Hand),  endlich  Quaestiones  des  Damasus.  Die  Libri  ETeudorum 
sind  unglossiert  und  unrubriciert.  Eine  Reike  von  Titseln  wird 
aber  mit  grossen  lnitialen  begonnen ').  Das  zweite  tiiuch  wird 
vom  ersten  nicbt  untcrschieden.  Auf'II/5  folgt  11/7  §  1  II/6  folgt 
hinter  11/56.  Zwischeu  11/22  und  11/23  Capitula  Ug.mis,  11/62 
und  11/57  fehlen.  11/24  hat  am  Schlusse  die  Zusatze  Lisspeyres 
S.  429 ,  11/58  und  11/28  Z.  19  haben  gewisse ,  unten  tbjgedruckte 
Zusiitze. 

3.  Bamberg,  kgl.  Bibliothek  D  II,  10  (D  7)  saec. XIV 
perg.  *).  Dic  glossierte  Hs.  enthiilt  die  Institutionen,  khime  Bruch- 
stiicke  der  Digestcn,  die  Libri  Feudorum  ncbst  dem  Gres;t;ze  Fried- 
richs  II.  (Ad  decus).  Die  Hs.  ist  nur  an  weuigen  Stdllen  rubri- 
ciert.  Das  zweite  Buch  wird  vom  ersten  nicht  gesebeden.  Auf 
II/5  folgt  II/7  §  1,  II/6  und  11/7  pr.  fehlen.    Text  sonst  Vmlgattext. 

4.  Bainbcrg,  kgl.  liibliothek  1)  II,  5,  saec.  XII  perg. s). 
Enthalt  lnstitutioncu  mit  voraccursischen  Glossen,  wojei  auf  fol. 
42*  43  in  111/5  §  4  ein  Bruchstiick  der  Quaestiones  md  Monita, 
sowie  1/14 — 1/18  dcr  Libri  Fcudorum  eingeriickt  ist.  Lk  habe  die 
Hs.  in  meinen  Consuetudines  bereits  verwerthet. 

5.  Berlin,  kgl.  Bibliotkek  Ms.  lat.  fol.  462,  satc.  XIII  in- 
euntis,  perg.  Dicse  iiusserst  wichtige  Hs.  enthalt  u.  A.  die  Lom- 
barda,  deu  sg.  Commentar  des  Ariprand,  kirch<;n>rechtlichc 
Stiicke,  auf  fol.  83—87*  die  „Compilatio  antiqua"  des  langobardi- 
schen  Lchnrcchts,  auf  fol.  89  von  spiiterer  Hand  II  F.  26  pr.  — 
§3,  auf  dem  letzten  folium  cin  Fragmcnt  des  Mailander  Lehn- 
rechts  in  iilterer  Recension  als  der  im  Liber  consuetudinuni  Medio- 
lani  von  1216  erhaltenen.  Die  Handschrift  ist  schr  wahrscheinlh  h 
zu  Mailand  sclhst  geschricbcn ,  darum  von  bcsondercr  Bcdeut- 
samkcit.  Die  niihcrc  Bcschrcibung  siehc  in  Muristischc  Festgabcn 
fiir  Rudolf  von  Jhcring,  gewidmet  von  der  Rostockcr  Juristcn- 
facultiit'  1892  p.  61  — 84,  woselbst  auch  das  Bruchstiick  dcr  Mai- 
liindcr  Lehnrcchts  sich  findet,  welches  ich  unten  nochmals  zum 
Abdruck  bringe.  Vcrwerthet  habe  ich  die  Hs.  bereits  in  meiner 
Ausgabc  der  Consuetudines  Feudorum.    Vergl.  auch  untcn  II  i;  4. 

6.  Berlin,  kgl.  Bibliothck,  Ms.  lat.  fol.  18  aus  dem 


1)  1/1,  1/5,  1/7,  1/8,  1/9,  1/10,  1/11,  1/13,  1/14,  1/15,  1/25,  II/ 1,  11/11,  11/12, 
11/23,  11/25,  11/27,  11/53,  11/55,  11/56,  Il/fi,  11/58.  2)  Schradcr,  p.  38 

n.  IX,  D  y  d  y  ri  s  k  i  Xr.  20.  3)  v.  S  a  v  i  g  n  y  Geschichte  II  p.  245.,  II  o  r  e  t  i  u  s 
in  M.  G.  Leges  fol.  IV  p.  XCII  n.  81,  Dydynski  Nr.  15. 


I.    Die  Handschriften. 


3 


J.  1344  pcrg. l).  Die  glossiertc  Hs.  entbiilt  fol.  1  —  101  die  Insti- 
tutionen,  fol.  101 — 258  das  Aivth.,  dann  dic  tres  libri  mit  der  von 
Laspeyres  angegebencn  Liicke  bis  fol.  335,  hierauf  fol.  335— 
370  die  Libri  Feudorum,  fol.  371  eincn  Index  von  spiiterer  Hand, 
fol.  372  ebenfalls  ein  spiiteres  Stiick.  Am  Scblusse  der  Libri  Feu- 
dorum  ist  mit  rotber  Tinte  gescbrieben :  'Hic  liber  est  scriptus 
qui  scripsit  sit  benedictus.  Qui  scripsit  scribat  semper  cum  gra- 
tia  dei  et  eius  gloriosc  virginis  matris  marie  vivas  in  secula  secu- 
lorum  amen.  Ego  Ramiios  de  burcgo  novo  clericus  ville  annhavi 
dyoccsis  Ruthenensis  nnivi  istum  librum  scu  volumen  in  textu  et 
in  glossa  anno  domini  1344  dic  Vt0  Kal.  dccembris.  Qui  ipse  libcr 
est  nobilis  et  discreti  viri  domini  Guilelmi  de  casa  licentiati  in 
legibus  loco  de  paulhe  dyocesis  Babrensis'.  Die  Hs.  hat  im  Gan- 
zen  den  Vulgattext.  Besonderheitcn  sind :  a.  1/23  ist  mit  1/22 
vereinigt;  b.  11/23  Z.  1  —  15  hat  die  von  Dieck  Literiirge- 
schichte  S.  332—334  mit  Unrecht  zu  sehr  bctonte  kurze  Fassung; 
c.  11/24  hat  am  Schlnsse  dic  Zusiitze  Laspeyres  S.  429  ;  d.  11/39 
den  Zusatz  Laspeyres  S.  430 ;  e.  11/42  umfasst  den  erstcn  Satz 
dcs  §2  von  11/41  incl. ;  f.  Iu  11/53  ist  ein  StUck  von  II  52  durch 
Irrthum  des  Schreibers  nochmais  hineingesetzt.  Die  Abweichun- 
gen  in  der  Rubrikation ,  auf  welcke  Laspeyres  aufmerksam 
macht,  verdienen  nur  zum  Theil  Beachtung. 

7.  Bcrlin,  kgl.  Bibliothek,  Ms.  lat.  fol.  19,  saec.  XIV 
perg. z).  Die  glossierte  Hs.  enthiilt  auf  253  fol.  die  Institutioncu 
(fol.  1 — 66),  Novellen  (fol.  66*— 169),  denen  das  Gcsctz  Fricdrichs 
in  11/55  F.  angehiingt  ist,  die  Libri  Fcudorum  ncbst  Gesetz  Frie- 
drichs  II  (Ad  decus)  als  Liber  X  (fol.  169—191) ,  endlich  dic  tres 
libri  (fol.  191  — 253).  Die  Hs.,  ein  Prachtcxemplar  an  Ausstattung, 
enthiilt  im  Grossen  den  Vulgattext. 

8.  Bremen,  St  a  d  tbi  b  1  io  th  e k,  Mscr.  a.  132,  saec.  XIV 
perg.  ').  Die  sehr  schon  ausgcstattcte ,  mit  Accursischcr  Glossc 
versehcnc  Hs.  enthiilt  die  Institutionen ,  Novellen  ,  tres  libri ,  dic 
'Consuetudines'  Fcudorum ,  das  Gesetz  Fricdrichs  II.  (Ad  decus, 
an  dessen  Schluss :  'Explicit  libcr  usus  feudorum') ,  endlieh  die 
Bax  Constantie4),  welchcr  die  Notiz  angchiingt  ist :  'Isti  sunt  qui 
elligunt  imperatorem  Rex  boemie  marchio  brandiburgensis.  Dux 
saxonic  comes  regni.    Archiepiscopus  colonicnsis ,  archicpiscopus 

1)  Schradcr  p.  40  n.  XVII,  Hoimba  ch  Kr.  107,  Dydynski  Kr.  8,  La- 
speyres  p.  453.  2)  Schradcr  p.  40  n.  XVIII,  Heimbach  Nr.  108, 

Dydynski  Nr.  9,  Laspcyres  p.  454.  3)  Schrader  Corpus  iuris  p.  XI, 

Heimbach  Nr.  121,  Dydynski  Kr.  23.  4)  Eine  solche  Hs.  muss 

der  Glossa  ordinaria  zu  Grundc  gelegcn  habcn.    Siehe  Laspeyres  S.  64. 

1* 


4 


I.    Die  Handscbriftcn. 


trevircnsis,  archiepiseopus  Magutinus'.  Von  spaterer  Hand  sodann 
die  Verse: 

'Nocte  dieque  leges,  si  vis  adiscere  leges. 
Si  decretales  nocte  dieque  leges, 
Sepe  rogare,  rogata  tenere,  retenta  docere: 
Hec  tria  discipulum  faciunt  superare  magistrum, 
In  vieium  nimium  fertur  convertitur  omne; 
Sed  non  est  nimium  studium  per  tempora  vite'. 

Zwischen  11/51  Theil  I  und  Theil  11  das  Lehnsgesetz  Konrads1). 

Buch  II  von  Buch  1  nicht  geschieden.  Vulgattext. 

9.  Bremen,  Stadtbi  bli  oth  ck,  Mscr.  a.  148,  saec.  XIV 
perg. 2).  Die  glossierte  Hs.  enthielt  urspriinglich  die  Institutionen, 
tres  libri  und  'Constitutiones'  Feudorum  nebst  Gesetz  Friedrichs  II. 
(Ad  decus).  Die  tres  libri  sind  aber  ausgefallen ,  wahrscheinlich 
ausgerissen.  Die  Libri  Feudorum  sind  von  anderer  Hand,  als  die 
Institutionen  geschrieben.  Keine  Theilung  in  Biicher.  Text  Vul- 
gattext.  Unterschrift  der  Glosse :  'Expliciunt  constitutiones  Fre- 
derici  imperatoris  amen',  Unterschrift  des  Gesetzes  Friedrichs  II. : 
'Explicit  textus  constitutionis  Friderici  Deo  gratias'. 

10.  *Breslau  (Rhedigersche)  Stadtbibliothek, 
n.  216,  4°.  saec.  XIV  perg. :!).  Die  mit  Accursischer  Glosse  ver- 
sehene  Hs.  gehort  zu  den  wenigen  Hs.,  welche  die  'Consuetudines' 
Feudorum  allein  cnthalten  (nur  das  Gesetz  Fricdrichs  II.  Ad  decus 
ist  noch  darin).  Die  mit  vorziiglicher  Deutlichkeit  geschriebene  3) 
Hs.  ist  leider  von  einer  spateren  Hand  vielfach  corrigiert  oder 
aufgcfrischt.  Diese  spatere  Hand  hat  auch  zu  11/23  nach  den 
Worten  'Obertus  ab  Orto'  ein  Blatt  cingeschoben ,  welches  das 
ganze  principium  bis  'possit  comprehendi'  enthalt.  Keine  Theilung 
in  Biicher.  Es  fehlt  11/52.  Im  Grossen  ziemlich  dic  regelmiissige 
Textgestaltung. 

11.  Breslau,  Universitiitsbibliothek,  II,  F3a,  saec. 
XV  chart.  Enthiilt  Casus  summarum  Digestorum  infortiati  domiui 
bartoli  de  saxo  ferrato  lcgis  doctoris  excellentissimi,  sodann  'Usus' 
Feudorum ,  endlich  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus).  Die  Libri 
Feudorum  sind  glossiert  und  in  d  r  e  i  Biicher  geschieden ,  von 
denen  das  dritte  von  11/23  ab  begiunt.  Am  Schlusse:  'Finitur 
liber  feudorum'.    Hiernach  Gesetz  Friedrichs  II. 

1)  Solchc  IIs.  hattc  Baldus  vor  sich  (L  a  s  p  c  y  r  e  s  p.  110,  111). 

2)  Schrader  Corpus  iuris  p.  XI,  I)  y  d  y  n  s  k  i  Nr.  24.  3)  Die 
bckanntc,  von  G  e  b  a  u  e  r  bcnutztc  Hs.,  mit  wclcher  I)  i  e  c  k  und  L  a  s  p  e  y  r  e  s 
zu  viel  aufatellen.  Sie  gehorte  nach  einer  Notiz  des  10.  Jahrh.  friiber  einem 
gewisscn  M  a  r  t  i  n  \V  c  y  n  r  i  c  h. 


I.    Die  Handsehriften. 


B 


12.  Breslau,  Universitatsbibliothck,  III,  F 4 (2151a), 
saec.  XV,  genauer  1456—1463,  cbart.  Enthalt  von  verscbiedenen 
Handen  1)  Nova  Vinea  seu  custodia  sanitatis  gescbr.  1456,  2)  Fol. 
39—89  'Constitutiones'  feudorum,  3)  Plenissima  informatio  utrum 
subditi  praescripserint  contra  pcnsiones  dandas  principi  Henrico 
Glogoviensi,  4)  Ioannis  Capistrani  Speculum  conscientiae,  5)  Eius- 
dem  materia  per  30  serraones  ad  populum  in  Lipsig  proclamata, 
6)  Eiusdem  tractatus  de  usuris,  7)  Eiusdem  tractatus  contra  cupi- 
ditatem ,  8)  Magistri  Mattbaei  Cracoviensis  tractatus  Deus  omnia 
bencfecit,  9)  Ioannis  Gerson  tractatus  de  57  tentationibus  et  rc- 
mediis  earundem  scr.  a.  1463.  Die  Libri  Feudorum ,  denen  das 
Gesetz  Friedricbs  II.  folgt,  sind  glossiert.  Die  Glosse  scblicsst: 
'Expliciunt  constitutiones  Frederici  impcratoris'. 

13.  Cassel,  S  tandiscbe  Land  csbiblioth  ek,  Ms.  iur. 
fol.  4  V.,  saec.  XIV.  perg. J).  Die  glossierte  Hs.  enthalt  Institu- 
tionen,  tres  libri,  Novellen,  den  'Liber'  Feudorum  und  das  Gesctz 
Friedrichs  II.  (Ad  decus),  an  dessen  Scbluss:  'Explicit  textus  feu- 
dorum'.    Der  Text  im  Grossen  der  Vulgattext. 

14.  Cellc,  Bibliothek  des  Oberlandesgcrichts, 
C  6  (friiher  Hildesheim) 2),  geschr.  a.  1451  chart.  Enthalt 
das  Repertorium  iiber  das  Siichsische  Landrecht,  die  'Constitutio- 
nes'  feudorum  und  nota  p.  sanct.  Bernhardi  de  planctu  mundi. 

15.  Frankfurt  a.  M. ,  S t adtbib liothek  (St.  Bartho- 
lomaei  n.  18),  saec.  XIV.  perg. 3).  Die  mit  Accursischer  Glosse 
versehenc  Hs.  enthiilt  Institntionen,  Novellen,  tres  libri,  die  'Con- 
stitutiones'  feudorura  als  'X  Collatio',  das  Gesetz  Friedrichs  II. 
Die  Libri  Feudorum  sind  anfiinglieh  rubriciert.  Von  1/10  ab  ist 
jedoch  der  Raum  fiir  die  Rubriken  lecr.  1/24  ist  mit  1/23  ver- 
einigt.  Buch  II.  von  Bucb  I  nicht  geschieden.  Die  Glossc  endet 
mit  'Expliiit  npparatus  usus  fcudorum  impcratoris  Frcderici',  das 
Gesetz  Friedrichfl  II.  mit  'Expliciuut  constitutioncs  Frederici'. 

16.  Gottingen,  Universitatsbibliothek,Ms.  iur. 
27,  saec.  XIV.  perg.4).     Mit  Accursischer  Glosse  verseben ,  mit 


1)  Schradcr  p.  39,  n.  XII,    Heiinbach  Nr.  112,    Dydyiiski  Nr.  49. 

2)  Diese  Notizen  entnehmc  ich  dcm  mir  giitigst  iibcrsandten  Katalog  der 
Oberlandesgerichts-Bibliothck  zu  Celle.  Vgl.  iibrigcns  Ilomeyer,  Die  deutschen 
Heehtshiichcr  dcs  Mittclalters  und  ilire  Ilandscliriftcn ,  185G,  S.  79  n.  121.  Viel- 
leicht  hat  D  i  e  c  k  im  Hbein.  Muscum  Iid.  VI  diese  Hs.  gemeint.  3)  Vgl. 
Schrader,  Corpus  iuris  p.  X,  Heimbach  Nr.  118,  Dydyiiski  Nr.  33. 

4)  Schrader  p.  40  n.  XVI,  Heimbach  Nr.  110,  Dydynski  Nr.  41.  Es  ist 
der  sg.  Schwarzeschc  Codex,  den  Gebauer  und  nach  ihm  Osenbrueggen 
benutzt  hat. 


6 


I.   Die  Handschriften. 


prachtigen  Initialen  ausgestattet,  enthalt  diese  Hs.  die  Institutio- 
nen,  tres  libri ,  Novellen ,  Libri  Fcudoruni ,  das  Gesetz  Friedrichs 
II.  (Ad  decus).  Die  Libri  Feudorum  und  das  Gesetz  Friedrichs  II. 
sind  von  einer  spiiteren  Hand,  als  dic  anderen  Theile,  und  wenigor 
splendid  ausgestattct.  Die  Libri  Feudorum  sind  in  einen  'Liber 
primus'  und  einen  'Liber  sccundus'  eingetheilt ,  an  sie  schliesst 
sich  ohne  Distinction  das  Gesetz  Friedrichs  II.  an.  Die  Glosse 
endet:  'Explicit  apparatus  libri  fcudorum.  Dei  gratias  amcn' 
1/23  hiingt  mit  1/22  zusammcn.  Zwischen  11/22  und  11/23  die 
Capitula  Ugonis.  In  U/41  §  2  ist  der  erste  Satz  hinter  den  zwei- 
ten  geschoben. 

17.  *  H  al  le ,  Univer  sitiit  sbibl  ioth  e  k  ,  Mscr.  Ye  24, 
saec.  XIV.  perg.  *).  Die  Hs.  ist  in  einem  Holzeiuband,  auf  dessen 
Deckcl  ein  Pergamentstreifen  die  Worte  enthalt:  'Liber  feudorum. 
Item  summa  domini  lacobi  de  Belvisso  super  eodem'.  Die  Hs., 
welche  glossiert  ist ,  enthiilt  die  'Consuetudines'  feudorum  nebst 
Lehnsgesetz  Konrads  und  Gesetz  Fricdrichs  II.  (De  statutis), 
danach  die  Lectura  des  Jacobus  de  Belvisio  super  usibus  feudo- 
rum.  Bei  den  Libri  Feudorum  ist  das  erste  Buch  vom  zweiten 
geschieden.  Die  lleihenfolge  der  Titel  der  Libri  Feudorum  ist 
von  Laspeyres  S.  445.  44G  richtig  wiedergegeben ,  so  dass  ein- 
fach  auf  ihn  zu  verweisen  ist.  Dic  beiden  von  Laspeyres  er- 
wiihnten  Capitula  extraordinaria  (11/99  und  11/100)  *)  sind  zwischen 
das  Gesetz  Konrads  und  dasjenige  Fricdrichs  II.  geschoben.  Nach 
dem  Gesetze  Friedrichs  II.  folgt,  wie  Laspeyrcs  richtig  be- 
merkt ,  dic  Dccretale  Honorius  III. ,  dann  mit  spiitercr  Hand  II/7, 
wclches  durch  dic  Worte  eingclcitet  wird :  'Invenies  in  folio  sexto 
tali  signo  Dc  nova  fidelitatis  forma  hoc  apparatum'.  Vou  dcrscl- 
bcn  Hand  folgt  dann  ein  liiibrikenvcrzeichnis  mit  der  Ueberschrift : 
'Hee  suut  rubricc  libri  fcudorum  secundum  ordinem'.  Ueber  die 
Rubrikation  des  Textcs  hat  sich  Laspeyres  S.  446—448  ausge- 
lasscn  (vgl.  auch  S.  432 — 438) ,  dessen  Ausfuhrungeu  im  Grossen 


1)  Dieser  Vernierk  gebtat  znr  Glos se ,  niclit  zum  Text ,  wic  Laspcyres 
S.  42  annimmt.  2)  Dicck,  Literurgeschichtc  S.  295  ff. ;  Derselhe,  Kurze 

Charakteristik  der  hei  einer  neuen  Ausgabc  dcs  Langobardischcn  Lehenrechts 
vorzugswcise  zu  beriicksichtigenden  Ilandschriftcn,  im  llhcin.  Museum  VI.  Bd.,  2. 
Heft  n.  IV;  Laspeyres  S.  38—41.  444-452.  3)  Vgl.  Dieck  S.  295, 

n.  17  ,  wo  das  Stiick  im  Ganzen  corrcct  wiedergegcben  ist.  Dass  dieses  Stiick 
'sonst  nicht'  in  den  Hs.  vorkomnit,  wic  Dieck  behauptet,  ist  unrichtig.  Auch 
andere  Hss.  haben  es  (vgl.  z.  B.  n.  26.  27.  32).  Dass  es  sich  um  cinc  Parapbrase 
von  II,  99.  ltX)  handclt  (Dieck  1.  c.) ,  halte  ich  noch  nicht  fiir  ausgemacht. 
Umgekehrt  konntc  auch  II,  99.  100  daher  stammen. 


I.    Die  Handschriften. 


7 


richtig  sind.  Was  die  Rubrikation  des  Verzeichnisses  betrifft,  so 
ist  zu  bemerken ,  dass  das  hinterher  folgende  Rubrikenverzeiclmis 
19  (eigentlicb  18)  grossere  Abschnitte  unterscheidet  (1  =  1,  1 — 4; 
II  =  I,  5—9;  m  —  I,  10—18;  IV  =  I,  19-26;  V  =  I,  27.  28, 
II,  1.  2;  VI  =  11,  3-5.  8.  9;  VII  =  II,  10-15;  VIII  =  II,  16 
-22;  IX  =  II,  23.  24;  X  =  II,  25.  26;  XI  =  II,  27;  XIII  (XII 
fehlt)  =  II,  28-33;  XIV  =  II,  34—39;  XV  =  II,  40-49;  XVI 
=  II,  50.  51.  53-55;  XVII  =  II,  56.  58,  52/1;  XVIII  und  XIX 
=  Gesetz  Friedrichs  II.  und  II,  6).  Das  Rubrikenverzeichnis 
schliesst  sich  demgemiiss  zwar  im  Grossen  an  den  Text  an,  beriick- 
sichtigt  aber  nicht  alle  Eigcnliciten  dcs  Textes.  Was  die  Text- 
gestaltuug  betrifft ,  so  fehlen  an  der  gehorigcn  Stclle  II,  6  und 
7  pr.  Zwischen  11/22  und  23  schieben  sich  die  Capitula  Ugonis, 
von  11/52  ist  nur  der  erste  Tlieil  vorhandcn,  11/57  feblt  ganz. 
Das  Gesetz  Konrads  folgt  auf  den  vorhaudenen  Theil  von  11/52. 
Ueber  die  Zusiitze  zu  11/24  und  11/39 ,  sowie  iiber  die  eigenthiim- 
lichen  Textgestaltungen  in  11/34  und  11/44  siehe  Laspeyres 
S.  448.  429.  430. 

18.  Hamburg,  S  t  ad  t  bibl io t  h  e k  (ehemals  Uffen- 
b  a  c  h),  saec.  XIV.  perg. ').  Die  glossierte,  mit  schonen  Randzeich- 
nungen  versehene  Hs.  enthiilt  die  Institutionen,  Novellen,  tres  libri, 
'Consnetudines'  fcudorum  mit  dcm  zwischen  11/52  und  11/53  cin- 
geschobencn  Gesetz  Konrads ,  cndlich  das  Gesetz  Friedrichs  II. 
(Ad  dccus).  Die  Glosse  ist  die  des  Accursius  Florentinus  mit 
stcllenweiser  Anfiihrung  des  Columbi.  Die  Libri  Feudorum  sind 
von  anderer  Hand,  als  die  vorhergehenden  Stucke.  Das  zweitc 
Buck  wird  vom  ersten  n  i  c  h  t  abgegrenzt.  Die  Textgestaltung  ist 
im  Grossen  die  regelmassige.  Die  Osenbrueggensche  Colla- 
tion  ist  zwar  nicht  ganz  correct,  aber  in  den  wichtigsten  Punkten 
zutreffend. 

19.  Karlsruhe,  Grossh.  Hof-  und  L  an  desbiblio- 
thek,  Reichenau  XLIV,  saec.  XIV.  perg.  Die  mit  Accursi- 
scher  Glosse  versehene  Hs.  enthalt  die  'Consuetudines'  feudorum 
und  das  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus).  Dcn  Libri  Feudorum 
geht  ein  Index  voraus.  Weder  im  Index  noch  im  Text  ist  eine 
Scheidung  nach  Biichern.  Die  Hs.  hat  die  regelmiissige  Textge- 
staltung. 

1)  I>ie  Hs.  gcbiirte  nach  einem  Vcrmerk  von  snitterer  Hand  am  Schlusse  den 
'Domini  ad  gradus  beate  Marie  ad  gradus',  also  viclleicbt  dem  Collegiatstift  Ma- 
riengradcn  in  Kiiln  (Vermuthung  von  II.  Bresslau).  Schradcr  fiihrt  die 
Hs.  unter  n.  LXVI  p.  47.  48  an ,  Heimbach  unter  Nr.  115,  Dydyriski 
Nr.  47.   0  s  e  n  b  r  u  e  g  g  c  n  bei  K  r  i  e  g  e  1  hat  sie  benutzt. 


8 


1.    Dic  Handschrifteu. 


20.  Konigsberg,  W  all  e  n  rodts  ch  e  Bibliothck  101, 
saec.  XIV.  perg.  ').  Die  glossierte  Hs.  enthiilt  lnstitutionen ,  Nu- 
vellen,  'Constitutiones'  fcudorum  nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad 
decus),  tres  libri.  Die  Textgc.staltung  ist  im  Grosseu  dic  regel- 
miissige.    Bucb  II.  ist  von  Bttcb  I.  nicbt  gescliieden. 

21.  Konigsbcrg,  Universitatsbibliotbek,  n.  115, 
saec.  XV.  cbart.  Dic  aus  dcr  Mittc  oder  dcm  Ende  des  15.  Jalirb. 
stammende  Hs.  enthfilt  unter  verscbiedencn  Stiicken  attcb  (fol.  258 
— 283)  die  in  zwei  Biicber  eingetbeilten  'Consuetttdincs'  ieudoiiun. 
Der  Text  ist  Vulgattext  und  glossiert. 

22.  Leipzig,  Universitiitsbibliothek,  n.  871  (Li- 
ber  veteris  cellae  Sanctae  Mariae),  saec.  XIV.  cxetintis 
perg. 2).  Die  glossierte  Hs.  entbalt  228  Folien.  Fol.  1—53  Insti- 
tutionen,  fol.  54—105  tres  libli,  fol.  106 — 210  Novellen,  an  deren 
Scbluss  die  Constitutio  Friderici  ans  F  11/55,  fol.  211— 228  die 
'Constitutioncs'  feudorum  als  'decima  collatio'  nebst  Gesctz  Frie- 
dricbs  II.  (Ad  dccus).  Die  Tcxtgestaltung  ist  die  regehniissige, 
nur  biingt  1/23  mit  1/22  zusammen.  Das  zweite  Bucb  scblicsst 
sicb  an  das  erste  obne  Distinction  an. 

23.  Leipzig,  Universitiitsbibliotbek  1097  perg., 
saec.  XIV.  gloss. 3)  (aus  dem  Nachlasse  B  i  e  n  e  r  s) ,  mit  schonen 
Bildern  und  Initialen,  enthiilt  Institutionen ,  tres  libri,  'Consuctu- 
dines'  Feudorum  nebst  Gcsctz  Friedricbs  II.  (Ad  dccus).  Kcine 
Scbeidttng  in  Biicber.    Tcxt  Vulgattext. 

24.  Leipzig,  Universitiitsbibliotbek  1098  perg., 
saec.  XIV.  gloss.  *)  (ebemals  dem  Domkapitel  zu  Eicbstiitt ,  daun 
Biener  gehorig)  enthiilt  Institutionen,  Novellen,  tres  libri,  den 
'Liber  feudornm'  als  X.  collatio  nebst  Gesctz  Friedriclis  II.  (Ad 
decus).  Glosse  die  Accursiscbe.  Itubriken  zum  Tbeil  cigenthiim- 
lich.  Theilung  in  2  Biicher.  Zwischen  11/22  und  11/23  Capitula 
Ugonis.  11/24  mit  dcm  Zusatz  Laspeyres  429,  11/34  mit  der 
Vcrsion  Laspcyres  448,  1 1/31*  mit  dem  Zusatz  Laspeyres  430. 

25.  Liibeck,  S  t  a  d  t  b  i  b  1  i  o  th  e  k  ,  M  s.  iur.  fol.  941, 
saec.  XV.  cbart. 5).    Die  Hs.  entbiilt  die  Libri  Feudorum,  welcbe 

1)  Vergl.  Dir  k  scn  in  7..  fiir  gesch.  Kcchtswissenschaft  I,  S.  353.  354.  S  c  h  r  a- 
d  c  r  p.  00  n.  CIX,  II  e  i  m  b  a  c  h  Nr.  117.  Steffenhagcn,  Catalogus  codd.  ma- 
nus.  BfU.  Ileg.  et  Cnivers.  Regiomontanae  1801  — 1872,  Dydynski  Nr.  67  (V). 
Die  Libri  Keudorum  gchorcn  jcdenfalls  erst  dein  14  Jahrh.  an,  wcnnglcich  dic 
sonstigen  Theile  dcr  Hs.  iilter  sein  miigcn.  2)  Schrader  p.  G5  n.  CXXIII, 
II  e  i  m  b  a  c  h  Nr.  123,  I)  y  (1  y  n  s  k  i  Nr.  G2.  3)  D  y  d  y  6  s  k  i  Nr.  64. 

4)  Dydynski  Nr.  G5,  vergl.  1'ertzschcs  Archiv  IX,  552.  5)  Gchorte 

friihcr  dem  Dominus  Oerardus  1'etrsliagcn,  sodann  den  vicarii  occlesie 
Sancti  Petri. 


L    Die  Handschriften. 


g 


anfangs  glossiert  und  rubriciert,  nachher  ohne  Glossen  und  Rubri- 
kcn  sind,  jedoch  so,  dass  fiir  die  Glosse  der  Rand,  fiir  die  Rubri- 
ken  der  Raum  freigelassen  ist.  Auf  die  Libri  Feudorum  folgen 
die  beiden  Gesetze  Heinricbs  VII.  (Mon.  German.  fol.  Leg.  II, 
544.  545),  dann  der  Commentar  des  Bartolus  dazu '),  die  nota  de 
materia  confcssionum  des  Jacobus  Bindorfus,  der  Apparatus  des 
Domini  Guilelmi  filii  Accursii  zu  den  Institutionen,  ein  arbor  con- 
sanguinitatis  des  Johannes  Andree  s)  und  andere  Stiicke.  Die  ein- 
zelnen  Theile  sind  von  verschiedenen  Hiinden.  Die  in  zwei  Biicher 
getheilten  Libri  Feudorum  haben  die  regelmassige  Lesart. 

26.  *  M  e  t  z,  S  t  a  d  t  b  i  b  1  i  o  t  h  e  k  ,  n.  64,  saec.  XIV.  exeun- 
tis  ,  perg.  ^).  Die  aus  71  Fol.  bostehende  glossicrte  Hs.  enthalt 
fol.  1 — 50  die  Institutionen,  von  einer  friiheren  und  einer  spiiteren 
Hand  geschrieben,  fol.  51—71  die  'Consuetudines'  feudorum  nebst 
Lehnsgosetz  Konrads ,  lctzteres  von  der  spateren  Hand ,  welche 
dic  Institutionen  theilweise  sohriob.  Die  Glossen  sind  niclit  Mar- 
ginalglossen,  sondern  stehen  zwischen  den  einzclncn  Kapiteln,  ja 
Paragraphen.  Die  Libri  Feudorum  sind  in  die  beiden  Biicher  ge- 
schieden.  Das  erste  Bncb  hat  die  regelmiissige  Textgestaltnng, 
nur  1/23  mit  1/22  zusaninien.  Das  zweite  Bucb  dagegen  weist 
einen  grossen  Thcil  der  Eigenheiten  auf,  welche  sich  bei  der 
Hallenser  und  anderen  alteren  Hss.  finden.  Auf  II/5  folgt  II/7 
§  1,  dann  erst  II/6,  II/7  pr.,  II/8.  Zwischen  11/22  und  11/23  Ca- 
pitula  Ugonis.  11/24  hat  die  bei  Laspeyres  S.  429  abgedruek- 
tcn  Zusiitze,  11/26  zwischen  §  16  und  §  17  das  unten  (Anhang  II.) 
abgedruckte  Stiick,  II  34  die  bei  Laspeyres  S.  448  abgcdruckte 
Version  in  etwas  geiinderter  Gestalt,  11/39  den  Zusatz  Laspey- 
r  e  s  S.  430.  Dcr  crste  Satz  von  11/41  $  2  ist  nach  11/42  himiber- 
gezogen.  11/43.  44  folgen  erst  hinter  11/46.  11/52  fchlt  an  der 
gewohnliehen  Stclle.  Nach  11/55  folgt  nochmals  11/6  mit  einem 
Zusatz ;  dann  11/58,  11/52,  Theil  I,  hierauf  Lehnsgcsetz  Konrads, 
sodann  das  Dieck  S.  295,  n.  17  abgedruckte  Stiick,  hierauf  11/56, 
11/57,  11/52,  Theil  II.  IH,  womit  die  Hs.  schliesst. 

27.  Metz,  Stadtbibliotbek,  n.  65,  saec.  XIV.  perg.4). 
Die  glossiertc  Hs.  cnthiilt  Institutionen,  Novellen,  tres  libri,  'Con- 


1)  Geschrieben  Rome  de  manu  Helic  Munther  a.  d.  1420  (Klias  Mun- 
tlier  ist  am  2.  Mai  1120  in  Rostock  immatrikulicrt;  vpl.  Hofmeister,  Die 
Matrikel  dcr  Universiriit  ltostock  1889  S.  4.  2)  Geschrieben  durcli  Lco- 

nardus  Muntlicr,  clericus  Lubeciensis  in  Rostock  a.  d.  1428  proxima  dic  aute 
Marie  Magdalene  liora  quinta.  3)  Schrader  p.  47  n.  LXIII,  Dydyriski 

Nr.  68.  4)  Schrader  p.  47  n.  LXIV,  Heimbach  BTt.  57,  Dydyriski 

Nr.  69. 


10 


I.    Die  Handschrifteu. 


suetudines'  feudorum,  Gcsetz  Friedricks  II.  (Ad  decus) ,  Gesetz 
Friedricbs  I.  ,  De  conveniendis  scolaribus ,  Lebnsgesetz  Konrads, 
endlicb  das  Dieck  S.  295,  n.  17  abgedruckte  Stiick.  Scbliesst: 
'Explieit  constitntio  Frcdcrici  que  X.  collatio  nuncupatur'.  Die 
Libri  Feudorum  sind  in  zwei  Bikher  gescbiedcn.  Zvvischen  11/22 
und  11/23  Capitula  Ugonis.  Im  Uebrigen  zicmlicb  regelmiissige 
Textgestaltung. 

28.  Metz,  Stadtbibliothek,  n.  66,  saec.  XIV.  perg.1). 
Die  prachtvoll  ausgestattete ,  glossierte  Hs.  enthiilt  lnstitutionen, 
tres  libri ,  Novellen  und  als  'decima  collatio'  die  'Consuetudines' 
feudorum  nebst  Gesetz  Fricdriclis  LI.  (Ad  decus).  Eine  Scbeidung 
nacb  Biicbern  findet  n  i  o  ht  statt.    Regelmiissige  Textgestaltung. 

29.  Metz,  Stadtbibliothek,  n.  114,  saec.  XV.  chart. 
Die  unglossicrte  *)  Hs.  entbiilt  nur  die  'Consuetudines'  feudorum 
nebst  Gcsetz  Friedrichs  II.  Die  Textgestaltung  ist  die  regel- 
miissige ,  nur  folgt  auf  1/22  pr.  1/25  pr. ,  dann  1/22  §  1  bis  1/24, 
hierauf  1/25  §1,  1/26.  Eine  Abgrenzung  nacb  Biichern  findet 
ni  cb  t  statt. 

30.  Miinchen,  Kgl.  Hof-  und  Staatsbibliothek, 
Codex  lat.  14035  (Rat.  S.  Emm.  35),  saec.  XIV.  perg. ').  Die 
glossicrte  Hs.  enthiilt  fol.  1 — 63  Institutionen,  fol.  64  —  99"  'Con- 
suctudincs'  feudorum ,  fol.  99" — 102  Gcsetz  Fricdrichs  II.  (Ad  de- 
cus).  Die  Libri  Feudorum  sind  in  zwei  Biicber  gcscbieden.  Text- 
gestaltung  im  Ganzen  die  regelmiissige ,  nur  ist  1/23  mit  1/22 
vereinigt. 

31.  Miinchcn,  Kgl.  Hof-  und  Staatsbibliothek, 
Codex  lat.  8006  (Kaisersh.  106),  saec.  XIV.  perg.4).  Die 
Hs.  enthiilt  fol.  1—120  Institutionen ,  fol.  120'— 145  'Consuctudi- 
nes'  fcudorum,  fol.  145.  146  Gcsetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus). 
Zvvischcn  11/54  und  11/55  dic  Constitutio  Auxiniana.  Die  Hs.  ist 
bci  den  Institutioncn  ganz,  bci  dcn  Libri  Feudorum  bis  1/25  glossiert. 
Einc  Scheidung  nach  Biichern  findet  nicht  statt.  Dic  Textge- 
staltung  ist  im  Ganzen  die  regelmiissige. 

32.  *  M  ii  n  c  h  e  n  ,  Kgl.  Hof-undStaatsbibliothek, 
Cod.  lat.  3509  (Aug.  civ.  9),  saec.  XIV.  perg.5).    Der  Codcx 


1)  Schradcr  p.  47  n.  LXV,  Ileimhach  Nr.  57,  Dydyriski  Nr.  70. 
2)  Nur  mituntcr  werden  Bruchstiicke  aus  dcrGlosse  ini  Text  angefiihrt.  3)  Schra- 
der,  Corpus  iuris  p.  X,  Dydyiiski  Nr.  77.  Der  Miinchener  Cod.  lat.  216, 
s.  XV,  enthiilt  nicht  die  Libri  Feudorum ,  ehensowenig  der  Cod.  lat.  n.  11775. 
4)  Schrader  p.  04  n.  CXVJII,  Dydyiiski  Nr.  78.  5)  Es  ist  der  Aug. 

I.  der  G  e  b  a  u  e  r  schen  Ausgabc.  Vergl.  II  c  i  m  h  a  c  h  Nr.  95.  D  y  d  y  i  s  k  i 
Nr.  73. 


I.   Die  Ilandschriften. 


11 


enthiilt  clie  Institutionen  (fol.  1—44),  Novellen  (fol.  45—199),  Libri 
Feudorum  nebst  Lehnsgesetz  Konrads  (fol.  203—237),  Cod.  III,  3 
(fol.  238) ,  tres  libri  (fol.  239 — 301).  Die  von  verschiedenen  Hiin- 
den  geschriebene  Hs.  ist  glossiert,  doch  geht  die  Glosse  bei  den 
Libri  Feudorum  nicht  bis  zum  Schlusse  und  intermittiert  verschie- 
dene  Male.  Bei  den  Libri  Feudorum  wird  das  zweite  Buch  vom 
ersten  nicht  abgcgrenzt.  Im  ersten  Buche  bilden  1/21.  22.  23 
einen  Titel.  Im  zweiten  Buche  fchlen  II/6  und  II/7  pr.  Zwischen 
11/22  und  11/23  sind  die  Capitula  Ugonis.  Auf  11/51  folgt  11/58, 
ohne  Rubrik  mit  dem  Vorhergehenden  zusammenhangend.  Jedoch 
ist  an  der  Seite  mit  rothen  Buchstaben  vermerkt :  'Constitntiones 
Frederici  imperatoris'.  Nachdem  11/58  pr.  beendigt  ist,  folgt  11/53 
bisll,  56,  hierauflI/6,  nunmehr  noehmals  11/58,  und  zwar  vollstiin- 
dig,  sodann  nochmals  II/6 ,  hierauf  11/52,  Theil  1,  sodann  das 
Lehensgesetz  Konrads,  endlich  das  D  ie  ck  S.  295,  n.  17  abgedruckte 
Stiick.   Es  fehlt  also  giinzlich  11/52,  Theil  II.  III,  11/57. 

33.  *Miinchen,  Kgl.  Hof-  und  Staatsbibliothek, 
Cod.  lat.  23559  (22559),  saec.  XIV.  et  XV.  perg.1).  Die  Hs. 
befindet  sich  in  einem  Holzdeckel,  auf  welchem  mit  einer  Hand 
des  15.  oder  16.  Jahrh.  die  Worte  stehen:  'Consuetudines  syno- 
dales  Maguntini,  synodales  Augustanae,  Usus  feudorum'.  Sie  ent- 
hiilt  auf  fol.  1 — 40  kirehenrecktliche  Stiicke  aus  dem  15.  Jalirh. 
(Aufzeicbnungen  der  Kirchenrechte  des  Erzbisthums  Mainz  von 
Erzbischof  Pctrus  von  Mainz  (fol.  1  — 27),  das  Concil  von  Constanz 
(fol.  28  —  31),  Aufzeichnungcn  des  Kirchenrechts  dcs  Bisthums  Augs- 
burg  vom  J.  1377.  Auf  fol.  40-70  folgt  der  'Liber'  feudorum 
von  einer  iilteren  Hand  des  14.  Jahrh.  Dieser  Theil  ist  glossiert. 
Buch  II.  ist  von  Buch  I.  nicht  getrcunt.  Die  Bubrikcn  sind 
mcist  spiiter  eingefiigt  uud  weichen  theilweise  von  den  gewohn- 
lichen  Kubriken  ab.  Was  die  Textgestaltung  betrifft,  so  ist  sie 
die  regclmiissige  bis  11/52,  nnr  ist  1/23  mit  1/22  vereinigt.  Nach 
11/52  folgt  U/6  und  11/7  pr.,  dann  11/53,  11/54,  11/58,  dic  Con- 
stitutio  pro  scolaribus,  11/55  bis  11/57,  worauf  dcr  Codex  schlicsst 
mit  dem  Vermerk  von  spiitcrer  Hand:  'Explicit  liber  feudorum 
Fridcrici  imperatoris  scmpcr  Augusti'. 

34.  M  ii  n  c  li  e  n  ,  K  g  1.  H  o  f -  u  n  d  S  t  a  a  t  s  b  i  b  1  i  o  t  h  e  k, 
C  o  d.  1  a  t.  3502  (A  u  g.  c  i  v.  2),  saec.  XIV.  perg. !).  Die  glossierte, 
ni it  prachtvollen  Bildern  und  Initialen  versehene  Hs.  enthiilt  fol. 


1)  Der  Aug.  II.  der  Gebauerschen  Ausgabe.  2)  Der  Aug.  III.  der 

Gebauerschen  Ausgabe,  Schrader  S.  60.  61,  n.  CXI,  Dydyriski  Nr.  79. 


12 


I.    Dic  Handschrifteu. 


1 — 78  Tnstitutionon,  am  Schlussc  von  deren  Glosse:  'ego  Matiolus 
scripsi'.  Pol.  79—148  tres  libri,  fol.  149—276  Novellen,  fol.279 
— 305  'Cousuetudiucs'  feadornm  mit  der  Glosse  dcs  Jac.  Columbi 
(11/58  nicht  glossiert) ,  fol.  306.  307  das  Gesetz  Friedrichs  II. 
(Ad  dccus),  an  dessen  Schluss :  'Exphc.it  usus  feudorum'.  Buch  II. 
ist  von  Buch  1.  nicht  geschieden.  Die  Textgestalt  ist  die  regel- 
massige. 

35.  Munchen,  Privatbesitz  (Hintcrlassenschaft 
Morbio's),  XV  saec.  perg.  Enthiilt  Institutionen  und  'Consti- 
tutiones'  Feudorum  nebst  Constitutiones  Friderici  II.  Siehe  dariiber 
Seckel  in  Krit.  Vierteljahrsschr.  fiir  Gesetzgeb.  und  Rechts- 
wissenschaft  XXXVI  p.  382.  Ich  selbst  habe  die  Hs.  nicht  ein- 
gesehen. 

36.  *Miinster,  Kgl.  PaulinischeBibliothek,  n.  1024, 
saec.  XIV.  perg.  Sie  enthiilt  auf  86  fol.  1)  die  'Constitutiones 
feudorum  nebst  Lehnsgesetz  Konrads  und  Gesetz  Friedrichs  II. 
(Ad  decus),  2)  von  spiiterer  Hand  die  Summa  des  Johannes  Blan- 
cus,  civis  Marsihensis,  de  feudis.  Fol.  1  hat  die  Aufschrift  (von 
derselben  Hand  wie  die  Summa):  'Liber  sanctorum  Martirum  Cosme 
Damiani  et  Symconis  prophete  in  leysborn  (Liesborn)  Ordinis  sancti 
benedicti',  fol.  2 — 34  die  Libri  Feudorum ,  einschliesslich  dcr  ge- 
nannten  Kaisergesetze,  fol.  35—85  die  Snmma.  Die  Libri  feudo- 
rum  sind  in  zwei  Biicher  gcthcilt.  Buch  I.  ist  im  Ganzen  rcgel- 
miissig1),  nur  ist  1/23  mit  1/22  vereinigt.  In  Buch  II.  fehlt  an 
der  richtigen  Stelle  II/6  und  II/7  pr. ,  letztercs  wird  zwischen 
II/9  pr.  und  §  1  eingeschoben.  Zwischen  11/22  und  11/23  die  Ca- 
pitula  Ugonis.  Nachdem  IT/23  in  der  Vulgatgestalt  bis  zu  den 
Worten  'talem  esse  dcfinitionem'  sich  an  die  Capitula  TJgonis  unru- 
briciert  angcschlosscn ,  wird  nunmehr  die  Rubrik  'Quibus  causis 
feudum  amittatur'  gesetzt  und  die  abgekiirzte  Gestalt  (Dieck 
S.  332— 34)  produciert.  11/24  hat  die  Zusiitze  Laspeyres  429, 
11/28  die  unten  abgcdruckte  Lesart,  11/34  dic  Vcrsion  Laspey- 
r  e  s  S.  448,  11/39  den  Zusatz  Laspeyres  430.  Auf  H/51  folgt 
D/58  pr. ,  darnach  11/53— 11/56 ,  hierauf  n/6  ,  sodann  11/58  voll- 
standig,  hicrauf  nochmals  II/6,  sodann  11/52,  Theil  I,  das  Lehns- 
gesetz  Konrads,  das  Stiick  D  i  e  ck  S.  295,  n.  17,  11/57,  das  Gesetz 
Friedrichs  II.  (Ad  decus),  endlich  11/52  vollstandig. 

37.  Trier,  S  t  a  d  tbibli  o the k  ,  n.  867  ,  saec.  XHI.  et 
XV.*)  (Num.  Soc.  1303).    Der  Codex  enthalt  Bruchstucke  der 

1)  Abgeschen  von  der  Auffiihrung  der  Orte  in  1/19  und  von  der  Hcriiber- 
nahmc  eincs  Stiickcs  dcr  Capitula  Ugonis  nach  1/14  (wichtig,  vgl.  Laspeyres 
S.  256.  257)  in  dersclben  Art,  wie  die  Cujacische  Ausgabe.  2)  Dic  IIs. 


I.    Die  Handschriften. 


13 


Novellen  (von  Buch  II.  bis  IX.)  und  die  Libri  Feudorum.  Die 
Novellen  sind  auf  Pergament  von  einer  Hand  des  13.  Jahrh.  ge- 
scbrieben  und  unglossiert.  Die  Libri  Feudorum  sind  von  einer 
Hand  des  15.  Jabrh.  auf  Papier  geschricben  und  glossiert.  Letz- 
tere  zerfallen  in  zwei  Biicher.  Der  Text  ist  der  Vulgattext.  Am 
Schlusse :  'Et  sic  est  finis  libri  feudorum.  Qui  alio  nomine  X. 
collatio  nuncupatur'. 

38.  Tiibiiigen ,  Univcrsitiitsbibliothck  3Ic.  14  saec.  XIII 
iiieuntis  perg.  Es  ist  die  so  wichtige  Hs.,  welche  Laspeyres 
S.  439- 444  eingehend  und  im  Wesentlichen  richtig  beschreibt  und 
welche  ich  in  meiner  Ausgabe  der  Consuetudines  verwertliet  habe, 
so  dass  icb  von  einer  Beschreibung  absehen  kann.  Vergl.  auch 
unten  II  §4.  Bemerkcn  will  ich  nur  noch,  dass  die  Hs.  mit 
M  a  i  1  a  n  d  engere  Beriihrung  zu  haben  scheint ,  vielleicht  dort 
entstanden  ist,  da  auf  Mailander  liecht  in  den  Glossen  hiiufig  Be- 
zug  genommen  wird.  Insbes.  ist  von  Interesse  das  Glossem  zu 
11/22  (meine  Ausgabe  der  Consuetudines  p.  34  Z.  25),  welches 
dem  Mailiinder  Stadtrecht  jedenfalls  entlchnt  ist.  Dass  sie  noch 
in  das  12.  Jahrh.  reicht ,  wie  ich  friiher  fiir  rnoglich  hielt ,  nchme 
ich  nicht  mehr  an ,  da  dic  Glosse  zu  1/1  pr.  (meine  Ausgabe 
p.  8  Z.  20  ff.)  nach  Ardizo  auf  Azo  zuriickfiilirt. 

39.  Wiirzburg,  Un  iver  sitatsbibliothek,  Ms.  i.  f.  3, 
saee.  XIV.  perg.  ').  Die  mit  der  Glosse  des  Jac.  Columbi  ver- 
sehene  Hs.  enthiilt  von  verschiedenen  Hiinden  die  Novellen,  Insti- 
tutionen ,  'Consuetudines'  feudorum  nebst  Gesetz  Friedrichs  II. 
(Ad  decus),  tres  libri,  endlich  kirchcnrechtliehe  Stiieke.  Bei  den 
Libri  Feudorum  wird  das  zwcite  Buch  vom  ersten  n  i  c  h  t  gc- 
schicden.  Auf  11/54  folgt  11/58,  dann  11/55  bis  11/57,  hierauf  das 
Gesctz  Friedrichs  II. 

40.  W  ii  r  z  b  u  r  g,  U  n  i  v  e  r  s  i  t  ii  t  s  b  i  b  1  i  o  t  h  e  k ,  M.  ch.  f. 
115,  saec.  XV  *).  Die  Hs.  enthiilt  dic  Institutionen,  Libri  Feudo- 
rum  und  den  Angelus  de  Haerecio  super  actionibus'. 

B.  Danemark,  Schweden. 

41.  Kopenhagen,  Konigliche  Bibliothek,  Gml. 
Kgl.  Samling  n.  395,  fol.  perg.,  saec.  XIV.  exeuntis').  Die 

n.  92G ,  wclclic  dic  Lihri  Feudorum  ursprunglich  cbcnfalls  enthielt ,  ist  dicses 
Theiles,  wie  mir  dcr  Ilcrr  Stadtbibliothekar  Keuffcr  mittlicilte,  beraubt  wordcn. 

1)  Schrader  p.  39,  n.  XIII,  Heimbach  Nr.  124,  Dydyriski  Nr.  93. 
2)  Vgl.  Spangenberg,  Einleitung  in  das  ROmisch  -  Justiniancische  Kechtsbuch, 
1817,  S.  541 ,  dem  ich  die  mir  von  dcr  Bibliotheksverwaltuug  bestiitigtcn  Anga- 
bcn  entnehme.         3)  Vergl.  Heimbach  Nr.  128,  Dydyiiski  Nr.  4. 


14 


I.   Die  Handschriften. 


glossierte  Hs.  entha.lt  Institutioncn,  Novellen,  'Constitutiones'  feu- 
dorum  nebst  Gesetz  Fricdrichs  II.  (Ad  decus)  als  decima  collatio, 
tres  libri.  Als  Schreiber  ergiebt  sicb  nach  eincr  Bemerkung  am 
Scblusse:  'Petrus  faber  alias  fauvel  clericus'.  Auf  der  Riickseite 
des  letzten  Blattes  ist  von  des  Schrcibers  Hand  notiert:  'In  istis 
XXV  quaternis  continentur  littere  de  duabus  lineis  xvm  cum  dd 
et  magin  s  (!)  litt.  Item  de  littcris  minimis  cum  paragraphis  xxix 
et  fifl*.  Die  Textgestaltung  ist  im  Ganzen  die  regclmiissige ,  1/23 
mit  1/22  vereinigt.  Buch  II.  wird  von  Bucb  I.  nicht  gescbieden. 
11/55  findet  sich  ausser  in  den  L.  F.  am  Schlusse  der  Novellen 
mit  anderer  Lcsart. 

42.  Stockholm,  Kongl.  Biblioteket,  E  31.  1.  n.  2, 
saec.  XIV,  perg.,  glossiert1).  Enthiilt  fol.  1  —  67  Institutionen,  fol. 
08-191  Novellen,  fol.  192—215T  'Constitutiones'  feudorum,  fol. 
216— 281v  tres  libri.  Glossiert.  Vulgattext.  Eintheilung  in  3 
Biicber.    Rubrikation  hat  einzelnes  abweichende. 

C.  Schweiz. 

43.  *St.  Gallen,  Stif  tsbibliotbek  ,  n.  744,  saec.  XIV, 
perg.s).  I)ie  glossierte  Hs.  cnthiilt  die  Institutionen  und  'Consue- 
tiulines'  feudorum  nebst  Lehnsgesetz  Konrads.  Bei  letzteren  ist 
eine  Scbcidung  nach  Biichern  nicht  vorhanden.  Auf  11,5  folgt 
II/7  §  1,  dann  11/6,  II/7  pr.,  II/8.  Zwiscben  11/22  und  11/23  Ca- 
pitula  Ugonis.  11/24  hat  die  Zusiitze  Laspeyres  S.  429,  11/26 
zwiscben  §  16  und  17  dasselbe  Stiick ,  wie  die  Metzcr  Hs.  n.  64 
(Anhang  II),  11/34  die  Vcrsion  Laspeyres  S.  448,  11/39  den 
Zusatz  Laspeyres  S.  430,  nach  11/42  ist  der  erste  Satz  von 
11/41  §  1  heriibergezogen.  11/43. 44  folgen  hinter  11/46.  11/52  fchlt 
an  der  gevvohnlichcn  Stelle.  Nach  11/55  folgt  11/6  mit  einem  Zu- 
satze,  hiernach  11/58,  daranf  11/52,  Thcil  1,  das  Lchnsgcset/.  Kon- 
rads,  das  Stuck  Dieck  295,  n.  17,  11/56.57,  11/52,  Tbeil  II.  III. 
Die  Textgestaltung  stimmt  also  fast  g&nzlich  iiberein  mit  derjcni- 
gen  der  Metzer  Hs.  n.  64. 

44.  St.  Gallen,  S tif  t sb ibli o th e k  ,  n.  749,  saec.  XIV, 
pcrg.  Die  Hs.  cnthalt  fol.  1— 40  die  tres  libri,  fol.  41-49  die 
'Consnetudines  feudi'  nebst  Gesetz  Friedricbs  II.  (Ad  decns)  und 
Index,  fol.  50 — 64  dic  Glosse  des  Jac.  Columbi  dazn ,  fol.  65 — 68 
einige  andere  Stiicke.    Die  Libri  Feudorum  sind  von  zwei  verschie- 

1)  Vergl.  Heimbach  Nr.  129,  Dydyriski  Nr.  279.  2)  Scliradcr  p.  48 
n.  LXVII,  Dydynski  Nr.  297.  Die  Papier-IIs.  n.  748  entlmlt  die  Libri  Feu- 
dorum  nicht. 


I.    Die  Ilandschriften. 


L6 


dcnen  Hiindcn  gcschrieben,  von  dencn  die  eine  das  erste  Buch  und 
die  erstcn  34  Titel  des  zweiten  Buches,  die  andere  den  Ilest  von 
11/35  ah  schrieh.  Eine  Scheidung  in  zwci  Biicher  ist  nicht  vor- 
genommeu ,  vielmehr  sind  die  Lihri  feudorum  mit  durchlaufcnden 
Titelnummern  versehen,  und  zwar  enthalten  sie  83  Titelnummcrn, 
wobei  das  Gesetz  Friedrichs  II.  dic  dreiundachtzigste  bekommen 
hat  ')•  Die  Textgcstaltung  ist  im  Ganzen  die  regclmii.ssige.  Nur 
1/10  weist  einen  Glossenzusatz  auf  und  11/42  umfasst  11/41  §  2: 
'Item  —  tinictur'. 

45.  St.  Gallen,  Stadthibliothek  (Bibl.  Vadiana),  A, 
D.  3  aus  dem  J.  1504,  chart.5).  Enthiilt  nach  Haenel  die  'Feu- 
dorum  consuetudines  et  alii  tr.  iuris'. 

D.  Niederlande. 

46.  Leiden,  Universitiitsbibliothek,  Cod.  lat.  11D, 
saec.  XIII,  spiitestens  XIV  ■).  Dcr  unglossierte  Codex  enthalt  von 
der  Hand  desselben  Schreibers  das  ganze  Corpus  iuris  nebst  den 
'Constitutiones'  fcudorum  und  dcm  Gesetze  Friedrichs  II.  (Ad  decus). 
Fol.  1— 278T  Digesta,  fol.  279—382  Codex  I— IX,  foL  383—397  ln- 
stitutionen,  fol.  397— 433  Novellen,  fol.  433— 438  Libri  Feudorum 
nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  als  collatio  decima,  f.  438v — 457v  tres 
libri ,  f.  458 — 460v  Index  titulorum.  Hinter  den  Digesten  steht : 
'Explicit  textus  Digesti  novi  deo  gratias.  Scripsit  Gervasius,  cui 
celi  gaudia  dcntur,  protinus  illius  cuin  morte  dics  finientur,  sit 
sibi  solamen  paxijue  perhennis  amen'.  Dic  Textgestaltung  ist  im 
Ganzen  die  regelniiissige.  Eine  Eintheilung  nach  Biichern  findet 
nicht  statt.  1/23  mit  1/22  vereinigt.  11,51  hat  die  volle  Lesart : 
'Secundum  Steplianum  sic,  sccundum  Gerardum  et  Ohertum  similiter'. 

47.  Le  i  den ,  Un  i  ver  si  tii  t sbib  1  i  o  th ek,  Cod.  n.  75,  sacc. 
XV,  chart.4).  Die  nach  einer  Bemerkung  des  Schreibers  im  J.  1413  •"•) 
gescluiebene  Hs.  ist  unglo.s*iert.  Sie  enthiilt  dic  Institutionen, 
'deciina  collatio  de  fcudis',  eine  collectio  regularum  qnarnndam, 
Florc.-}  secundum  ordinem  Alphaheti ,  qui  incipinnt  'Antc  primum 
nihil  ost'.  Die  feuda  sind  nicht  in  Biicher  geschieden.  Die  Text- 
gestaltung  ist  im  Ganzen  die  rcgelmiissige,  uur  dass  11/24  die  Zu- 


1)  Naeh  dcr  Oscnlirucggcn  schen  Ausgabc  miisstcn  cs  8"  scin  (28  +  58 -f  1). 
Ks  felilcn  aher  Kubriken  1/11,  1/28,  U/7,  11/54.  2)  Vergl.  Haenel  S.  731. 

Die  IIs.  selbst  habe  ich  nicht  cingcscbcn.  3)  Scbradcr  p.  322  n.  CLXI, 

Dydyriski  Nr.  203.  4)  Schradcr  p.  CO  n.  CX,  Dydyriski  Nr.  202. 

5)  Vergl.  Schrader  L  c.  Die  IIs.  U  t  r  e  c  h  t ,  Universitatsbibliothek,  n.  008 
(Eccl.  314),  chart.,  entkalt  nur  den  Jacobus  Alvarottus  supcr  fcudis. 


16 


I.   Dic  Handschriften. 


siitze  Laspeyres  429  hat  und  der  crste  Satz  des  §  2  von  11/41 
nach  n/42  hiniibergezogen  ist.  An  die  feuda  schliesst  sich  das 
Gesetz  Friedrichs  EL  (Ad  decus)  an. 

47a.  Utrecht,  Universitatsbibliothek  605  (Eccl. 
538),  saec.  XIII,  perg.,  glossicrt.  Enthalt  Institutionen,  Novellen, 
Eeuda.  Ich  habe  die  Hs.  lcider  nicht  einsehen  konnen,  da  sie 
wegen  ihres  schlechten  Zustandes  nicht  verschickt  wurde ,  gebe 
vielmehr  nur  den  Bericht  D  y  d  y  ri  s  k  i'  s  Nr.  204  wieder. 

48.  SchlossArnholt.  Vgl.  iiber  diesen  Codex  den  Tex 
in  Bijdragen  tot  Regtsgeleerdheid  enWetgeving 
II,  1827,  S.  607  ff.  Der  Codex  besteht  aus  267  foL,  enthalt  Insti- 
tutionen,  Novellen,  'Constitutiones'  feudorum,  tres  libri.  Tlieilung 
in  2  Biicher.  Am  Schlusse  der  Eeuda :  'Expliciunt  constitutiones 
feudorum.  scriptae  anno  nativitatis  domini  nostri  Iesu  Christi 
1269'.    Ich  habe  dcn  Codex  nicht  eingesehen. 

E.  Oesterreich. 

49.  Wien,  Kaiserl.  bffentliche  Bibliothek,  Cod. 
lat.  n.  2110  (oliin  Univ.  801),  sacc.  XIV,  perg.1).  Die  glossierte 
(bei  den  L.  E.  Glosse  des  Jac.  Columbi)  Hs.  enthalt  die  Institu- 
tionen,  den  Codex  und  die  'Consuetudines  usuum'  Feudorum.  Letz- 
tere  sind  in  Biicher  nicht  geschieden.  Dic  Textgestaltung  ist 
im  Ganzen  die  regelmiissige.  An  die  Libri  fcudorum  schliesst  sich 
das  Gcsetz  Friedricbs  II  (Ad  decus),  an  dessen  Schluss :  'Expli- 
ciunt  usus  feudorum'.  11/51 :  'Secundum  Stephanum  sic,  secundum 
G.  et  O.  similiter'. 

50.  W  i  e  n ,  K  a  i  s  e  r  1.  bffentliche  B  i  b  1  i  o  t  h  e  k  ,  C  o  d. 
lat.  n.  2262,  saec.  XIV,  perg.  Die  glossierte  Hs.  enthiilt  Trcs 
libri,  Novellen,  die  'Constitutiones'  feudorum,  das  Gesetz  Fried- 
richs  11.  (Ad  decus),  dahinter:  'Explicit  liber  feudorum'.  Die  Libri 
Feudorum  sind  in  Biicher  nicht  geschieden.  1/23  ist  mit  1/22 
vereinigt.  Zwischen  11/22  und  11/23  Capitula  Ugonis.  11/24  hat 
die  Zusiitze  Laspeyres  S.  429,  1J/34  die  Version  Laspeyres 
438,  11/39  den  Zusatz  Laspeyres  430.  Sonst  ist  die  Textge- 
staltung  im  Ganzen  die  regelmiissige. 

51.  Wien,  Kaiserl.  offentliche  Bibliothek,  Cod. 
1  a  t.  n.  2058,  saec.  XIV,  perg.    Die  aus  ltalien  stammende  Hsr) 


1)  Vergl.  D  y  d  y  n  s  k  i  Nr.  253.  2)  Fol.  1  ist  cine  Notariatsurkundc  von 
1333,  Notar  ist  Albertus  civis  Mantuanus,  Zeugcn  sind  Mantuaner,  1'armenser  ctc. 
Dic  Haudschrift  liat  benutzt  S  a  v  i  g  n  y,  Geschichte,  2.  Ausg.,  V,  S.  374. 


T.    Dle  ITandschriften. 


17 


enthalt  von  verschiedenen  Hiinden  Bruchstucke  des  Tractates  do- 
mini  Iohannis  Caldrini  de  appellationibus  et  accusationibus,  rela- 
tionibus  et  denunciationibus  eximii  decretorum  doctoris,  sodann  das 
Bruchsttick  einer  Summa  tiber  das  Erbrecht  (von  Odofredus?), 
die  Summa  de  feudis  des  Odofredus,  endlich  die  Libri Feudorum. 
Letztere  reichen  bis  11/50,  Anfang,  wo  die  Hs.  bei  den  Worten  'as- 
cendentes  non  succedunt'  abbricht.  Sie  sind  mit  Accursischer  Glosse 
versehen,  zerfallen  in  zwei  Bticher  und  enthalten  zwischen  11/22 
und  11/23  die  Capitula  Ugonis.  11/24  und  11/39  haben  die  Zusatze 
Laspeyres  429.430,  11/34  die  Lesart  Laspeyres  449.  1/23 
ist  mit  1/22  vereinigt.  In  11/41  §  2  ist  der  zweite  Satz  vor  den 
ersten  gestellt. 

52.  Wien,  Kaiserl.  offentliche  Bibliothek,  Cod. 
lat.  n.  2254,  saec.  XIV,  perg.1).  Die  glossierte  Hs.  enthalt  die 
Institutionen ,  Novellen,  Codex  X — XII,  'Consuetudines'  feudorum. 
Die  Glosse  ist  im  Allgemeinen  die  Accursische,  bei  den  Libri  Feu- 
dornm  die  des  Jacobus  Columbi.  Die  Hs.  reicht  nur  bis  11/55: 
'qui  tam  illicitas  reperti',  wo  sie  abbricht.  Die  Textgestaltung  im 
Allgemeinen  die  regelmassige.  Eine  Scheidung  in  Bticher  findet 
n  i  c  h  t  statt. 

53.  Wien,  Kaiserl.  offentlicheBibliothek,  Cod. 
lat.  n.  2065,  saec.  XIV,  perg.2),  glossiert.  Enthiilt  Institutionen, 
Novcllen,  Codex,  Libri  Feudorum,  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  dccus). 
Keine  Bucheintheilung.  Zwischen  11/22  und  11/23  Capitula Lgo- 
nis.  11/24  mit  dem  Zusatz  Laspeyres  429,  11/39  mit  dem  Zu- 
satz  Laspeyres  430,  12734  mit  der  Version  Laspeyres  448. 

54.  Wien,  Kaiserl.  offentliche  Bibliothek,  Cod. 
lat.  n.  2094,  saec.  XIV,  perg.,  glossiert.  Enthiilt  Feuda  und  Pax 
Constantie ').  Dic  'Consuetudincs'  Feudorum  cnthaltcn  keinc  Buch- 
einthcilung.    Text  regelmiissig.  Rubrikation  zum  Tlieil  abweichend. 

55.  *Wien,  Kaiserl.  iiffentliche  Bibliothek,  Cod. 
lat.  22G3,  saec.  XIV,  perg. ,  glossiert4).  Enthalt  Institutionen, 
Novellen ,  tres  libri,  Libri  feudorum.  Letztere  als  novelle  consti- 
tutiones  domini  Frederici  imperatoris  sacratissimi  bczeichnet.  Buch- 
cinthcilung  n  i  c  h  t  vorhandcn.  11/52  fehlt  an  der  Vulgatstelle. 
Auf  11/58  folgt  Gesetz  Fricdrichs  II.  (Ad  dccus) ,  dann  das  Pri- 
vileg  Barbarossas  fiir  Bologna,  dann  11/52,  das  Lehnsgesetz  Kon- 
rads,  das  Sttick  Dieck  S.  295  n.  17,  die  Capitula  Ugonis,  U/6. 

1)  Vcrgl.  Dydyiiski  Nr.  257.  2)  Vergl.  Dydynski  Nr.  259. 

3)  Weiland  bat  diesen  Codex  niclit  bcnutzt.        4)  Vergl.  Dydyiiski  Nr.  202. 


2 


18 


L   Dic  Handschrifteu. 


F.   Frankreich  und  Belgien. 

56.  Angcrs,  Bibliothequc  de  la  ville,  Ms.  324,  saec. 
XIV,  perg. ,  glossiert ').  Glosse  des  Accursius.  Die  Hs.  enthalt 
a.  die  Institutionen ;  b.  die  Novellen ,  an  deren  Schluss  sich  das 
Lehnsgesetz  Friedrichs  (11/55),  das  Landfricdensgcsetz  Friedrichs, 
umfassend  11/53  und  54  pr.,  und  das  Lehnsgesetz  Lothars  11/52  L 
von  den  Worten  'hac  cdictali  lcge'  bis  'pretio  ac  beneficio  se  ca- 
riturum  agnoscat'  befinden  ;  c.  die  Libri  Feudorum  nebst  Gesetz 
Friedrichs  II.  (Ad  dccus) ;  d.  die  tres  libri.  Die  Libri  Feudorum 
sind  in  Biicher  nicht  getheilt.  Rubrikcn  sind  nicht  vorhan- 
den,  doch  war  der  Raum  fiir  Rubriken  frcigclassen.  Jeder 
Titel  wird  mit  'Idem'  cingeleitet.  Die  Titelordnung  ist  im  Gan- 
zen  die  gewohnliche.  Insbesondere  findet  sich  II/6  und  11/7  pr. 
an  der  gewohnlichen  Stelle.  Zwischen  11/22  und  11/23  Capitnla 
Ugonis.  Am  Schluss,  nach  dem  Gesetze  Friedrichs  II. :  'Explicit 
expliciunt  constitutiones  Friderici',  am  Schlusse  der  Glosse:  'Expli- 
cit  apparatus  usutim  feudorum'. 

57.  *Angers,  Bibliotheque  de  la  ville,  Ms.  368,  pcrg., 
glossiert  *).  Die  Hs.  ist  im  Jahre  1282  geschrieben ,  wie  aus  dem 
Vermerke  am  Schlusse  der  Libri  Fcudorum  hervorgcht :  'Explicit. 
Anno  domini  MCCLXXX  secundo.  Die  mercurii  post  octobas  apo- 
stolorum  petri  et  pauli.  Cumotus  s)  porcbier  scripsit  et  intitulavit'. 
Sie  enthiilt  a.  Distinctiones  Petri  de  Sampsone  in  Decrctales;  b. 
Apparatus  magistri  Bcrnardi  Compostcllani  in  primum  Decrctalium; 
c.  'Constitutioncs1  fcudorum  als  Collatio  X,  beginncnd  mit:  'Impe- 
rator  Fridericus',  wie  iiberliaupt  jeder  Titel  mit  einem  'Imperator' 
oder  'Idem'  cingcleitet  wird4).  Einc  Thcilung  in  Biicher  ist  nicht 
vorhanden.  II/6  und  11/7  pr.  fehlen  an  der  gewbhnlichen  Stclle, 
II/6  tritt  dagegcn  naehtriiglich  zwcimal  auf,  einmal  zwischen  11/8 
§  2  und  §  3,  sodann  hinter  11/56.    Dic  Capitula  Ugonis  finden  sich 


1)  Vergl.  dcn  oilicicllcn  Katalog,  ferncr  Ilcimbach  Nr.  40,  Dydyriski 
Nr.  188.  Das  Mscr.  n.  325  cnthiilt  nur  cine  suinnia  domini  Accursii  supcr  libro 
feudorum.  2)  Vergl.  den  omciellcn  Katalog  und  Schulte,  Iter  Oallicum  in 

dcn  Sitzungsbcr.  dcr  "Wicner  Akad.  Dd.  5'J  S.  44u\  447.  8)  Schultc  liest 

'Guinotus'.  Auch  nimint  Schultc  an,  dass  das  Jahr  1280  gemeint  ist,  indcm 
er  das  'secuudo'  zu  'dic'  zicht,  wic  mir  scheint,  mit  Unreeht.  Dass  bci  den  Di- 
stinctioncn  des  1'ctrus  de  Sampsone  das  Jabr  1280  angegel)en,  ist  eher  ein  (Irund 
fur  als  gegeu  meine  Ansicbt.  Denn  das  Schrciben  solcher  IIs.  erfordcrte  langerc 
Zcit.  4)  Eine  solchc  IIs.  mag  Jac.  dc  Belvisio  vor  sich  gebabt  baben,  siehe 
LaspeyreB  S.  3  N.  *. 


t    Die  Handschriften. 


19 


zwischen  11/22  und  11/23.  11/51 :  'secundum  M.  sic ,  secundum  G. 
et  0.  similiter'.  Von  11/51  ab  ist  die  Reihenfolge  der  Titel  eine 
abweichende.  Auf  11/51  folgt  11/53,  dann  11/54,  11/55,  H/56,  hier- 
auf  11/6,  hierauf  das  Gesetz  Eriedrichs  pro  omnibus  qui  causa  stu- 
diorum  peregrinantur,  sodann  11/52,  Theil  I,  darauf  das  Lehnsge- 
setz  Konrads,  cndlich  das  StUck  Dieck  S.  295,  n.  17,  an  dessen 
Schluss  'finitur'.  Es  fehlen  demnach  ganz  11/52,  Theil  II.  III,  11/57 
und  11/58.  Auch  die  Rubrikation  weist  vielfache  Eigenthiimlich- 
keiten  auf.  1/1  bis  1/4  bildet  ein  Stiick ,  1/5  uud  1/13  sind  unru- 
briciert,  aber  durch  eiuen  Absatz  vom  Vorhergehenden  getrennt 
und  durch  ein  'Imperator'  eingeleitet.  1/22  bildet  mit  1/21  ein 
Stiick  in  der  Art,  dass  auf  die  letzten  Worte  von  1/21 :  'non  labo- 
raverit  si  potuerit'  unmittelbar  fortgcfahren  wird  :  'et  ultra  annum 
seu  menscm  et  dicm  vadat'.  1/23  und  1/24  siud  unrubriciert,  aber 
mit  'linperator'  eingeleitet.  11/8  und  II/9  bildcn  mit  dem  Vorher- 
gehenden  cin  Stiick.  11/11,  11/19,  11/35,  11/36,  11/41  sind  ohne 
Rubrik,  jedoch  mit  'Imperator'  eingeleitet.  11/42  bildet  mit  11/41 
ein  Stiick.  Die  Hs.  ist  dabei  oiicnbar  nach  verschiedenen  Vorlagen 
geschrieben.  Dies  ergicbt  sich  daraus,  dass,  wiilircnd  11.52  an  dcr 
gewbhnlichen  Stelle  fchlt,  die  Rubrik  von  11/52  vor  11/51  §  6  ge- 
setzt  ist. 

58.  Arras,  Bibliothequc  publique  n.  42,  saec.  XIV, 
perg.  Enthiilt  nach  dcm  ofiieiellen  Katalog  S.  29  das  Volu- 
men.  Ich  habe  die  Hs.  nicht  eingeschen.  Vgl.  auch  Dydyiiski 
Nr.  137. 

59.  *Avignon,  n.  334,  saec.  XIV,  pcrg. ,  glossicrt1).  Nach 
dcr  Beschrcibung  im  Pertzschen  Arcliiv  VII,  798  enth&lt  die  Hs.  die 
Decretalen  und  die  Libri  Feudorum.  Dcr  Tcxt  der  lctzteren  weicht 
von  dcr  Vulgata  crheblich  ab.  II/6  und  11/7  pr.  fchlcn  an  der 
gewblinlichcn  Stelle,  stehen  dagegen  zwischen  11/52  und  11/53.  Auf 
11/54  folgt  11/58,  dann  die  Constitutio  pro  scolaribus,  hierauf  11/55 
bis  11/57,  endlich  das  Gesetz  Eriedrichs  II.  (Ad  decus),  an  dessen 
Schluss :  'Explicit  liber  usus  feudorum'.  Aus  der  Beschreibung  ist 
nicht  crsichtlich ,  ob  die  Libri  Ecudorum  in  Biicher  getheilt  sind 
und  ob  zwischen  11/22  und  11/23  die  Capitula  Ugonis  stehen. 

60.  Bordeaux,  Bibliotheque  publique  355.  I ,  saec. 
XIV,  perg.  Euthalt  nach  dem  officiellen  Katalog  S.  190  f.  das 
Volumen.  Vgl.  S  e  c  k  e  1  a.  a.  0.  S.  380.  Ich  habe  die  Hs.  nicht 
eingesehen. 


1)  Ich  selbst  habe  dic  IIs  nicht  eingesehen,  gebe  abcr  die  ziemlich  genugcndo 
Beschreibung  ini  Archiv  wiedcr. 

2* 


20 


I.    Die  Handschriften. 


61.  Briissel,  Bibliothequeroyale  12084,  saec.  XIV, 
perg.,  glossiert.  Glosse  des  Accursius.  Die  Hs.  enthalt  a.  Insti- 
tutionen ;  b.  Novellen ;  c.  'Constitutiones'  feudorum  als  collatio  X ; 
d.  tres  libri.  Die  Libri  Feudorum,  welcbe  in  Biicber  nicht  ge- 
tbeilt  sind ,  entbalten  den  Vulgattext  ohne  die  Capitula  Ugonis. 
Die  Glosse  scbliesst  mit:  'Expliciunt  constitutiones  Frederici'.  An 
die  Libri  Feudorum  schliesst  sicb  das  Gesetz  Fricdricbs  II.  (Ad 
decus)  an ,  sodann  ein  kircbenrecbtlicbes  Stiick,  bierauf  nocbmals 
1/1  pr.  und  LL/55  der  Libri  Feudorum,  vvomit  die  Hs.  abbricbt. 

62.  Cambrai,  Bibliotheque  publique,  Mscr.  584, 
saec.  XIV,  perg. ,  glossiert ').  Die  Hs.  entbalt  a.  Institutionen  ; 
b.  Novellen ;  c.  tres  libri ;  d.  'Consuetudines'  feudorum  als  X.  col- 
latio  nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus).  Am  Scblusse  dieses : 
'Expliciunt  constitutiones  Friderici.  Deo  gratias  et  marie',  am 
Scblusse  der  Glosse :  'Expliciunt  constitutiones  fcudorum'.  Ein- 
theilung  in  Biicber  nicht  vorhanden.  Vulgattext. 

63.  Chartres,  Bibliotheque  publique  Nr.  273  (314) 
saec.  XIV  perg.  Enthiilt  das  Volumen.  Siebe  He  im  ba c b  Nr.  51, 
Dydyiiski  Nr.  140.  —  Icb  habe  die  Hs.  nicht  eingesehen. 

64.  Douai,  Bibliotheque  publiquc,  Mscr.  572,  saec. 
XIV,  perg.,  glossiert2).  Die  Hs.  enthiilt  a.  Institutionen,  b.  Libri 
Feudorum  nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus).  Die  Libri  Feu- 
dorum  sind  uuglossiert  und  unrubriciert ,  doch  ist  der  llaum  fiir 
Glosse  und  Bubriken  freigelassen ,  und  die  llubriken  sind  zum 
Theil  auch  von  spiiterer  Hand  nachgeholt.  Einc  Theilung  in  Biicher 
ist  nicht  vorhanden.  Der  Text  der  Vulgattext.  Wohl  nur  aus 
Versehen  des  Scbreibers  sind  11/20  und  11/21  ausgclassen.  Am 
Schlussc  des  Gesetzes  Friedrichs  II.:  'Expliciunt  constitutiones 
Frederici  super  fcudis.    Deo  gratias'. 

65.  G  r  e  n  o  b  1  e,  B  i  b  1  i  o  t  h  e  q  u  c  p  u  b  1  i  q  u  e  N  r.  256  ,  saec. 
XIV  et  XV  perg.  Soll  Bruchstiicke  der  Novellen  und  der  Libri 
Feudorum  enthalten.  Vergl.  Heimbach  Nr.  53.  lch  habe  die 
Hs.  nicht  eingesehen. 

66.  Montpellicr,  Bibli  otheque  de  l'ecol  e  de  Me- 
dicine  H.  8,  saec.  XIV  perg.  Enthiilt  das  Volumen.  Ich  habe 
dic  Hs.  nicht  eingesehen.  Vgl.  H  e  i  m  b  a  c  h  Nr.  56 ,  Catal.  gene- 
ral  des  Manuscr.  I  288,  Dydyriski  Nr.  146. 

67.  St.  Omer,  Bibliotheque  publique,  Ms.  444,  sacc. 


1)  Vgl.  den  officiellen  Katalog ,  ferner  Heimbach  Nr.  50,  Dydyriski 
Nr.  139.         2)  Vgl.  dcn  officiellen  Katalog  p.  859,  Dydynski  Nr.  141. 


I.    Die  ITandschriften. 


•21 


XIV,  perg. ,  glossiert  *).  Glosse  des  Columbi.  Die  Hs.  enthalt 
a.  Institutioncn ;  b.  Novellen,  an  deren  Scliluss  II.  F.  55;  c.  Libri 
Feudorum  als  collatio  X.  nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus) ; 
d.  tres  libri.  Die  Libri  Fcudorum  sind  in  Biicher  nicht  getheilt. 
Text  Vulgattext. 

68.  St.  Omer,  Bibliotheque  publique,  Ms.  464,  saec. 
XIV,  perg.,  glossiert l).  Glosse  des  Accursius.  Enthalt  a.  Insti- 
tutionen;  b.  Novellen,  an  deren  Schluss  II.  F.  55;  c.  'Constitutio- 
nes'  feudorum  nebst  Gesetz  Fricdrichs  II.  (Ad  decus);  d.  tres  libri. 
Text  Vulgattext. 

69.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.  lat.  3922  A, 
saec.  XIV,  perg.  Enthalt  unter  verschicdenen  Stiicken ,  haupt- 
siichlich  kirchenrcchtlichen  Inhalts,  11/55,  11/53  und  11/54  pr.,  die 
letztcren  beiden  zu  einem  Stiicke  vercinigt.  Der  Text  weist  Ab- 
weichungen  von  Bedeutung  nicht  auf. 

70.  Paris,  Biblioth  eque  nationale,  Cod.  lat.  4366  B, 
saec.  XIV,  perg.  Enthalt  unter  der  Ueberschrift :  'Hec  sunt  nove 
constitutiones  Frederici  imperatoris'  11,55,  11/53  und  11/56  nebst 
andercn  Authcntikcn  und  Schriften  des  Magister  Tancredus  de 
Corneto  (ordo  iudiciarius ,  summa  de  matrimonio).  LT/55  enthalt 
zahlreiche  Rubriken.  Der  dritte  Satz :  'Habito  ergo  consilio'  ist 
mit  der  Rubrik  versehen :  'Fcuda  ne  vendantur'.  Vor  §  2  R. : 
'Qui  feudi  investituram  a  proprio  domino  non  petierit'.  Vor§4R. : 
'De  divisione  feudi'.  Vor  §  5  R. :  'Qui  filius  patri  non  succedat  in 
fcudo'.  Vor  §  6  R. :  'Si  vasallus  dominum  suum  offenderit'.  Vor 
§  7  R. :  'De  controversiis'.  11/53  ist  rubriciert :  'De  observatione 
pacis',  vor  §  10  R. :  'De  sacramentis  pubcrum  sponte  factis'. 

71.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.lat.  4425  A, 
saec.  XIV2),  thcils  chart.,  theils  perg.,  unglossiert.  Enthiilt  Insti- 
tutionen  und  Constitutio  Friderici  de  fcudis  non  alicnandis  sinc 
consensu  maioris  domini  (11/55),  worauf  die  Constitutio  pro  scola- 
ribus  folgt,  an  dercn  Scblnss:  'Explicit  constitutio  Fridcrici  Ro- 
mane  urbis  imperatoris'. 

72.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.  lat.  4427, 
perg.,  glossiert 3).  Die  Hs.  ist  im  Jahre  1269  geschrieben ,  wie 
aus  dem  Vermerk  am  Schlusse  des  mit  den  Libri  Feudorum  ver- 
hundenen  Gesetzes  Friedrichs  II.  (Ad  decus)  erhellt:  'Expliciunt 


1)  Vgl.  den  offioiellen  Katalog  p.  203.  212,  II  e  i  m  b  a  c  h  Nr.  69.  70,  D  y- 
dyriski  Nr.  148,  149.  2)  Vergl.  Schrader  p.  43,  n.  XXXV,  Dydyriski 

Nr.  1 1 1.  3)  S  c  h  r  a  d  e  r  p.  44  n.  XXXVIII,  der  die  Hs.  irrig  dem  14.  Jahrh. 
zuwuist,  Ileinibach  Nr.  78,  Dydyriski  Nr.  112. 


'22 


L   Die  Ilandschriftcn. 


constitutiones  Frederici  scripte  anno  a  nativitate  domini  nostri 
Iesu  Christi  MCCLX  nono  per  manum  Ar.'.  Sie  enthalt  Institu- 
tionen ,  Novellen ,  Lihri  Feudorum  und  tres  lihri.  Der  Text  ist 
der  Vulgattext.  11/51:  'secundum  istum  sic,  secundum  G.  et  O. 
similiter'. 

73.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.  lat.  4428, 
saec.  XIV1),  perg.,  glossiert,  mit  schonen  Bildern  und  Initialcn 
versehen.  Glosse  des  Accursius.  Die  Hs.  enthiilt  Tnstitutioncn, 
Novellen ,  tres  lihri ,  Libri  Feudorum  nehst  Gesetz  Friedrichs  II. 
(Ad  decus).  Die  Libri  Fcudorum  sind  in  zwei  Buchcr  getheilt. 
Zwischen  11/22  und  11/23  die  Capitula  Ugonis.  Iu  11/24  der  Zu- 
satz  Laspeyres  S.  429.  11/28  hat  die  unten  (Anhang  I)  mitgc- 
theilte  Version. 

74.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.  lat.  4429, 
saec.  XIV2),  perg.,  glossiert.  Enthiilt  von  verschiedenen  Hfioden 
a.  Institutionen ;  b.  Novellen ;  c.  'Constitutiones  seu  consuetudines 
feudorum'  nebst  Gesetz  Friedrichs  IX  (Ad  decus) ;  d.  tres  libri. 
Glosse  die  Accursische  mit  spateren  Zusatzglossen.  Die  Libri 
Feudorum  sind  in  zwei  Biicher  geschieden.  Capitula  Ugonis  nicht 
vorhanden.  11/24  hat  den  Zusatz  Laspeyres  S.  429.  Kubrika- 
tion  etwas  abweichend.  Insbesondere  bihlen  1/21— 1/23  ein  Stiick. 
Nach  dem  Gesctz  Friedriehs  II.:  'Explicit  liber'. 

75.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.  lat.  4437'), 
saec.  XIV,  perg.,  glossiert.  Enthalt  a.  Institutionen ;  b.  Novellen; 
c.  'Constitutiones'  feudorum  nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  de- 
cus);  d.  tres  libri.  Der  mit  schonen  Bildern  und  Initialen  ver- 
sehene  Codex  enthalt  die  Accursische  Glosse.  Die  Libri  Feudo- 
rum  sind  in  zwei  Biicher  geschieden.  Die  Textgestaltung  die  ge- 
wohnliche.  Die  Rubrikation  in  Einzellieiten  abweichend.  Am 
Schlusse  des  Gesetzes  Friedrichs  II.:  'Expliciunt  usus  feudorum'. 

76.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.  lat.  4438*), 
sacc.  XIV,  perg.,  glossiert.  Enthiilt  Institutionen ,  Novellen  und 
'Consuetudines'  fcudorum  nehst  Gesetz  Fricdrichs  II.  (Ad  decus). 
Die  Glosse  ist  mit  'Jac.  Columbi'  unterschriehen.  Der  mit  pracht- 
vollen  Bildern  und  Tnitialen  ausgestattete  Codex  weist  eine  Suhei- 
dung  in  Biichcr  nicht  auf.  Der  Text  ist  der  Vulgattext.  Am 
Schlusse  des  Gesetzes  Friedrichs  II.:  'Expliciunt  usus  feudorum. 
Finito  libro  rcferamus  gratia  Christo  amen'. 

1)  Schrader  p.  44  n.  XXXIX,  Heimhach  Nr.  72,  Dydyriski  Nr.  113. 

2)  Schrader  p.  44  n.  XL  ,    Heimhach  Nr.  71,    Dydyriski  Nr.  100. 

3)  Schrader  p.  44  N.  XLVII,  Heimhach  Nr.  73,  Dydyiiski  Nr.  121. 

4)  Schrader  p.  45  n.  XLYJH,  Heimbach  n.  74,  Dydyriski  n.  101. 


L    Die  Handschriftcn. 


28 


77.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.  lat.  4439 '), 
saec.  XIV,  perg. ,  glossiert.  Enthalt  von  verscliiedenen  Hiinden 
Institutionen,  Novellen,  Libri  Feiulorum  ncbst  Gesetz  Friedriclis  U. 
(Ad  decns).  Glosse  die  Accursisclie.  Die  Libri  Fciulorum  in  einen 
primus  und  einen  secnndus  libcr  getheilt.  Am  Sehlusse  des  Ge- 
setzes  Friedrichs  II.:  'Explicit  liber  feudornm.  Sit  gratia  rex 
angelorum  amen.  Quisque  scripsit  scribat  semper  cum  domino  vi- 
vat  amen\  Zwischen  11/22  und  11/23  Capitula  Ugonis.  11/24 
weist  den  Zusatz  Laspeyres  S.  429  auf.  1/19:  'sapientum  Pa- 
pie  atque  Mediolani  seu  Mantue  atque  Verone  quc  Ybernns  voca- 
tur  Carvisie  et  Padue  atque  Vincentie  ct  Parme  Luce  et  Pice  ct 
Siponti'  etc.  Rubrikation  zum  Theil  abwcichend.  Insbcsondere 
bilden  1/23  und  1/22  cin  Stiick.  17/3  R. :  'Qnaliter  sit  investitura 
de  novo  fcudo  vcl  vcteri'.  11/10  hatte  urspriinglich  als  Rubrik  : 
'De  expositione  vocabulorum'.  11/15  und  11/14  bildcn  ein  Stiick, 
desgl.  11/19  und  11/18.  II/2S  hat  zur  Ueberschrift :  'Hic  finitur 
lex  domini  Friderici.  Deindc  consuetudines  regni  incipiunt'.  11/33: 
'Qualiter  probanda  sit  nova  investitura'.  11/54:  'De  codicillis. 
Al.  dc  allodiis'. 

78.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.  lat.  44402), 
saec.  XIV,  perg.,  glossiert.  Mit  sehr  schonen  Bildern  und  Initia- 
lcn.  Accursische  Glosse.  Die  Hs.  enthalt  a.  Institutionen  ;  b.  No- 
vellen ;  c.  tres  libri ;  d.  'Consuetudines'  fcudorum  nebst  Gesetz 
Friedricbs  II.  (Ad  dccus)  und  der  Auth.  Habita,  worauf :  'Expli- 
ciunt  usus  feudorum.  Dcus  collaudetur  quia  libri  finis  Iiabetur'. 
Wie  sich  aus  einem  iibereinstiinmenden  Vcrmcrke  am  Schlusse  der 
Glosse  zu  den  Libri  Feudorum  und  den  tres  libri  ergiebt,  gehorte 
die  Hs.  dem  Martinus  de  Gualandis  de  Mutina.  Die  als  X.  colla- 
tio  bezeichneten  Libri  Feudorum  sind  in  Biicher  nicht  getheilt. 
Text  der  Vulgattext. 

79.  *Paris,  Bibliothequenationale,  Cod.lat.45G7'), 
saec.  XIV,  perg.,  glossiert.  Glosse  des  Accnrsius.  Enthiilt  No- 
vellen,  Libri  Feudorum,  tres  libri.  Die  Libri  Feudorum  nicht  in 
Bficher  getheilt.  Die  Tcxtgcstaltung  bis  II,  51  die  regelmiissige, 
nur  dass  11/24  den  Zusatz  Laspeyres  S.  429  hat.  Auf  n/51 
folgt  11/58,  dann  11/52 ,  das  Lehnsgesetz  Konrads  nebst  dem  Zu- 
satz  Dieck  295,  n.  17,  11/53— 11/56,  die  Auth.  'Habita',  das  Gesetz 
Friedrichs  II.  (Ad  decus) ,  11/57,  endlich  die  Constitutio  Auxi- 
mana.    Die  Rubrikation  in  einigen  Titeln  abweichend. 


1)  Heimbach  Nr.  80,  Dydynski  Nr.  122.  2)  Schrader  p.  45  n.  L, 
Heimbach  Nr.  75,  Dydyriski  Nr.  123.         3)  Heimbach  Nr.  76. 


24 


I.   Die  Handschriften. 


80.  Paris,  Bibliothequc  nationale,  Cod.  lat.  4615 ') ,  saec. 
XII,  perg.  Die  von  Anschiitz  genau  beschriebene  Hs.  enthiilt 
bekanntlich  nach  der  Lombartla  und  deren  Commentaren  die  epistola 
1'hiliberti  und  die  sg.  lex  'Quicumque'.  Der  Abdruck,  den  An- 
schiitz  in  der  Krit.  Ueberscbau  IU.  p.  312 — 316  giebt,  ist  nicht 
ganz  correct.  Ich  habe  die  Hs.  in  meiner  Ausgabe  der  Consuetu- 
dines  bereits  verwertbet. 

81.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.  lat.  46172), 
saec.  XHI.  Enthiilt  nach  der  Lombarda  11/52  I,  11/55  und  11/53, 
54  pr.|  die  letzteren  beiden  zu  einem  Stiicke  vereinigt. 

82.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.  lat.  4675, 
saec.  XIV,  perg.,  glossiert.  Enthiilt  ausser  zwei  Summae  Feudo- 
rum,  von  denen  die  eine  die  des  advocatus  Iohannes  Blancus  civis 
Massiliensis  ist,  und  anderen  Stiicken  auf  fol.  7—28  die  'Consue- 
tudines'  feudorum,  an  die  sich  das  Gesetz  Friedrichs  H.  (Ad  decus) 
anschlicsst.  Die  Glosse  die  Accursische.  Eintheilung  in  Biicher 
nicht  vorhanden.    Textgestaltung  die  regelmassige. 

83.  Paris,  Bibliothequc  nationale,  Cod.  lat.  4676  (Colb. 
Rcg.  3161.  3),  saec.  XTTT.  et  XIV),  perg.  Diese  iiusserst  wich- 
tige  Hs.  besteht  aus  verschiedenen  Theilen  von  verschiedenen 
Hiinden.  Die  Libri  Feudorum,  von  einer  Hand  des  beginnenden 
13.  Jahrh. ,  befinden  sich  nebst  dem  Tractat  des  Anselmimts  auf 
fol.  1 — 8.  Den  iibrigen  Theil  des  Bandes  macbt  eine  summa  des 
Rofredus  von  viel  spiiterer  Hand  aus.  Die  crsten  8  Folien ,  auf 
die  cs  hicr  ankommt,  sind  verhcftet.  Fol.  1  enthalt  1/1 — 1/8  pr. 
incl.,  fol.  2  U/32  Mitte  bis  H/44  inch,  fol.  3  11/45-11/51,  11/58, 
U/6  und  7  pr.,  fol.  4  U/8  §  1  bis  U/20  Mitte,  fol.  5  11/20  Mitte 
bis  11/24  §  4,  11/28—11/32  Mitte,  fol.  6  1/8  §  1  bis  1/24  Mitte,  fol.  7 
1/24  Mitte  bis  U/8  §  1 ,  fol.  8  11/7  pr. ,  den  Tractat  des  Ansel- 
minus ,  das  Lehnsgesetz  Konrads ,  11/52  I,  die  Ueberschrift  und 
Grussformel  von  11/53.  Die  Keihenfolgc  ist  oficnbar  fol.  1,  6,  7, 
4,  5,  2,  3,  8.    Dann  stellt  sich  der  Inlialt  folgendermassen  dar: 

Das  erstc  Buch  der  Libri  Feudorum  ist  vollstiindig.  Vom 
zweiten  fehlcn  an  der  gewtihnlichen  Stellc  11/6  und  II/7  pr.  Zwi- 
schcn  U/22  und  11/23  Capitula  Ugonis  ohne  Ueberschrift.  Auf 

1)  Vgl.  A.  Anschiitz  im  Pertzschcn  Arcliiv  XI,  230  ff.  Derselbe,  Die  Lom- 
bardacommentarc  des  Ariprand  nnd  Albcrtus,  1855,  p.  XXV.  XIII.  XIV.  Dcrselbe 
in  Krit.  Ueberschau  III,  p.  313—316.  2)  Vgl.  Merkel,  Die  Geschichte  des 
Langobardenrechtes,  p.  24.  37 ;  A  n  s  c  h  ii  t  z,  Die  Lombardacommentare,  p.  XVII. 
u.  d.  dort  cit.    Ich  babe  sie  nicbt  verglichen.  3)  Vgl.  schon  R.  J  a  c  o  b  i, 

De  summa  Anselmini  de  Orto  super  contractibus  emphytcosis  etc,  1854,  p.  6; 
v.  Savigny,  Gesch.  des  rOni.  Rechts  im  Mittelalter,  2.  Aurl.,  hd.  V,  171. 


I.    Die  Handsehriften. 


25 


n/24  §  4  folgt  n/28,  so  dass  fehlen  11/24  §  B  fF.,  TI/25,  H/26  und 
TT/27.  Auf  11/51  folgt  11/58,  dann  II/6  und  IT/7  pr.,  hierauf  der 
Tractatus  des  Anselminus,  das  Lehnsgesetz  Konrads ,  11/52  I,  die 
Ueberschrift  und  Grnssformel  von  1T/53,  womit  die  Hs.  abbricht. 
Es  fehlen  also  (ausscr  11/24  §5  bis  11/27)  11/52  II.  III,  11/54— 
11/57  und  11/58,  welch  letzteres  aber  jedenfalls  auf  dem  folgenden 
ausgcfallenen  Folium  gestanden  haben  muss. 

AuffaTlig  ist  in  erster  Linie,  dass  auf  11/24  §4  11/28  folgt. 
Dass  in  der  Hs.  selbst  eine  Liicke  ist,  ist  ausgeschlossen,  da  11/28 
sich  auf  derselben  Seite  unmittelbar  an  11/24  §  4  unter  der  Ru- 
brik  'De  pace  tenenda'  anschliesst.  Entweder  ist  also  die  Hs.  aus 
einer  Vorlage  abgeschrieben ,  in  der  eine  solche  Liicke  war,  oder 
die  Vorlage  reichte  nur  bis  11/24  §4,  und  es  wurde  eine  andere 
Vorlage  fiir  den  folgenden  Theil  benutzt.  Das  Letztere  ist  aus 
folgenden  Griinden  mindestens  wahrscheinlick.  Die  beriihmte  Tii- 
binger  (oben  n.  38),  die  Berliner  (oben  n.  5)  und  die  eine  Bamber- 
ger  (oben  n.  1)  Hs.  reichen  ebenfalls  bis  11/24.  Nun  weist  unsere 
Hs.  bis  11/24  §  4  nicht  blos  eine  grossere  Alterthiimlichkcit  auf, 
als  in  den  spateren  Theilen ,  sondern  auch  eine  auffallende  Aehn 
lichkeit  mit  jenen  drei  Hss. ,  und  zwar  im  ersten  Buche  mit  der 
Tiibinger  und  Bcrliner,  im  zweiten  mit  der  Bamberger.  Sie  niihert 
sich  ihnen  so  sehr,  dass  sie  offenbar  mit  ihnen  eine  besondcrc 
Klasse  bildet.  Von  11/28  ab  sind  dagegen  die  Abweichungcn  von 
sonstigen  Hss.  minder  erheblich,  sie  bestehen  hauptsachlich  in  der 
mangelnden  Rubricierung  und  in  der  cigenthiimlichen  Reihenfolge 
dcr  Titel  von  11/51  ab,  beidcs  Erscheinungen.  die  sich  auch  andcr- 
wiirts  vorfinden.  Insbesondere  fehlen  nach  11/24  §  4  die  zum  Theil 
eigcnthiimlichcn  Randglossen.  Es  ist  anzunchmen,  dass  die  von 
11/28  ab  benutztc  Vorlage  eine  jiingere  war ,  dem  sog.  'Ardizoni- 
schcn'  Reccnsionsstadium  angehiirte.  Ob  11/27  dabei  nur  aus  Ver- 
6chen  ausgefallen  ist,  oder  ob  dessen  Fortlassung  auch  als  Zeichen 
der  Altcrthiimlichkeit  anzusehen  ist ,  will  ich  dahingestellt  sein 
lasscn.  Es  gab  vielleicht  eine  Zeit,  in  der  11/27  noch  nicht  in  die 
Libri  Fendorum  aufgcnommen  war.  Aber,  ob  unsere  Hs.  in  ihrem 
zweiten  Theile  (nach  11/24)  dieser  Zeit  noch  angehort,  ist  fraglich, 
da  ja  die  Rubrik  von  11/27  (irrthumlich  zu  11/28)  heriibergc- 
nommen  ist. 

TJntersuchen  wir  den  alteren  Theil  (bis  11/24),  so  stellt  sich 
im  ersten  Buche  cine  verbliiffende  Achnlichkeit  mit  der  Tiibinger 
und  Berlincr  heraus.  Im  zweiten  Buche  nahert  sich  unsere  Hs. 
unverkeunbar  der  Bamberger  (oben  n.  1). 

Was  die  Rubrikation  betrifft,  so  weist  unsere  Hs.  eine  sehr 


26 


I.    Die  H.mdsrhriften. 


sparliehe  Rubrikation  auf.  Das  erste  Buch  enthSlt  ziemlich  rein 
dic  Ardizonisch  -  Blancnssohe  Rubrikation  (Laspeyres  50.  51), 
welche  auch  im  zweiten  Ruche  durchbliokt ,  wenn  auch  nicht  mit 
der  gleichen  Doutliohkoit.  Im  orsten  Buche  sind  nur  ruhriciert: 
1/1.  I'5,  1/7,  1/8,  1/10,  1/14,  1/25  §  1  ;  im  zweiten  :  II/5,  IT/10, 
11/19,  IT/23,  11/24.  11/28  (R.  von  11/27) .  11/50,  11/53,  zum  Theil 
mit  eigenthfimlicben  Ruhriken,  so  II/5:  'Qualiter  sacramontum  de- 
hct  fiori  et  inrari',  11/10:  'De  successione  feudi  qualitcr  filii  succe- 
dant  et  consentanoi  et  qualiter  foudum  revertitur  ad  dominum', 
11/53 :  'De  paoe  componcnda  et  tnenda  inter  suos  subditos'.  Die 
unruhriciorton  Titel  sind  vielfaoh  durch  Absatz  oder  grosse  Ini- 
tialen  oder  Paragraphenzeichen  als  selbstandige  Abschnitte  kennt- 
lich  gemaoht,  worauf  hier  nioht  eingegangen  werden  soll.  Eine 
Ueberoinstimmung  mit  der  Tfihinger  liegt  hier  allerdings  nicht 
vor.  Jedenfalls  liegt  aber,  wie  in  der  Tiihinger,  auoh  hier  eine 
Hs.  vor,  doren  Ruhrikation  noch  unausgebildet  ist. 

Dass  unsere  Hs.  jiinger,  als  die  Tiibinger  ist,  liegt  auf  der 
Hand.  Es  ergiebt  sich  ,  ansser  dem  Obigen,  auch  daraus ,  dass 
1/14  bis  1/16  bcreits  an  der  gewohnlichen  Stelle  eingeschaltet  ist, 
und  dass  TI/3  die  "Worte :  'vel  Friderici'  hat.  Sie  diirfte  aber 
nooh  dem  Anfang  des  13.  Jahrh.  angehorcn.  Ich  hahe  die  Hs.  in 
meincr  Ausgabe  der  Consuetudines  verwerthet. 

84.  Paris,  Ribliotheque  nationale,  Cod.  lat.  14343 
(St.  Vict.  5  ol.  19)'),  saec.  XIV,  perg. ,  glossiert,  prachtvoll 
ausgcstattet.  Die  Hs.  enthalt  Institntionen  ,  Novellen,  tres  libri, 
'Consuetudines'  Foudorum  nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus), 
an  dessen  Schluss :  'Explioiunt  usus  feudorum'.  Die  als  X.  colla- 
tio  bezeichneton  Libri  Foudorum  sind  in  Bficher  nicht  einge- 
theilt.  Der  Text  der  Vulgattext.  Glosse  die  Columbisoh -Accur- 
sische. 

85.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.  lat.  14348 
(St.  Vict.  131),  saec.  XIV,  perg. glossiert.  Enthiilt  von  ver- 
schicdenen  Hiinden  a.  Institutionen ;  b.  Novellen ;  c.  'Constitutio- 
nes'  Feudorum  nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus)  als  X.  col- 
latio ;  d.  tres  libri.  Die  Glosse  die  Accursische.  Am  Schlusse 
des  Gesetzes  Friedrichs:  'Expliciunt  constitutiones  Friderici.  X. 
collatio'  etc.  Eine  Theihvng  in  Biicher  findet  nicht  statt.  Der 
Text  ist  der  Vulgattext. 


1)  Srhrader  p.  47,  n.  LXI,  Heimbarh  Nr.  81  ,  Dydynski  Nr.  126. 
2)  Schrader  p.  47,  n.  I.IX,  Heimbach  Nr.  82,  Dydynski  Nr.  127. 


I    Die  Handschriften. 


27 


86.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.  lat.  15419, 
saec.  XIII.  et  XIV,  perg.,  glossiert1).  Dic  Hs.  enthiilt  von  ver- 
schicdenen  Hiinden  a.  Institutionen  ;  b.  Novellcn ;  c.  'Cousuetudi- 
nes'  Feudorum  nebst  Gesetz  Fricdrichs  II.  (Ad  decus) ;  d.  tres 
libri.  Die  Libri  Feudorum  von  einer  Hand  des  14.  Jabrb. ,  mit 
der  Glosse  des  Accursius,  sind  in  zwei  Bucher  gctbeilt.  Zwiscbcn 
H/22  nnd  11/23  Capitula  Ugonis.  11/24  bat  dcn  Zusatz  Laspey- 
res  S.  429.  1/19:  'Mediolani  atque  Papie  seu  Mantue  atque  Ve- 
rone  que  Hybernus  vocatur  Carvisu  et  Padue  atque  Vincentie  ct 
Parme  Luce  et  Pise  et  Siponti'  etc.  Rubrikation  zum  Theil  ab- 
weichend.  Der  Text  scbliesst :  'Expliciunt  constitutioncs  Fride- 
rici',  die  Glosse :  'Explicit  apparatus  usuum  feudorum'. 

86.  Paris,  Bibliotheque  nationale,  Cod.  lat.  16905 
(Navarre  ll)2),  saec.  XIV,  perg. ,  glossiert,  praebtvoll  ausge- 
stattct.  Enthiilt  a.  Tnstitutionen ;  b.  Novellen;  c.  'Liber  de  feudis' 
nebst  Gesetz  Fricdrichs  II.  (Ad  decus) ;  d.  tres  libri.  Die  Glosse 
ist  die  Accursiscbe.  Die  Libri  Feudorum  sind  in  zwei  Biicher 
getheilt.  Capitula  Ugonis  zwischen  11/22  ond  11/23.  11/24  hat 
den  Zusatz  Laspeyres  S.  429.  Am  Schlusse  des  Gesetzes 
Friedrichs:  'Explicit  liber  Fendorum.  Deo  gratias'.  Die  Rubri- 
kation  vielfach  eigenthiimlich ;  z.  B.  1/6:  'Si  episcopus,  abbas  vel 
abbatissa  infeudat  aliquem' ;  11/10:  'De  illis  qui  investiti  sunt  de 
ducatu  vel  comitatu  vel  marcbia  a  principe';  11,26  §6:  'An  prop- 
ter  clerieatum  feudum  non  amittatur' ;  11/28:  'Hic  finitnr  lex  do- 
mini  Frederici.    Consuetudines  regni  incipinnt'. 

88.  Paris,  Bibl.  St.  Genevieve  F.  L.  2,  saec.  XIV, 
perg.,  glossiert s).  Entbfilt  Novellen ,  'Constitutiones'  Feudorum, 
tres  libri.    Keinc  Thcilung  in  Biiclicr.  Vulgattext. 

89.  Reims,  Bibliotheqne  publique,  Cod.  lat.  737 
(613  H.),  perg.,  glossiert4).  Enthiilt  a.  Institutionen  ;  b.  Novellen : 
c.  'Constitutiones'  Feudorum  als  X.  collatio;  d.  tres  libri.  Glosse 
dic  Accursische.  Die  Hs.  ist  im  Jahre  1300  'die  mercurii  post 
festum  beati  Tacobi  et  Christofori'  geschrieben.  Eintheilung  in 
Biichcr  nicht  vorhnnden.  Text  im  Ganzen  der  Vulgattext.  An 
die  Libri  Feudorum  schliesst  sich  das  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad 
decus)  an,  an  dcssen  Scbluss:  'Expliciunt  constitutiones  Frederici'. 

90.  Reims,  Bibliotheque  publique,  Cod.  lat.  742 


1)  Heimbach  Nr.  84,  Dydyiiski  Nr.  103.  2)  Schrader  p.  47 
n.  LX(?),  Heimbach  Nr.  83,  Dydyriski  Nr.  128.  3)  Heimbach 
Nr.  8C.  4)  Dieser  und  die  drei  folgenden  Codices  unter  Heimbach  60—63, 
Dy  dy  nski  Nr.  152,  153,  155. 


28 


I.   Die  Handschriftcn. 


(606),  saec.  XIV),  perg.,  glossiert.  Die  mit  schonen  Bildern  und 
Initialen  verseliene  Hs.  cntlialt  a.  Institutionen ;  b.  Novcllen; 
c.  'Constitutiones'  Feudorum  nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  de- 
cus)  als  X.  collatio ;  d.  tres  libri.  Glossc  die  Accursische.  Ein- 
thcilung  in  Biichcr  nicht  vorhanden.  Text  der  Vulgattext. 
Schliesst:  'Explieit  textus  constitutionum  Friderici'.  Ebcnso  die 
Glosse :  'Expliciunt  constitutiones  Frederici.    Deo  gratias'. 

91.  Reims,  Bibliotheque  publique,  Cod.  lat.  743 
(604  H.),  perg.,  glossiert.  Enthalt  a.  Institutionen;  b.  Novellen ; 
c.  'Constitutiones'  Feudorum  nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  de- 
cus) ;  d.  tres  libri.  Die  mit  schonen  Bildern  und  Initialen  ausge- 
stattete  Hs.  ist  im  Jahre  1328  geschriehen,  wie  aus  dem  Vermerk 
hervorgeht :  'Anno  domini  MCCCXXVIII.  Iste  liber  fuit  perfectus 
die  sabbati  ante  festum  conversionis  sancti  pauli  apostoli  de  manu 
yvonis  de  villa  aurea  scriptoris.  Qui  scripsit  scribat  semper  cum 
domino  vivat  amen'.  Glosse  die  Accursische.  Eintheilung  in 
Biicher  nicht  vorhanden.    Text  Vulgattext. 

92.  Reims,  Bibliotheque  publique,  Cod.  lat.  745 
(610) ,  saec.  XIV,  perg. ,  glossiert.  Enthalt  die  unglossierteu  No- 
vellen  und  die  mit  Accursischer  Glosse  versehenen  'Consuetudines' 
Feudorum  nebst  Gesetz  Friedrichs  EL  (Ad  decus).  Theilung  in 
Biicher  nicht  vorhanden.  Text  im  Ganzen  Vulgattcxt.  11/16 
fehlt  ganz.  Rubrikation  zum  Theil  eigenthiimlich.  Am  Schlusse 
der  Glossc :  'Explicit  apparatus  usuum  feudorum'. 

93.  *Tours2),  Bibliotheque  publique,  Cod.  lat.  565 
(St.  Gatien  n.  288),  saec.  XIII3),  perg.,  glossiert.  Diese  wcrth- 
volle  Hs.  enthiilt  die  Decretalen  Honorii  III.  mit  der  Glosso  des 
Jacobi  de  Albenga  und  die  Libri  Feudorum.  Letztere  sind  glos- 
siert.  In  der  Glosse  treten  als  Siglen  auf :  S.  (Stephanus  ?) ,  ar., 
ac.  Sie  sind  in  2  Biicher  geschieden.  II/6  und  II/7  pr.  fehlen 
an  der  gewobnlichen  Stelle.  Die  Capitula  Ugonis  allerdings  sind 
nicht  vorhandcn.  11/23  hat  die  bekanntc  abgekiirzte  Form.  11/51 : 
'secundum  me  S.  non  secundumO.  similiter'.  Auf  11/51 
folgt  11/53  und  11/54  pr. ,  beide  ein  Stiick  bildend,  dann  11/58, 


1)  Jedenfalls  Anfang  des  14.,  wenn  nicht  schon  Ende  des  13.  Jahrh.  Denn 
von  einer  bedeutcnd  spiiteren  Hand  findet  sich  am  Schlusse  der  Institutionen 
der  Vennerk:  'Iste  liber  est  Guidonis  de  Roya,  qui  emptus  fuit  die  mercurii  ante 
festum  beate  Katharine  birgindario.  Incarnationc  domini  millesimo  CCC  sexage- 
simo  quarto'.  2)  Vgl.  Scliulte,  Iter  Gallicum  S.  436,  der  die  Hs/aber 

irrthiimlich  als  n.  579  bezeichnet.  3)  Die  in  der  Themis,  Tom.  VIII.  ange- 

gebcnen  Hss.  n. 224  de  St.  Martin  und  n.  349  de  St.  Gatien  (Dydynski  Nr.  160, 
164)  sind  verschwunden. 


I.    Die  Handschriften. 


29 


hierauf  II/6,  sodann  11/52,  Theil  1,  alsdann  Konrads  Lehnsgesetz. 
Am  Schlusse  dieses:  'Expliciunt  feudi  consuetudines.  Incipiunt  de 
feudis  non  alienandis  sine  consensu  maioris  domini',  worauf  11/55 
folgt,  nach  diesem  die  constitutio  pro  omnibus  qui  causa  studiorum 
peregrinantur  scolaribus',  endlich  unter  der  Ueberschrift:  'Idem 
F.  A.  universo  populo  subiecto  imperio'  11/56.  Auf  einer  neuen 
Seite  und  durch  einen  grossen  Absatz  geschieden  endlich  das  Ge- 
setz  Friedrichs  II. :  'De  statutis  et  consuetudinibus'.  Es  feblen 
somit  ganz:  II/7  pr.,  11/52,  Theil  11.  III,  11/54  §§  1.  2,  11/57  und 
auch  11/55  und  11/56  stehen  ausserhalb  des  Textes  der  'feudi  con- 
suetudines'.  Nicht  minder  eigentbumlich  ist  die  liubrikation,  in- 
sofern  zahlreichen  Titeln  eine  Rubrik  fehlt  und  sie  nur  durch 
einen  Absatz  oder  ein  Paragraphenzeichen  vom  Vorhergehenden  ge- 
trennt  werden ,  so  1/5,  1/7,  1/8,  1/9,  1/10,  1/11,  1/13,  1/18,  1/19, 
11/10,  11/14,  n/15,  11/16,  11/17,  11/18,  11/19,  11/20,  11/21,  11/22, 
11/26,  11/29,  11/33,  11/34,  11/36,  11/39,  11/40,  11/41,  11/42,  11/43, 
11/45 ,  11/46 ,  11/48,  11/51 ,  oder  gar  mit  dem  Vorhergehenden  ein 
Stiick  bilden  ,  so  1/6  mit  1/5 ,  1/12  mit  1/11 ,  1/22.  23  mit  1/21, 
II/8.  9  mit  II/5.  7  §  1,  11/37  mit  H/36,  11/44  mit  11/43,  11/49  mit 
11/48.  Auch  die  vorhandenen  Rubriken  sind  zum  Theil  eigenthiim- 
lich.  So  1/14:  'i)e  marchia';  11/11:  'Hic  est  secundus  titulus  de 
successione  fratrum  vel  gradibus'.  Von  Lesarten  fielen  mir  eigen- 
thiimliche  nicht  auf,  ausser  1/19:  'que  ybernus  vocatur  Tarvisum 
Padue  atque  Vincentie  et  Parme'  etc.  Fiir  die  Umbildung  der 
Rechtsquelle  ist  die  Hs.  von  Bedeutung. 

94.  Tours,  Bibliotheque  publique,  Cod.  lat.  640 
(n.  353  de  St.  Gatien),  saec.  XIV,  perg.,  glossiert1).  Die  Hs. 
enthiilt  a.  Institutionen ;  b.  tres  libri ;  c.  Novellen;  d.  'Constitu- 
tiones'  Feudorum  nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus),  an  dessen 
Schluss  :  'Hic  finitur  textus  decime  collationis'.  Die  Libri  Feudo- 
rum  sind  in  zwei  Biicher  getheilt.  Zwischen  11/22  und  H/23  Ca- 
pitula  Ugonis.  11/24  hat  den  Zusatz  Laspeyres  S.  429.  11/51: 
'secundum  istum  sic,  secundum  G.  similiter  et  secundum  C.  et  O.'. 
Die  Rubrikation  zum  Theil  abweichend  von  der  Vulgata.  So 
II/3:  'Qualiter  fit  investitura  de  novo  feudo  vel  veteri'.  11/10: 
'De  expositione  vocabulorum  quis  dicatur'  etc.  11/28:  'Hic  finitur 
lex  domini  Friderici.  Deinde  constitutiones  regni  incipiuut'.  1/11 
und  11/54  haben —  eine  Seltenheit  —  die  Osenbrueggenschen 
Rubriken. 


1)  Heimbach  Nr.  66,  Dydynski  Nr.  159. 


30 


L   Die  Ilandsehriftcn. 


G.  Italien. 

95.  Bologna,  Collcgio  di  Spagna,  Bibl.  A.borno- 
tiana  282  perg.,  saee.  XIV,  glossicrt'j.  Mit  schonen  Bildern 
und  Initialen  ausgestattct.  Enthalt  Institutionen ,  Novellen,  tres 
libri,  'Consuetudines'  feudornm  mit  Gesetz  Friedrichs  11.  (Ad  de- 
cus),  an  dessen  Schluss:  'Explicit  Jiber  usus  feudorum.  i)eo  gra- 
tias  amen'.    Glosse  des  Accursius.  Vulgattext. 

96.  Ceseua,  Bibl.  M  al  a  te  s  tian  a  II*  fU.  plut.  IV  num.  1 
saec.  XIII  exeunte  oder  XIV  iueunte  geschrieben.  Enthiilt  nach 
Heimbach  Nr.  45  lustitutioneu ,  Novellen,  tres  libri,  Libri 
feudoruni.    leh  liabe  die  Hs.  nicht  cingeschen. 

97.  Farfa,  saec.  XIV  perg.  Nach  der  Besehreibung  Beth- 
manns  in  Pertz  Archiv  Xll  493  enthalt  der  Codcx  Pctri  Brate- 
rii  ars  notaria,  Eonneln  aus  Bologna,  Uolaudini  Aurora  de  summa 
notariae ,  'Consuetudines'  feudorum  ncbst  Gesctz  Eriedrichs  II. 
(Ad  decus).    lch  habc  ilin  nicht  eingesehen. 

98.  Lucca,  Bibliothck  dcs  Bomkapitels  V  325  pcrg. 
saec.  XIV,  glossiert  "^).  Enthalt  Institutionen,  Novcllcn,  Libri  feu- 
dorum  als  X  collatio,  tres  libri.  Lie  L.  E.  mit  der  Ueberschrift : 
'lncipiunt  novclle  constitutiones  (iomini  Eredcrici  impcratoris  sa- 
cratissimi  principis  quibus  modis  feudum  acquiratur  et  rctineatur 
vel  al.  incipiunt  de  moribus  super  ieudis  compositio'.  Glossc  des 
Accursius.  Eintheilung  in  5  Biicher  (Buch  11  an  dcr  Vul- 
gatstclle,  Buch  III  bei  11/23,  Buch  V  bei  11/28,  wo  Buch  IV  nicht 
ersichtlich).  1/19 :  'Papie  atque  Mediolani  Mantue  Vcronc  que 
Ybcrnus  vocatur  Carvysu  et  Padue  atque  Vinccncic  et  Parme'  etc. 
Nach  11/22  Capitula  Ugonis.  11/24  mit  dem  bckannten  Zusatz. 
liubrikation  zum  Tlicil  abwcichend.  An  die  Eeuda  schliesst  sich 
Gesetz  Eriedrichs  II.  (Ad  decus)  an,  dann :  'Explicit  tcxtus  leudo- 
rum'.    Einzclne  Eolicn  ausgerissen. 

99.  Mailand,  Bibl.  Ambrosiana  B  20  (Pars  infcrior), 
perg.,  saec.  XIV ,  glossiert3).  Enthiilt  Institutionen  ,  Novellen, 
tres  libri,  'consuetudines'  feudorum.  Glosse  die  Accursisch-Colum- 
biuische  mit  spiitcren  Zusatzglossen.  Keine  Sciieidung  iu  Biicher. 
Tcxt  Vulgattext.  An  11/58  schliesst  sich  Gesetz  Eriedrichs  II. 
(Ad  decus)  an.  Lanu  :  Expliciuiit  feuda.  Deo  gratias  amen  amen. 
Benedictus  deus  in  donis  sit'. 


1)  Vgl.  II  e  i  m  1)  a  c  h  Nr.  31,  D  y  d  y  n  s  k  i  Nr.  21G,  B  1  u me  p.  91.  2)  Vgl. 
Ileimbach  Nr.  30,  Dydyriski  Nr.  224,  Blume  p.  07.  3)  Vgl.  Ileim- 

bach  Nr.  26,  Dydynski  Nr.  228. 


I.    Die  Handschriften. 


31 


100.  Mailand,  Bibl.  Ambrosiana  D  534  (Pars  lnferior), 
saec.  XIV  perg.,  glossiert l).  Enthiilt  Institutionen,  Novellen,  tres 
libri ,  dann :  'ln  Nomine  domini  nostri  Iesu  Christi  ineipit  liber 
feudoruin  qualiter  feudum  adquiratur'.  Seheidung  in  2  Biieher. 
Nach  11/22  Capitula  Ugonis,  11/24  und  11/34  mit  den  bekaniiteu 
Zusatzen.  Rubrikation  vielfaeh  abvveiehend.  Glosse  die  Aecur- 
sische  mit  spateren  Glossen  des  Belvisio  u.  a.  An  die  Feuda 
sekliesst  sich  Gesetz  Eriedricks  11.  (Ad  decus)  an. 

101.  Monte  Cassiuo  Nr.  122,  saec.  Xlll  perg.,  glossiert *). 
Enthalt  Jnstitutionen  ,  tres  libri ,  'Consuetudines  Eeudorum',  No- 
vellen.  lveine  Buchtheilung.  Angerciht  au  die  feuda  Gesetz 
Eriedrichs  11.  (Ad  decus).    lieine  Vulgatgestalt. 

101".  Padua,  Bibliothek  des  Donikapitels.  Diese  Hs.  wird  im 
Pertzschen  Archiv  Xll,  005  aufgefuhrt.  lch  habe  sie  nicht  eingcsehen. 

102.  II  om,  C  o  d.  Vatican.  I  a  t.  1434,  saec.  Xlll,  iol.  perg., 
glossiert3).  Der  prachtvoll  ausgestattete  (Jodex  enthiilt  Jnstitu- 
tionen,  Novellen,  Codex,  'Consuetudines'  Eeudorum  nebst  Gesetz 
Ericdriehs  11.  (Ad  decus).  lieiner  Vulgattypus.  Jveine  Buchtheilung. 

103.  Rom,  Cod.  Vatican.  J  a  t.  1435,  saec.  XIII,  perg., 
glossiert ').  Euthtilt  Novellen,  tres  Jibri,  die  Libri  Feudorum,  Trac- 
tat  des  Anselmus  ab  Orto  iiber  den  eontraetus  libellarius ,  die 
Constitutio  Auximana  ,  die  Pax  Coustantie ,  das  Privileg  Jiarba- 
rossas  iiir  Bologna  u.  a.,  dann  ein  Verzeichniss  der  Jiubriken  der 
I-iibri  Eeudorum.    Theilung  in  2  Jiiieher.  Vulgatgcstalt. 

104.  Rom,  Cod.  Vatican.  1  a  t.  3980,  saec.  XIII  et  XIV, 
pcrg.,  glossiert.  Enthiilt  unter  viclerlei  StQoken  aueh  die  glossier- 
ten  Libri  Feudornm  im  Wesentliohen  in  Vulgatgestalt.  JJie  Thei- 
lung  in  2  Biicher  ist  hier  zwischen  11/22  und  11/23  geriickt.  1/28 
hat  ausnahmsweisc  die  Kubrik:  De  leudo  Mediolanensium.  11/20 
und  11,27  liaben  zahlreiche  Unterrubriken. 

lU5.  li  o  m  ,  C  o  d.  Palat.  Jat.  753,  saec.  XIII ,  perg. 
Enthiilt  hiuter  deu  Digesten  auf  dem  letzteu  fol.  ein  kleines  Stiick 
der  Eeuda,  deu  ersten  Titei  dcs  ersten  Buches  fast  ganz  umfassend. 

100.  Rom,  Cod.  Palat.  lat.  705,  saec.  XIII,  glossiert, 
perg. a)  mit  sehr  schonen  Iuitialen  und  Bilderu.  Euthalt  Institu- 
tionen,  tres  libri,  Novellen,  'Consuetudines'  Eeudorum  nebst  Ge- 
setz  Eriedriehs  II.  (Ad  decus),  an  dessen  Schluss :  'Explieiunt  usus 
feudorum'.    Iveine  Buehtheilung.    Reine  Vulgatgestalt. 

1)  Heimbach  Nr.  27,  Dydyriski  Nr.  227.  2)  Heimbach,  Nr.  44, 

Dydyriski  Nr.219.         3)  II  e  i  mb  a  c  h  Nr.  36.  4)  II  e  imba  c  h  Nr.  37, 

K.  J  a  c  o  b  i ,  De  summa  Ansclmini  ab  Orto  p.  9.  5)  II  e  i  m  b  a  c  h  Nr.  39, 
D  y  d  y  n  s  k  i  Nr.  207. 


32 


I.    Dic  Handschriften. 


107.  *Rom,  Cod.  Palat.  lat.  766,  saec.  XIII,  glossiert, 
perg. l).  Enthiilt  Institutionen,  Novellen,  tres  libri  ncbst  II  F.  55, 
56,  53,  54  und  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus).  Dann  die  Libri 
Feudorum.  Theilung  in  2  Biicher.  11/6,  11/7  pr.  fehlen  an  der 
Vulgatstclle.  Zwischen  11/22  und  11/23  Capitula  Ugonis.  Nach 
11/51  ein  kurzes  Stiick  von  11/58,  dann  11/53,  11/54  mit  der  Rubrik 
■De  allodiis',  11/55,  11/56,  II/6,  11/58,  11/57,  Gesetz  Friedrichs  II. 
(Ad  decus),  dann  nochmals  116,  II/7  pr. 

108.  Rom,  C od.  P alat.  1  a  t.  767,  saec.  XIV,  perg.,  glossiert2), 
Entliiilt  Institutionen ,  Novellen  ,  'Consuetudines'  Feudorum  als  X. 
collatio  und  tres  libri.  An  die  Fcuda  schliesst  sich  Gesetz  Frie- 
drichs  II.  (Ad  decus)  und  Privileg  Barbarossas  ftir  Bologna  an. 
Keine  Buchtheilung.  Vulgatgestalt. 

109.  Rom,  C  o  d.  Pal  a  t.  1  at.  770,  saec.  XIV,  perg. ,  un- 
glossiert3).  Enthalt  Institutionen ,  Regulae  juris  und  'consuetudi- 
nes  feudales'.  Theilung  in  3  Biicher.  Das  dritte  Buch  beginnt 
bei  II  F.  23.  Vulgatgestalt.  An  die  Feuda  schliesst  sich  Gesetz 
Friedrichs  II.  (Ad  decus)  an. 

110.  Rom,  Cod.  Palat.  lat.  772,  saec.  XIII.  perg.  Ent- 
halt  die  Lombarda  in  drei  Buchern  auf  foL  1 — 83.  Auf  fol.  83" 
folgt  das  Lchnsgesetz  Lothars  nebst  einer  summula  De  successio- 
nibus  beneficiorum ,  die  ich  weiter  unten  abdrucke.  Dann  die 
Lehnsgesetze  Barbarossas  und  andere  Stiickc ,  die  mit  den  Feuda 
nichts  zu  thun  haben. 

111.  *Rom,  Cod.  Chig.  E  VII  211,  saec.  XIII,  perg.<). 
Leider  ist  es  mir  trotz  vielfacher  Bemiihungcn  nicht  gclungen, 
diese  Hs.  einzusehen  und  bin  ich  auf  den  unvollstiindigen  Bericht 
angewiesen,  der  mir  von  dritter  Seite  zu  Theil  wurde.  Die  Feuda 
beginncn  auf  fol.  22b  der  Hs.  Eine  Bucheintheilung  ist  nicht  vor- 
handen.  Rubrikcn  sind  nicht  sehr  zahlreich ,  aber  eigenthiimlich. 
1/1  hat  drei  Unterrubriken,  vor  1/4  §  6  ist  die  Rubrik :  De  incre- 
mento  feudi.  Ohne  Rubriken  sind  1/2,  1/4,  1/6,  1/12,  1/16,  1/18— 
1/24,  1/26,  1/27,  1/28.  Noch  sparlicher  ist  die  Rubrikation  im  zwei- 
ten  Buche ,  wo  noch  nicht  ein  Dutzcnd  Rubriken  vorhanden  ist. 
II/6,  II/7  pr.  fehlen  an  der  Vulgatstelle,  zwischcn  11/22  und  11/23 
Capitula  Ugonis.    Die  Reihenfolge  dcr  Titel  nach  11/51  ist  eine 


1)  Hcirabach  Nr.  40,  Dydyiiski  Nr.  208.  2)  Ilcimhach  Nr.  41, 

Dydynski  Nr.  209.  3)  Dydynski  Nr.  212.  4)  Ueher  die  IIs.  he- 

richtet  Scialoja  hei  Pcscatorc,  licitragc  zur  mittclaltcrlichen  Rechtsgc- 
schichte  lleft  2  1889  S.  90—99.  Darnach  ist  das  letzte  Stiick  (Summa  de  actio- 
nihus  dcs  dominus  Johauncs  de  hlanescoj  geschriehen  zu  Bologna  1256. 


I.   Die  Handsohriften. 


33 


von  der  Vulgata  abweichende,  indessen  ist  mein  Bericht  nicbt  ge- 
niigend  deutlich.  Es  ergiebt  sich  nur,  dass  am  Schlusse  11/52  II 
und  III  angeliangt  sind.    Glossen  finden  sich  nur  am  Anfange. 

112.  Sicna,  Bibl.  communale  J  IV  10,  perg.,  saec.  XIV. 
Entlialt  unter  verschiedenen  Stiicken  (darunter  flos  magistri  llo- 
landini)  auf  fol.  12(5  ff.  die  'Consuetudines'  Feudorum.  Keine  Scliei- 
dung  in  Hiieher.  Vulgattext.  An  die  Feuda  sehliesst  sicli  (iesetz 
Friedrichs  II.  (Ad  decus)  an.    Raum  fiir  die  Glosse  freigelassen. 

113.  Siena,  Bibl.  communale  J  IV  11,  perg.,  saec.  XIV, 
glossiert1).  Enthiilt  Institutionen ,  Novellen,  'Consuetudines'  Feu- 
dorum  als  Collatio  X ,  tres  libri.  Keine  Theilung  in  Biicber. 
Vulgattext.  An  die  Feuda  scbliesst  sich  Gesetz  Friedrichs  II. 
(Ad  decus)  an. 

114.  Siena,  Bibl.  commnnale  H  IV  17,  sacc.  XIV,  pcrg., 
glossiert  *).  Entbiilt  Institutionen,  Novellen,  tres  libri,  'Liber  usns 
feudorum'.  Keine  Theilung  in  Biicber.  Kuhrikation  unregelmiissig. 
An  die  Feuda  schliesst  sicb  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus)  an. 

115.  Turin,  Bibl.  nazionale  EI21  (HVI2),  saec.  XIV, 
perg.,  glossicrt8).  Entbiilt  Institutiouen,  Novellen,  'Consuetudines' 
Fendorum  als  X.  collatio,  tres  libri.  Keine  Scbeidung  in  Biicher. 
Vulgatgestalt.  An  die  Feuda  schliesst  sich  Gesetz  Friedrichs  II. 
(Ad  decus)  an. 

116.  Venedig,  Bibl.  di  S.  Marco  Class.  V  Cod.XVIII, 
pcrg.,  saec.  XIV,  glossiert4).  Enthiilt  Institutionen,  Novellen,  Co- 
dex,  die  Einleitung  zur  Pax  Constantie  (diese  von  spaterer  Hand) 
und  den  'liber  de  feudis'.  Keine  Scbcidung  in  Biicbcr.  II/6,  7  pr. 
fehlen  an  der  Vulgatstelle.  II/7  pr.  folgt  nacb  II/9,  II/6  nach 
11/24.  Sonst  Vulgatgestalt.  An  die  Feuda  scbliesst  sich  Gesetz 
Friedrichs  II.  (Ad  decus)  an,  dann:  'expliciunt  usus  fcudorum'. 

117.  Venedig,  Bibl.  di  S.  Marco  Cl  a  ss.  V  C  od.  CXIX, 
perg.,  saec.  XIII  sen  XIV.  Es  ist  dcr  bekannte  Codex  des  Dolleoni, 
den  Merkel  in  Savigny,  Gesch.  VII  88— 90  beschreibt5).  Die 
'Consuetudines'  Feudorum  auf  fol.  1—26  sind  glossiert.  Tbcilung 
in  2  Biicher.  Von  den  Capitula  Ugonis  ist  ein  kleines  Stiick  nach 
11/22  stehen  geblieben.  11/26,  11/27,  11/28  habcn  zahlreiche  Un- 
terrubriken.  Nach  11/53  hort  die  Rubrikation  auf.  Im  Ganzen 
Vulgatgestalt. 


1)  D  y  d  y  n  sk  i  Nr.  232.  2)  D  y  d  y  ri  s  k  i  Nr.  230.  3)  H  e  i  m- 

b  a  c  h  Nr.  25,  D  y  d  y  ri  8  k  i  Nr.  237.  4)  II  e  i  m  b  a  c  h  Nr.  29,  D  y  d  y  ri  s  k  i 
Nr.  242.  6)  Vergl.  auch  R.  Jacobi,  De  sumraa  Anselmini  de  Orto 

p.  8.  9. 

3 


34  L   Die  Handschriftcn. 

118.  Vicenza,  Bibl.  della  Citta  C  15.  2.4,  perg., 
saec.  XIV,  glossiert1).  Enthiilt  Institutionen,  Novellen,  tres  libri, 
Libri  Feudorum.  Keine  Scheidung  in  Biicher.  Vulgatgestalt.  An 
die  Feiula  schliesst  sich  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus)  an.  Lann 
'Expliciunt  libcr  usus  feudorum'. 

H.  Spanien. 

119.  *(?)Madrid,  Biblioteca  Nacional  C  8,  s.  XIV,  perg., 
glossiert.  XJeber  diese  Hs. ,  welchc  nur  die  Consuetudines  feudo- 
rum  zu  enthalten  scheint ,  berichtet  Haenel  in  der  Leipziger 
Literatur-Zeitung  1828  Nr.  273.  Ich  selbst  babe  sie  nicht  einge- 
sehen.    Sie  scheint  der  Ardizonischen  Classe  zuzugehoren. 

120.  S.  Lorenzo  del  Escurial  L  V.  1,  XIV  s.  perg., 
glossiert.  Enthalt  nach  Haenel,  Leipziger  Literaturzeitung 
1828  Nr.  273  und  nach  Heimbach  Nr.  87  das  Volumen.  Die 
Consuetudines  Feudorum  sind  auf  fol.  291 — 319.  Ich  habe  die 
Hs.  nicht  eingesehen. 

121.  S.  Lorenzo  del  Escurial  II  P  4.  Diese  Hs., 
welche  Institutionen  und  Feuda  enthalt,  ist  ohne  Werth,  da  letz- 
tere  erst  im  Jahre  1486  geschrieben  sind.  Vergl.  Haenel, 
Cat.  p.  950. 

122.  S.  L  o  r  e  n  z  o  d  e  1  E  s  c  u  r  i  a  1  I.  V.  6,  saec.  XIV,  perg., 
glossiert.  Enthiilt  nach  Haenel,  Cat.  p.  950  das  Volumen  par- 
vum  nehst  den  Feuda.    Ich  habe  sie  nicht  eingesehen  !). 

I.  Grossbritannien. 

123.  Cambridge,  Coll.  C.  Gonv.  248,  saec.  XIV,  perg., 
glossiert8).  Knthalt  Institutionen,  Novellen,  tres  libri,  'Consuetu- 
dines'  Feudoruin  nebst  Gesetz  Friedrichs  II  (Ad  decus).  Keine 
Theilung  in  Biicher.  Vulgattext. 

124.  Cambridge,  Coll.  C.  Gonv.  293,  saec.  XIV,  ?erg., 
gloss.4).  Enthalt  Institutionen,  tres  libri,  Novellen,  'Constitutones' 
Feudorum  als  X.  collatio.    Daran  sich  anschliessend  Gesetz  Tried- 


1)  Vergl.  Iilume  p.  234.  2)  Die  Handschriften  zu  Toledo,  Cijon  36 

Nr.  1  und  Nr.  2  cntlialten  nach  Hcimbach  Nr.  92,  93  die  Feuda  nicht  Wie 
es  mit  derlls.  zu  Coimbra  stelit,  von  dcr  Hacncl  in  dcr  Leipziger  Lit;ratur- 
Zcitung  1828  Nr.  273  berichtct,  weiss  ich  nicht ,  da  weder  Hcimbacl  noch 
Dydynski  etwas  Genauercs  bericliten.  3)  Heimbach  Nr.  I,  Dyd;riski 

Nr.  183;  Hach  p.  199  f.  4)  Heimbach  Nr.  2,  Dydyriski  Ni  184; 

Uach  p.  200  f. 


T.    Die  Flandsehriftcn. 


86 


ricbs  II.  (Ad  decus).  Dann:  'Explicit  constitutiones  Frederici'. 
Keine  Buchtheilung.  Vulgatgestalt. 

12B.  Cambridge,  Coll.  St.  Peter  0  —  2  —  9,  saec.  XIV, 
perg.,  glossiert1).  Enthalt  Institutionen,  Novellen,  'Constitutiones' 
Feudorum  als  coll.  X,  tres  libri.  An  die  Feuda  schliesst  sich  Ge- 
setz  Friedrichs  II.  (Ad  decus)  an.  Dann :  'Expliciunt  constitutiones 
Frederici'.    Keine  Theilung  in  Biicher.  Vulgatgestalt. 

126.  Cambridge,  Universitatsbibliothek  D  I  12, 
saec.  XIV,  perg. ,  glossiert 2).  Enthtilt  Institutionen,  tres  libri, 
Novellen,  'Constitutiones'  Feudorum.  Theilung  in  3  Biicher,  das 
dritte  Buch  beginnt  mit  H/23.  An  die  Feuda  schliesst  sich  Gesetz 
Friedrichs  II.  (Ad  decus)  an.  Rubriken  zum  Theil  eigenthiimlich. 
Im  Granzen  Vulgatgestalt. 

127.  Durham,  K a th e dr alkir c h e  C.  J.  5,  saec.  XIV, 
perg. ,  glossiert.  Enthalt  nach  Heimbach  Nr.  8  Institutionen, 
tres  libri ,  Novellen ,  Feuda.  Ich  selbst  habe  die  Hs.  nicht  ein- 
gesehen. 

128.  Hereford,  Kathedralkirche  0  cl.  7  part.  8  num.7, 
saec.  XIV,  perg.,  glossiert.  Enthalt  nach  Heimbach  Nr.  9  Insti- 
tutionen,  Novellen,  Feuda  und  tres  libri.  Ich  habe  die  Hs.  nicht 
eingesehen. 

129.  Hereford,  Kathedralkirche  P  cl.  8  part.  8  nr.8, 
saec.  XIV  ,  perg. ,  glossiert.  Enthalt  nach  Heimbach  Nr.  10 
Institntionen,  tres  libri,  Novellen,  Feuda.  Ich  habe  die  Hs.  nicht 
eingesehen. 

130.  London,  British  Museum  Reg.  10  E  III ,  perg., 
saec.  XIV*),  glossiert,  prachtvoll  ausgestattet.  Enthitlt  Institu- 
tionen,  Novellen,  Libri  feudorum,  tres  libri.  Tbeilung  in  3  Biicher. 
An  die  Feuda  scbliesst  sich  Gesctz  Friedrichs  II.  (Ad  decus)  an. 
Dann:  'Explicit  liber  feudorum  amen'. 

131.  London,  Britisb  Museum  Reg.  11  DI,  saec.  XIV, 
perg. 4),  glossiert.  Enthalt  Institutioncn,  tres  libri,  Novellen,  Feuda, 
welche  aber  nur  bis  11/56  reichen,  da  die  folgenden  Folien  ausge- 
fallen  sind.  Raum  fiir  die  Rubriken  unausgefiillt.  Text  durchaus 
Vulgattext. 

132.  London,  British  Museum  Reg.  10  D  I,  saec.  XIV, 
perg.  *),  glossiert.    Enthalt  von  verschiedenen  Handen  den  Appa- 

1)  Heimbach  Nr.  5,  Dydyriski  Nr.  186;  Hach  p.  205  f.  2)  Heim- 
bach  Nr.  6,  Dydyuski  Nr.  187;  Hach  p.  207  f.  3)  Heimbach  Nr.  16, 

Dydynski  Nr.  172;  Hach  p.  186  f.  4)  Heimbach  Nr.  14,  Dydynski 
Nr.  173;  Hach  p.  183.  5)  Heimbach  Nr.  15,  Dydyriski  Nr.  170, 

Hach  p.  180  f. 

3* 


36 


L    Die  Handsrhriften. 


rat  des  Accursius  zu  den  Institutionen ,  dann  die  Institutionen 
selbst,  hierauf  die  Novellen,  die  'Consuetudines'  Feudorum  nebst 
Gesetz  Friedricbs  II.  (Ad  decus),  endlicb  tres  libri.  Keine  Thei- 
lung  in  Biicher.  Vulgattext.  Am  Schlusse  der  Feuda :  'Finito  libro 
vinum  tradatur  magistro.  A90  k'il  boit  k'a  mervouill  a  soit.  Ex- 
plicit  liber  usus  feudorum  amen'. 

133.  London,  BritishMuseum  Harl.  3752,  saec.  XIV, 
perg. '),  glossiert.  Enthiilt  Iustitutionen,  tres  libri,  Novellen,  Feuda 
nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus).  Keine  Theilung  in  Biicher. 
Vulgattext. 

134.  London,  British  Museum  Harl.  14857,  saec.  XIV, 
perg.,  glossiert.  Enthalt  Institutionen,  Novellen ,  tres  libri,  'Con- 
suetudines'  feudorum  nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus),  worauf: 
'Explicit  usus  feudorum.  Deo  gracias  amen'.  Keine  Theilung  in 
Biicher.  Vulgattext. 

135.  London,  BritisbMuseum,  Ar.  449,  saec.  XIV, 
perg. !),  glossiert.  Enthiilt  Novellen,  Institutionen,  tres  libri,  'Con- 
suetudines'  feudorum  nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus). 
Keine  Theilung  in  Biicher.  Vulgattext. 

136.  Oxford,  Corp.  Christi  73,  saec.  XIV,  perg.,  gloss.8). 
Enthalt  Institutionen,  Novellen,  tres  libri ,  'Constitutiones'  Feudo- 
rum  nebst  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus)  ,  worauf :  'Expliciunt 
Constitutiones  Frederici'.  Keine  Theilung  in  Biicher.  Vulgat- 
gestalt. 

137.  Oxford,  New.  Coll.  172,  saec.  XIV,  perg.,  glossiert*). 
Enthalt  Institutionen  ,  Novellen,  'Constitutiones'  Feudorum  nebst 
Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus),  worauf :  'Expliciunt  constitutiones 
Frederici',  endlich  tres  libri.  Keine  Theilung  in  Biicher.  Vul- 
gatgestalt. 

138.  Oxford,  New  Coll.  174,  saec.  XIV,  perg.,  glossiert5). 
Enthalt  Institutioncn ,  Novellen  ,  'Constitutiones'  Feudorum,  tres 
libri.  Theilung  in  2  Biicher.  Zahlrciche  Uuterrubriken  zumal  in 
11/26.  An  die  Feuda  schliesst  sich  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  dc- 
cus)  an.  Vulgattext. 

139.  Salisbury,  Kathedralkirche,  saec.  XIV,  perg., 
glossiert.  Nach  Heimbacb  Nr.  23  enthalt  dieser  Codex  Institu- 
tionen,  Novellen,  Feuda,  tres  libri.    lcb  habe  ihn  nicht  eingesehen. 

1)  Heimbach  Nr.  11,  Dydynski  Nr.  176,  Hach  p.l80f.  2)  Heim- 
bach  Nr.  17  (?) ,  Dydynski  Nr.  178,  Hach  p.  189  f.  3)  Heimbach 

Nr.  21,  D  y  d  y  ri  s  k  i  Nr.  19G,  H  a  c  h  p.  197  f.  4)  H  e  i  m  b  a  c  h  Nr.  19, 

D  y  d  y  n  s  k  i  Nr.  195 ,  H  a  c  h  p.  192  f.  5)  Heimbach  Nr.  20 ,  D  y- 

d  y  n  s  k  i  Nr.  194,  II  a  c  h  p.  195  f. 


II. 


Die  Textentwicklung 


des 


Langobardischen  Lehnrechts. 


II.  Die  Textentwicklung  des  Langobar- 
dischen  Lehnrechts. 


§  l 

Eine  kritische  Ausgabe  des  langobardischen  Lehnrechts,  seit 
den  dreissiger  Jahren  dieses  Jahrhunderts  geplant,  ist  jetzt  in 
der  Vorbereitung.  Ein  eigenes  Schicksal  theilt  diese  Rechtsquelle 
mit  dem  corpus  juris  civilis.  Das  neunzehnte  Jahrhundert,  das 
letzte,  in  welchem  romisches  und  langobardisches  Reeht  in  Deutsch- 
land  als  gemeines  Recht  herrschen,  ist  das  erste,  welches  kritische 
Ausgaben  des  corpus  juris  civilis  und  der  Libri  feudoram  in  An- 
griff  nimmt.  Viele  Jahrhunderte  hindurch  waren  die  Libri  oder 
besser  Consuetudines  feudorum  l)  die  Hauptquelle  des  Feudalstaates. 
Ihre  Rechtasatze  gaben  dem  mittelalterlichen  Staate  sein  Gepriige. 
Ein  Kranz  von  Glosscn,  Summen,  Epitomes,  Quaestionen,  Commen- 
taren ,  Abhandlungen ,  Dissertationcn,  Lehrbiichern  umgab  das  ge- 

1)  So  lautet  die  Bczeichnung  dcr  Rcrhtsquellc  in  dcn  mcisten  Ilandschriften 
und  in  dcn  itltcrcn  Drucken,  so  aucli  schon  in  der  wohl  ans  dcr  2.  Hiilftc  dcs 
12.  Jalirhunderts  stammcndcn,  wcil  1/22  und  11/24  F.  kennendcn  sg.  Summula  dc 
fcudis  ct  bcnenYiis  dcs  Aliprandus  (Anschiitz,  Die  Lombarda-Commentare  des 
Ariprand  und  Alhcrtus  1855,  S.  105).  Von  dcn  vier  hestcn  Ilandschriften  — 
siche  untcn  §4  —  habcn  Tfib. ,  Berl.  und  Bamh.  freilirh  gar  kcinc  Bczeich- 
nung,  Paris  4G7G  nur  dic  Uchcrsclirift :  Dc  fcudis.  Andcrc  Bezcichnungen  in 
Handschriften  sind :  constitutiones  fcudorum ,  constitutiones  Fridcrici,  usus  fcudo- 
rum,  tcxtus  fcudorum,  dccima  collatio  de  feudis.  Scltcncr  tindet  sich:  I.ihcr 
fcudorum,  Liber  de  feudis,  Liher  usus  feudorum.  Nicmals  fand  sich,  merkwiirdig 
gcnug,  in  Handschriften  die  Bezcichnung  Lihri  fcudorum.  Lctztcre  Bezeichnung 
hehalten  wir  einstweilcn  bei ,  um  mit  dcm  Sprachgchrauch  nicht  zu  brechen. 
Ueber  die  Bezeichnungen  in  der  Littcratur  siehe  Laspeyres  S.  18  X.  2G  (wel- 
chcr  abcr  mit  Unrecht  bchauptct ,  dass  die  Bezeichnung  'Libri  fcudorum'  in  der 
crsten  Halfte  des  13.  Jahrh.  schon  vorkommtl,  Diplovatatius  (ed.  1'escatore 
Berlin  1890)  p.  LXXXVII.  Bemerkt  zu  werden  verdient ,  dass  in  der  Lombarda 
der  bctr.  Titel  mitunter  De  usu  feudorum  uberschrieben  ist.  Mon.  Germ.  Leg. 
Fol.  IV.,  p.  635.  G39. 


40 


II.   Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lebnrechts. 


feicrte  Werk  lombardiscber  Jurisprudenz.  Auf  den  Rechtsschulen 
Italiens ,  Frankreiehs  und  Deutschlands  wurde  es  hiiufig  und  ein- 
gebend  in  Vorlesungen  beliandelt ,  von  Rechtslehrern  in  Recon- 
cinnationen  und  Reformationen  be-  und  unigearbcitet,  es  ward  der 
Schauplatz  heftigster  Controverscn  in  Wissenschaft  und  Praxis. 
Und  dabei  seit  Alvarottus,  Petrus  Ravennas  undFerra- 
rius  Montanus  bei  sonst  ausgezeichneten  Arbeiten  kein  Werk, 
welches  sicb  anschickte,  der  Entstehung  der  Quelle  ernstlicb,  d.h. 
durcb  Sammlung ,  Sichtung  und  Priifung  aller  historiscben  Nacb- 
richten  iiber  dieselbe  und  durch  Hcranzieliung  der  Handscbriften 
nachzugehen  und  so  die  unentbebrlicbe  Grundlage  eines  kritiscben 
Textes  zu  scbaffen  ').  Erst  in  den  zwanziger  und  dreissiger  Jah- 
ren  dieses  Jalirhunderts ,  als  in  Frankreicb  das  Lehnrccht  giinz- 
licb  beseitigt  war,  in  den  meisten  Landern  Deutschlands  es  bereits 
vor  der  Beseitigung  stand,  erschcincn  die  Arbeiten  von  Dieck*) 
und  Laspeyres*),  um  in  streng  wissenschaftlieher  Metbode  die 
scbwierige  Frage  dcr  Fnt.stebung  der  Rcchtsquclle  zn  losen.  Aber 
die  Ungunst  dcr  Verhaltnisse  bringt  es  mit  sich ,  dass  beide  For- 
schcr  nicht  im  Stande  sind ,  den  allein  sichereii ,  weil  geraden, 
Weg  umfassender  Benutzung  von  Handschriften  zu  bescbreitcn. 
Beide  operircn  vorwiegend  mit  den  in  iilteren  Ausgaben,  in  Sum- 
men  und  Glossen  zerstreuten  Notizen ,  um  zur  Frkenntniss  der 
ersten  Urspriinge  vorzudringen.     Der   handschriitliche  Apparat, 


1)  Den  Vcrdicnstcn  eincs  Cujacius  sei  dadurrh  nicht  zu  nalic  getretcn, 
aucli  nicht  den  Arbeiten  von  Tatz  u.  a.  Aber,  wic  der  I.ctzterc  scbarfsinnig 
comhinirt,  oline  aus  dcm  Stoff  der  Ilandscliriften  bcraus  zu  arbeiten  —  so  liegcn 
dic  Vorziigc  dcs  F.rstcrcn  zwar  darin  ,  dass  er  htiufig  cinen  bcsseren  Text  bcr- 
stclltc,  als  seinc  Vorgiingcr  und  Nachfolger ,  da  er  viele ,  zam  Tlicil  scbr  gute, 
Ilandscliriften  benutztc.  Alicr  dics  f;lu<  kt  aucli  iha  nur  ,  weil  er  dann  als  fcin- 
fuliligcr  Hunianist  das  Itirhtigc  errietb,  niclit  weil  cr  nictliodiscb  arbeitcte.  Von 
seiner  Willkiir  lcgt  am  bcsten  Zcugniss  ab  seine  Kubrikation,  die  nach  scincn 
Versicbcrungcn  durchweg  auf  llandscbriften  bcrubt  (siebc  die  Notcn  zu  1/11, 
IV/11,  1V/GC,  IV/73  sciner  Ausgabe),  dic  aber  ein  kritikloscs  Sanimclsuriuni  aus 
iiltcren  und  jungercn  Ilandscbriftcn  ist,  zum  Tbcil  solcbcn,  dic  ganz  abseits  ge- 
standcn  baben  miisscn ,  da  ieh  bei  so  vielen  cingescbem  n  IIss.  Kntsiirecbcndes 
nicbt  entdeckt  babc.  2)  Litcriirgescbichte  dcs  longobard.  Lehcnrechts  bis 

zuin  vicrzcbnten  .lahrh. ,  ihren  Hauptgcgenstanden  nach  dargestellt  von  C.  F. 
Dieck.  llallc  1828.  Dazu  die  Recension  von  lfiener  in  der  (Tubingerj  Krit. 
Zeitschrift  fur  Kechtswissenschaft.  Bd.  V.  107— lfc>6.  Seine-  nicbt  unrichtigeu, 
aber  ctwas  an  der  Obertlacbc  haftenden  Anschauungcn  iiber  das  bei  ciuer  Kdition 
zu  beobachtende  kritische  Verfahrcn  hat  Dicck  ausgcsprochen  in  'Kurze  Cha- 
racteristik  der  bei  einer  neuen  Ausgabe  des  Langobard.  Lehenrechts  vorzugsweise 
zu  herucksichtigenden  Handschriften'  im  Khein.  Museum  VI.  iid.  2.  Heft  Nt.  IV. 
3)  Ueber  die  Kntstehung  und  alteste  Bearbeitung  der  Libri  feudorum.    Berlin  1830. 


II.   Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lehnrechts. 


41 


den  Dieck  und  der  bei  Weitem  bedeutendere ,  allerdings  auf 
Dieck's  Schultern  stebende  Laspeyres  heranzieben ,  ist  bei 
dem  Reichtbum  von  Handscbriften  der  Libri  feudorum  ein  gera- 
dezu  klaglicher.  Jener  benutzt  nur  die  Hallenser  und  die  von 
G  e  b  a  u  e  r  herangezogenen l),  dieser  ausserdem  die  T  u  b  i  n  g  e  r  und 
zwei  Berliner  Handschriften  *) ,  wobei  Beide  die  Gebauer'- 
scben  Codices  nur  aus  Gebauer  kennen  lernen  und  sich  dadurch 
auch  gewisser  Irrthiimer  schuldig  machen ').  Wohl  aber  liegt  die 
Starke  der  Dieck'schen  und  noch  mehr  der  Lasp  ey  r  e  s'schen 
Arbeit  in  dem  erstaunlichen  Fleisse,  mit  dem  Alles  gesammelt  ist, 
was  in  der  an  die  Libri  feudorum  ankniipfenden  Litteratur  vou 
Bassianus  und  Ardizo  bis  auf  Mincuccius4)  und  Bara- 
t  e  r  i  u  s  5)  herab  iiber  die  Entstehungsgescbichte  unserer  Quelle 
zu  findcn  ist,  und  in  dem  feinen  Takte ,  niit  dem  aus  dem  zu- 
sammengetragenen  Material  die  Goldkorner  ausgesondert  sind6). 
So  gelangten  sie  trotz  der  Schwierigkeit  des  betretenen  Pfades 
zu  Resultaten,  die  eine  hohe  Anerkenuung  verdienen. 

1)  Dies  sind  drei  Hs.  der  Munchcner  Staatsbibl.  (jetzt  Nr.  3502,  3509, 
23559;  vcrgl.  oben  S.  10—12  Nr.  32,  33,  34,  eine  Gottinger  (oben  S.  5  Njr.  16) 
und  die  Rbedigcrsche  (oben  S.  4  Nr.  10).  2)  Vergl.  oben  S.  2.  3  Nr.  6.  7. 
3)  So  ist  ganz  unriclitig,  was  Laspcyres  S.  41 — 43  bcmcrkt  und  sein  Verzeich- 
niss  der  Titclrubriken  S.  433—438  deswegcn  ganz  irrefiihrend.  4)  Nicht 

Minuccius,  wie  Laspeyres  S.  123  N.  333  annimmt.  Handschriften  der 
Reconcinnation  des  Mincuccius  bcfinden  sich  in  Paris  (Nationalbibl.  Codd. 
lat.  4C79,  4680)  und  in  Lucca ,  Bibl.  dcs  Domkapitels  Nr.  427  pcrg.  Alle  drei  . 
habc  ich  eingesehen.  Von  dcn  zwei  Tariscr  Hss.  ist  der  Cod.  4679  priichtig  aus- 
gcstattet  und  mit  der  Vorrcde  versehen,  wiibrend  dcr  einfach  ausgestattete  Cod. 
4680  dcr  Vorrede  entbebrt.  Beidc  Hss.  weisen  im  letztcn  Buche  nur  drei  Titel 
auf.  Dcr  prachtvoll  ausgestattcte  Codex  von  Lucca  weist  dagegen  noch  die  Pax 
Constantie  und  das  Oesetz  Heinriclis  VII. ,  De  judicio  lese  majestatis  auf.  Aus 
ihm  hat  Maccioni  sicber  geschopft,  Laspcyres  S.  127.  5)  Eine  vor- 
ziiglich  gc8chriebene  Papierbs.  des  Baraterius  belindct  sicli  in  der  Stadtbibliothek 
zu  Piaceuza  (dcm  Gcburtsortc  des  Baraterius).  Ich  babe  sic  selbst  be- 
nutzt.  Sic  weicbt  mebrfach  von  dcr  Ausgabc  des  Itigaltius  ab.  6)  Spaterc 
Editionen  baben  freilicb  die  Unrichtigkeit  mancher  Conjccturen  dargetban ,  so 
z.  B.  die  Ausgabc  der  summa  des  Hugolinus  in  G  a  u  d  e  n  z  i ,  Bibliothcca  mcdii 
aevi  tom.  II  die  Unricbtigkeit  dcs  von  Laspeyres  S.  305  ff.  Gcausscrten.  Eine 
walire  Scbatzgrube  fiir  die  Eeudistcnlitteratur  bildet  dcr  aus  97  fol.  bestcbcnde 
Cod.  perg.  Nr.  1227  (HHI/11)  der  kgl.  Bibliotbek  zuParma  aus  dem  14. 
Jahrh.,  der  die  altesten  und  werthvollsten  Summen  iiber  die  Feuda  entbiilt,  und  der 
noch  gehoriger  Ausbeute  barrt.  Manclie  von  La  spey  re  s  gehegte  Zweifel  werden 
durch  ibn  bcseitigt,  so  enthalt  er,  wie  schon  v.  S  a  v  i  g  n  y,  Geschichtc  V  97  bemerkt 
hat,  auf  fol.  84  eine  brevis  summula  Gaufredi  super  feudis ,  wodurch  die  Bemer- 
kungen  von  Laspeyres  S.  355 — 358  u.  S.  405  N.  1 1  erledigt  werden.  Auch  die  von 
Laspeyres  S.  34  vermisste  Summa  super  usibus  feudorum  secundum  Odofredum 
(welche  aber  fiir  unsere  Eragen  kaiun  Bedeutung  hat)  findet  sich  auf  fol.  87—97. 


42 


II.   Die  Tcxtentwicklung  des  Langobardischen  Lehnrechts. 


Sechzig  Jabre  sind  seit  dem  Erscheinen  der  Arbeiten  von 
Dieck  undLaspeyres  verflossen.  Die  Zwischenzeit  hat  auf 
dem  Gebiete  der  Textkritik  Erhebliches  nicht  zu  Tage  gefordert. 
Wohl  ist  das  Material  an  Handschriften  ein  wenig  durch  die  K  r  i  e- 
gelsche  Edition  vermehrt  worden '),  wohl  hat  Anschiitz  aus  dem 
Pariser  Cod.  4615  die  Fragmente  der  sg.  Lex  quicumque  edirt2), 
wohl  ist  das  Mailiinder  Rechtsbuch ,  von  dem  man  sich  so  vieles 
versprach,  inzwischen  durch  B  e  r  1  an  s)  veriiffentlicht  worden.  Die 
Fragen,  welche  die  Entstehung  unseres  Lehnrechtsbuches  umschwe- 
ben,  sind  aber  kaum  weiter  gefordert  worden ,  als  es  durch  Las- 
peyres  geschehen  war.  Denn  kaum  verdient  ein  Fortschritt  ge- 
nannt  zu  werden,  was  E  i  ch  h  or  n*)  ausfiihrt  und  die  Darstellung 
Stobbes  in  seiner  Geschichte  der  deutschen  Rechtsquellen  5)  ist 
nicht  viel  mehr  als  ein  Referat  der  von  Laspeyres  entwickel- 
ten  Thesen.  Das  Gleiche  ist  von  den  Erorterungen  in  neueren 
Gesammtdarstellungen 6)    zu    sagen.      Weymanns  talentvolle 


1)  Insofern  noch  die  Ilamburger  Handschrift  (oben  S.  7  Nr.  18)  heran- 
gezogen  ist.  Die  Tiib.  und  Ilallenscr  hat  der  Herausgeber  Oscnbrueggen 
nicht  selbst  eingesehen ,  sondcrn  er  hat  seine  Citatc  nur  aus  Dieck  und  Las- 
peyres  entnommcn.  2)  Kritische  Ueberschau  III,  310 — 316  (nicht  ganz 

correct).  Jedenfalls  liegt  hicr,  wic  Anschiitz  richtig  bemerkt ,  nur  ein  Frag- 
ment  der  Consuetudines  Feudorum  vor,  nicht  ein  Gesetz,  wozu  stimmt,  dass  die 
epistola  Fulberti  den  Stiicken  voraufgcht.  Ardizo  nennt  iibrigens  den  Lothar 
als  Gesetzgeber  in  cap.  137  (gcgen  Laspeyres  S.  180  und  Eichhorn  §  278 
N.  d.).  3)  Liber  consuetudinnni  Mcdiolani  anni  1210  cx  Bibliothecae  Am- 

brosianae  Codicc  nunc  primum  cditus  curantc  Prof.  Francisco  Bcrlan,  Mai- 
land  18G9,  sodann  in  dcn  Historiae  patriae  Monumenta  Tom.  XVI  (Legcs  Muni- 
cipalcs  Tom.  II)  187G  von  Porro.  Dic  Erwartungcn,  dic  man  (so  Laspeyrcs 
N.  55)  an  dic  Fublication  dieses  Kcchtslmches  odcr  besscr  Tractates,  knitpfte, 
findet  man  wohl  stark  cnttiiuscht.  Fiir  die  ursprungliche  Gestaltung  unserer 
Kec  h  t  s<]ucllc  liisst  sich  wenig  gewinnen ,  zumal  immer  zweifclhaft  blcibcn  wird. 
ob  dcr  gcnuinc  Tcxt  dcr  Compilation  von  1216  in  dcn  beidcn  spiiten  Hss.  auch 
nach  vollstiindigcr  Bescitigung  dcs  unsinnigcn  Wustes  zu  crblicken  ist.  (Der 
Bcrlanschc  und  Porrosche  Tcxt  ist  in  dicscr  Hinsicht  nicht  kritisch  genug.) 
In  dieser  Bezichung  sind  die  von  mir  aufgefundenen  Fragnientc  dcs  Mailiinder 
Lehnrechts  im  Berliner  Codex  (oben  S.  2  Nr.  5) ,  die  ich  wcitcr  untcn  nochmals 
abdrucke,  von  Werth.  Die  von  Berlan,  Le  due  edizioni  Milancse  c  Torinese 
delle  consuetudini  di  Milano  1872  angeregtcn  Emendationen  des  liber  consuetudi- 
num  werden  dadurch  zum  Theil  bestatigt,  zum  Theil  hinfiillig.  Werthvoll  diirftc 
der  Liber  consuetudinuni  fiir  dic  Titcl  2G  ff.  des  zweiten  Buches  der  Feuda  sein. 
4)  Bechtsgeschichte  5.  Ausg.  §  278,  Einleit.  in  das  dcutsche  rrivatrecht.  5.  Ausg. 
§  12.  5)  Bd.  I  §  58 ,  mit  theilweiser  Verwcrthung  des  Pariser  Cod.  467G. 
G)  Schroder,  Lehrb.  der  dcutschcn  Bechtsgeschichte ,  jetzt  unter  Adoptierung 
meiner  Besultatc,  2.  Auti.  S.  668.  669,  Kraut-Frensdorff,  Grundriss  6.  Aufl. 
S.  54.  55,  Pertile,  Storia  dcl  diritto  italiano  II  632  ff.,  F.  Ciccaglione,  la  feu- 


II.   Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lehnrechts. 


•13 


Erstlingsarbeit  endlich  iiber  das  Verhaltniss  des  Liber  consuetu- 
dinum  Mediolani  zum  Liber  feudorum  lasst  die  Fragen,  um  die  es 
sich  hier  handelt,  unerortert '). 

Wir  kniipfen  somit  direkt  an  Laspeyres  an.  So  sei  es  ge- 
stattet,  bevor  wir  unsere,  aus  einer  Benutzung  der  obigen ,  zum 
grossten  Theile  von  uns  selbst  eingesehenen  Handschriften  der 
Libri  feudorum,  gewonnenen  Resultate  vortragen,  kurz  die  Ergeb- 
nisse,  zu  denen  Laspeyres  gelangt,  zusammenzufassen. 

§  2. 

Laspeyres  gelangt  zu  einer  Unterscheidung  von  drei  Re- 
censionen : 

1.  Wie  das  Rechtsbuch  uns  in  den  gewohnlichen  Ausgaben 
vorliegt,  besteht  es  aus  zwei  Biichern.  Das  erste  Buch  umfasst 
28,  das  zweite  58  Titel,  welche  in  der  Reihenfolge  und  Gestalt, 
wie  sie  etwa  die  jiingste  Osenbrueggen sche  Ausgabe  bietet,  auf 
einander  folgen.  Dies  ist  die  Gestaltung,  von  der  die  Accursische 
Glossse  ausgeht2)  und  welche  der  bei  Weitem  grossere  Theil  der 
Feudisten  zu  Grunde  legt.    Laspeyres  bezeichnet  diese  Gestal- 


dalita  studiata  nelle  sue  origini  etc.  Mailand  1888  cap.  139.  Schr  eingehend,  aber 
wescntlich  referiercnd  Schupfer  in  seinem  trefflichcn  Manuale  di  Storia  del 
diritto  italiano  2.  ed.  p.  447  ff. 

1)  Weymann  s  Grundanschauung  glaube  ich  beipflichten  zu  sollen.  Das  Mai- 
liinder  Rcchtsbuch  scheint  auch  mir  von  dcn  Libri  feudorum  auszugehen,  als  dicsc 
sich  im  Stadium  der  Fortentwickelung  von  dcr  iiltestcn  (Obertischen)  zur  zweiten 
(Ardi/.onischcn)  Reccnsion  befandcn.  Dass  unter  dcn  Mitglicdcrn  der  Commission  sich 
ein  Nachkomme  des  Obertus  de  Orto  befand,  bcweist  niehts  dagegcn,  da  z.  B.  der 
Tractat  des  Anselmus  dc  Orto  uber  den  contractus  libellarius  gar  nicht  benutzt  ist. 
Uebrigens  ist  niclit  bloss  dcr  liber  secundus  der  Keuda,  sondern  aucli  dcr  libcr  primus 
benutzt.  Fiir  den  jiingercn  Ursprung  des  Textes  iin  Mailandcr  Rechtsbucbe  ist 
die  ausgebildetere  Tcrminologie  (feudum  avituin,  antic[iium,  ordinarium,  conditio- 
nale,  dominium  directum,  dominus  directus,  terra  fcudataria  und  die  stete  Hczug- 
nahme  auf  Friedrich  Barbarossa  characteristisch,  wiihrend  von  Conrad  und  Lothar 
gcschwiegen  wird.  Mir  scheint  sogar,  dass  mit  den  antiquac  feudorum  consuetu- 
dines,  auf  die  hin  und  wieder  Bezug  genommen  wird,  dic  Libri  feudorum  gemeint 
sind.  —  Weymanns  Ausfuhrungcn  leiden  durch  den  Umstand,  dass  dem  Vcrf. 
die  nothigcn  Vorkenntnisse  fehlen.  Er  weiss  z.  B.  niclit ,  dass  II  F.  9  dic  Lom- 
barda  meint.  Die  Stelle  II  F.  32,  dic  er  durch  weitschweifige  Conjcctur  verstiind- 
lich  zu  machen  sucht ,  bekommt  eincn  besseren  Sinn ,  wcnn  man ,  was  bereits 
Cujacius  tliat  und  was  dcn  Handschriftcn  cntspricht,  das  si  zwischen  Sed  und  alii 
fortlasst.  Viel  besser  handelt  iibcr  die  Stelle  Laspeyres  S.  152  N.  35.  Der 
Text  dcr  Vulgata  ist  allerdings  verstiiminelt.  Im  Uebrigen  verweise  ich  auf  meine 
Edition.         2)  Allcrdings  nicht  ganz.    Siehe  unten  §  6. 


44 


II.   Die  Tcxtentwicklung  des  Langobardischen  Lehnrechts. 


tung  als  die  Accursische  Recension1).  Von  den  9  Hand- 
schriften,  welche  er  henutzt  hat ,  hieten  diese  Gestaltung  freilich 
nur  drei2),  und  auch  diese  in  etwas  von  den  modernen  Ausgaben 
abweichender  Art. 

2.  Dieser  Accursischen  Recension,  welche  Laspeyres  friihe- 
stens  in  die  Mitte  des  dreizehnten  Jahrhunderts  setzt s)  stellt  er 
eine  altere  Recension,  die  Ardizonische  Recension,  gegen- 
iiber4).  Jacobus  de  Ardizone  vollendcte  seine  sumnia  feudorum, 
ein  Werk,  welches  in  der  Feudistenlitteratur  eine  grosse  Beriihmt- 
heit  erlangte,  in  der  Zeit  von  1234 — 1250,  etwa  um  das  Jahr 
1240 5).  Er  befolgte  dabei  eine  eigenthiimliche  Ordnung ,  welche 
mit  Schwierigkeit  und  nur  anntihernder  Sicherheit  aus  seiner  eig- 
nen  summa  zu  eruiren  ist 6) ,  dagegen  mit  Zuhilfenahme  der  ein- 
zelnen  spiiteren  Summisten,  insbesondere  des  Joannes  Blanchus7), 
des  Jacobus  Alvarottus8)  und  des  Ferrarius  Montanus9)  erkannt 
wird.  Die  Abweichungen  dieser  Ardizonischen  Recension  sind  aber 
folgende : 

a.  Die  Ardizonische  Recension  kennt  zwar  auch  zwei  Biicher, 
theilt  aber  nicht  das  erste  Buch  in  28 ,  das  zweite  in  58  Titel, 
sondern  weist  in  jedem  Buche  nur  eine  geringe  Anzahl  von  Ti- 
teln  auf,  deren  jedweder  einen  bedeutenden  Umfang  besitzt10). 

1)  a.  a.  0.  S.  62 — 67.  2)  Die  beiden  Berliner  und  eine  Miinchcncr 

(Cod.  lat.  3502).  3)  Aucb  mit  Rccht,  dcnn  schon  dic  Pariscr  Handschrift 

von  1269  oben  S.  21  Nr.  72  zcigt  dic  Vulgatgestaltung.  Im  gleiclien  Jabrc  ist 
der  Anlioltcr  Codex  (oben  S.  16  Nr.  48)  gescbrieben ,  dcr  wahrschcinlich  auch  die 
Vulgata  cnthult,  wiihrcnd  dcr  1256  gcschriebene  Cod.  Chig.  (obcn  S.  32  Nr.  111) 
noch  die  Ardizonische  Reccnsion  bringt.  4)  a.  a.  O.  S.  47 — 62. 

5)  Laspcyres  S.  67— 73.  Eine  Ausgabc  dieser  summa  auf  Grund  dcr  Handschrif- 
tcn  wiire  schr  verdienstlich.  Ich  wciss  bisbcr  von  5  Handschriftcn.  4  fiihrt  Sa- 
vigny  Geschichte  des  rom.  Rechts  i.  M.  V  84,  eine  Hinschius  in  Zeitschrift  fur 
Rcchtsgc8cb.  I,  468  an.  Ich  sclbst  habc  die  beiden  IIs.  zu  Faris  (Cod.  lat.  4604, 
4677),  ferner  die  zu  Parma  1227  (II.  II.  1/11),  endlich  dic  zu  Ncapcl  (Bibl.  Na- 
zionale  III  A  32)  eingcselien.  Allc  diesc  sind  mit  Pezug  auf  dic  Extravagantcn 
wenig  ausgicbig.  In  keiner  findcn  sicli  alle  gedrucktcn  Stiicke  (auch  nicht  im  Cod. 
Paris.  4677,  wie  Savigny  anninimt).  Wie  es  mit  der  im  Escurial  befindlichcn  IIs. 
steht ,  weiss  ich  niclit.  Die  erste  Ausgabe  des  Ardizo  von  1518  (Asti  fol. ,  auf 
der  Miinchener  Staatsbibliothek  vorhanden)  cnthiilt  bereits  alle  Extravaganten. 

6)  Hieruber  Laspeyres  S.  47—57.  7)  Dieck  S.  21—29,  Laspeyres 
S.  79—86.  8)  Laspeyres  S.  116,  S.  60,  Notc  120.  9)  Laspeyres 
S.  411,412,  womit  iibereinstimmt  die  erste  Ausgabe  von  1554.  10)  Laspey- 
res  S.  60,  61.  Freilich  haben  cinzelne  Titel  bereits  bei  Ardizo  die  Untereinthei- 
lung  in  Capitel,  so  der  Titel  De  consuetud.  regni  die  Untercintheilung  in  3  Kapitel 
(Laspeyres  N.  101).  Auch  sonst  noch  tritt  die  Kapiteleintheilung  auf.  So  wird 
wiederholt  Explicit  liber  I  c.  investitura  citiert,  dann  Qualiter  usus  beneficii  sit 
tencndus  c.  Si  quis  fecerit.  Novum  non  paternum  caput  ultimum.  Eine  feste 
Capiteleintheilung  war  aber  jedenfalls  nicht  vorhanden. 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langobardischcn  Lehnrechts. 


45 


Ardizo  selbst  theilt  jedes  Buch  iu  sieben  Titel,  J.  Blanchus  das 
crste  Buch  in  7,  das  zweite  in  12  Haupttitel.  Ferrarius  Montanus 
erkliirt  sich  in  der  historischen  Einleitung  fiir  G  Titel  im  ersten, 
12  Titel  im  zweiten  Buche,  J.  Alvarottus  nimmt  zwar  eine  grbssere 
Titelanzahl  an,  bleibt  aber  hinter  der  Accursischen  Recension  im- 
mer  noch  weit  zuriick  ').  Auf  die  Einzelheiten  hier  nicht  einge- 
hend,  constatiren  wir,  dass  die  Zahl  der  Titelrubriken  in  der  Ar- 
dizonischen  Recension  eine  geringere  ist. 

b.  Die  Ardizonische  Recension  hatte  die  Kaisergesetze, 
welche  sich  am  Schlusse  des  zweiten  Buches  der  jetzigen  Aus- 
gaben  bcfinden,  noch  nicht  in  das  Rechtsbuch  autgenommen.  Ar- 
dizo  selbst  fiihrt  diese,  soweit  er  sie  iiberhaupt  erw&hnt,  in  An- 
hiingen  zur  eigentlichen  summa,  also  als  extravagantia  an2),  bei 
Blanchus,  Alvarottus  und  Ferrarius  Montanus  sind  sie  zwar  be- 
reits  in  das  Rechtsbuch  eingefiigt,  aber  wenigstens  bei  ersterem 
zeigt  sich  in  den  letzten  Titeln  des  zweiten  Buches  noch  ein  Rest 
der  Ardizonischen  Auffassung 8).  Das  Grleiche  gilt  von  einigen 
der  von  Laspeyres  benutzten  Handschriften4; ,  welche  nach 
11/51  F.  ein  buntes  Bild  in  der  Gruppirung  der  Titel  bieten  und 
dem  Vulgattext  fremde  Bestandthcile  von  da  ab  aufweisen. 

c.  In  der  Ardizonischen  Recension  bildcten  weder  11/6  noch 
II/7  pr.  noch  endlich  11/58  Bestandtheile  des  Rechtsbuches.  Ar- 
dizo  fiihrt  II /6  und  II/7  pr.  in  einem  Anhange  unter  der  Rubrik : 
De  forma  et  sacramento  fidelitatis  zusammen  mit  vielen  Stellen 
des  Decrets  und  der  Decretalen  ,  11/58  unter  den  capitula  extra- 
ordinaria  an,  alle  also  ausserhalb  des  Rechtsbuches  *) ,  Blanchus 
und  Ferrarius  Montanus  nennen  als  die  beiden  letzten  Titel  des 
Rechtsbuches  die  Titel  De  forma  fidelitatis  und  De  notis  feudo- 


1)  Laspcyrcs  S.  50—52,  83,  412.  Uebrigens  sind  die  von  Laspeyres 
dem  Ardizo  zugcscliriebcncn  Ruliriken  nicht  ganz  corrcct  angcfuhrt.  Difl  Kutirik: 
Dc  interpellationc  fcudi  steht  zwar  iiber  cap.  145,  im  Text  aber  ist  vom  Titel: 
Si  de  fcudo  vasallus  interpcllatus  fuerit  die  llcde  (Cap.  9,  10),  dic  Hubrik :  I)e 
consuetudinibus  rcgni  stclit  zwar  iiber  cap.  146,  im  Tcxtc  aber  heisst  cs  cinnial : 
Hic  linitur  lex  Deinde  consuctudincs  regni  incipiunt  (Cap.  4),  so  dass  cs  fraglich 
ist,  ob  nicht  in  dcr  Handsihrift ,  die  Ardizo  vor  Augen  liatte,  das  Landfricdcns- 
gesetz  Friedrichs  bercits  auf  II/2G  folgte.  Aucb  sonst  ist  Laspeyres  liierin 
nicht  correct.  2)  Ausserdcm  riickt  er  das  Landfricdensgcsetz  11/27  in  die 

Extravaganten.  Obwohl  es  nacli  dem  in  der  vorigen  Note  Vorgetragencn  zweifel- 
haft  blciben  muss ,  ob  nicbt  II  F.  27  wenigstens  in  der  von  Ardizo  benutztcn 
Handsclirift  am  Vulgatplatze  stand.  3)  Laspeyres  S.  84.  85.  4)  Dcr 
Halleschen  und  zwci  Miinchener  ((Jod.  lat.  3509,  23559),  endlich  der 
Rhed  ige  rs  c  h  e  n.  Sieho  unten  §  5  ;  Laspcyres  39—43  macht  theilweise 
falsche  Angaben.  5)  L  a  s  p  e  y  r  e  s  S.  55. 


46 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lehnrechts. 


rum1),  Jacobus  Alvarottus  und  dic  Glosse  bemerken  bei  II /6 
und  11/7  pr.  ausdriieklich ,  dass  Einige  diese  Titel  nicht  haben  -), 
sowie  bei  11/58 ,  dass  es  sich  nicht  um  einen  eigentlichen  Titel, 
viclmehr  um  Noten  uud  Glosscme  handle,  die  am  Schlusse  ange- 
fiigt  seien.  Vou  den  Handschriften,  die  Laspeyres  benutzt  hat, 
vertreten  drei  denselben  Standpunkt 3). 

Das  eigentliche  Lehnrechtsbuch  der  Ardizonischcn  Recension 
bildeten  demnach,  um  die  Worte  von  Laspeyres  zu  gebrauchen, 
'nur  dic  Texte  I  F.  1— II  F.  51  mit  Ausnahme  von  II  F.  6  und  7 
pr.'  Wollte  man  Ardizo  folgen,  so  wiirde  auch  das  Landfriedens- 
gesetz  II  F.  27  urspriinglich  ausserhalb  dieser  Rccension  gestanden 
haben,  allein  dieses  ist,  ausser  bei  Ardizo  selbst,  iiberall  in  dem 
Lehnrechtsbuch  an  der  gewohnlichen  Stelle  recipiert.  Dieses  bis 
II  F.  51  reichende  Rechtsbuch  war  in  2  Biicher  getheilt,  von  de- 
nen  jedwedes  nur  wenige  grosse  Titelabschnitte  aufwies. 

3.  Ueber  diese,  von  Dieck  bereits  gefundenen,  von  ihm  nur 
exacter  ausgefiihrten  Resultate  hiuaus  gelangt  aber  Laspeyres 
mit  Hilfe  eiuer  Handschrift  zu  einer  noch  iilteren  Gestaltung,  die 
bei  ihm  freilich  nur  dic  Umrisse  zeigt.  Die  wichtige  Tiibinger 
Handschrift,  welche  Dieck  unbekannt  geblieben  war,  reicht  nem- 
lich  nur  bis  11  F.  24.  Dass  sie  an  dieser  Stelle  abbricht,  ist  durch 
den  Handschriftenbefund  ausgeschlossen,  welchcr  vielmehr  ersehen 
liisst,  dass  der  Text  hier  zu  Ende  sein  sollte.  Die  Tiibinger 
Handschrift  war  nun  dic  alteste  aller  bis  dahin  gefundenen  Hand- 
schriften,  die  cinzige,  welchc  in  den  Anfang  des  dreizehnten  Jahr- 
hunderts  hinaufreichte.  Sie  iiberragte  alle  andercn  Handschriften 
nicbt  bloss  zcitlicb,  sondern  auch  inhaltlich  durch  die  Alterthumlich- 
keit  ihres  an  dic  Lombardajurisprudenz  ankniipfenden  Textes4).  Sie 
repriisentierte  einen  ganz  neuen  Typus.  Da  in  ihr  das  Rechtsbuch 
mit  dem  zweiten  Briefe  des  Obertus  schloss,  so  konnen  wir  ft)  dicse 
Reccnsion  als   dic  Obertischc  bezeichnen.     Diese  Obertische 


1)  Laspeyres  S.85,  412.  2)  Auch  Cujacius  hat  schon  darauf  auf- 
merksam  gemacht.  3)  Dic  Hallische  liisst  II/G  und  II/7  pr.  an  dcr  ge- 

wohnlichcn  Stelle  aus,  hringt  11/6  dagcgen  zweimal  am  Schlusse,  die  Munchener 
23559  hringt  sic  zwar  an  der  gewohnlichen  Stelle,  hcrnach  am  Schlusse  aber 
nochmals,  so  dass  offenbar  die  H.  zwei  verschiedcne  Vorlagcn  benutzt  hat.  Siehe 
unten  §5.  11/58  stclit  in  der  Hallischen  und  dcn  beiden  Miinchener  HH. 
mitten  zwischen  den  Kaisergcsetzen.  Vcrgl.  untcn  §  5.  Eine  feste  Ordnung  ist 
also  nicht  vorhanden.  4)  Ihre  Besehreibung  bei  Laspeyres  S.  439 — 444. 

5)  Laspeyres  gebraucht  dicse  Bczeichnung  nicht. 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lcbnrecbts. 


17 


Recension  umfasste  demnach  I  F.  1— II  F.  24 ').  Wie  in  der  Ar- 
dizonischen,  fehlten  auch  hier  natiirlieh  11/6  und  II/7  pr.  an  der 
Stelle,  an  welcber  die  Vulgatrecension  sie  aufweist.  Ausserdem 
aber  unterscbeidet  sich  diese  Obertische  llecension,  wenn  man  der 
Tubinger  Handscbrift  folgt,  nicbt  bloss  von  der  Accursiscben, 
sondern  auch  von  der  Ardizonischen  Recension,  in  folgendem  wicli- 
tigen  Punkte.  Die  Tiibinger  Handscbrift  bringt  vor  dem  zwei- 
ten  Briefe  des  Obertus,  also  nach  11/22  und  vor  11/23  der  Vulgat- 
ausgaben,  die  mit:  Haec  fecit  Ugo  de  Gambolado  *)  iiberschriebe- 
nen  Stiicke,  die  sg.  Capitula  Ugonis,  wogegen  ibr  im  ersten  Bucbe 
die  Titel  14,  15,  16  feblen.  Nun  ist  bekannt,  dass  die  Titel  14—18 
des  ersten  Bucbes  denselbeu  Inbalt  und  fast  denselben  Wortlaut 
habeu,  wie  jene  Capitula  Ugonis,  und  es  kann  sich  nur  fragen,  ob 
diese  Stucke  urspriinglick  im  ersten  oder  im  zweiten  Bucbe  ge- 
standen  haben.  Nimmt  man  das  Erstere  an,  so  wiirde  die  Tfi- 
binger  Handscbrift  die  Stiicke  irrthumlich  in  das  zweite  Buch 
versetzt,  im  ersten  Buche  aber  einen  grossen  Tbeil  (Tit.  14 — 16) 
wiederum  irrthiimlich  ausgelassen  baben.  Nimmt  man  das  Letz- 
tere  an,  so  wiirde  die  Tiibinger  Handscbrift  den  alteren  nvd 
ursprUnglichen  Text  bieten ,  der  nur  insofern  corrumpiert  ist,  als 
bereits  ein  Tbeil  der  in  das  zweite  Bucb  eigentlicb  gehorigen 
Stiicke  (nemlich  die  Titel  17  und  18)  in  das  erste  Bucb  heriiberge- 
nommen  ist.  Laspeyres  schliesst  sicb  der  lctzteren  Ansicbt  an3). 
Nach  ihm  stand  der  Aufsatz  des  Ugo  de  Gambolado  urspriinglich 
zwischen  11/22  und  11/23  und  ist  erst  spiiter  in  das  erste  Buch 
versetzt  worden.  Danaeh  wiirden  die  Titel  14 — 18  des  ersten 
Buclios  urspriinglich  dort  gar  nicbt  gestanden  haben,  so  dass  das 
erste  Buch  um  jene  5  Titel  einschrumpfen  wiirde,  wahrend  das 
bis  zum  vierundzwanzigsten  Titel  reichende  zweite  Buch  durch 
den  Aufsatz  des  Ugo  vermehrt  erscheint. 

Die  so  gewonnene  alteste  Recension  versucbt  nun  Laspeyres, 
vorsicbtig  tastend  ,  aus  dem  Text  selbst  heraus  in  ihre  einzelnen 
Bestandtheile  zu  zerlegen  *).  Das  erste  Bucb  bestebt  ibm,  nach 
Streichung  der  Titel  14 — 18 ,  nur  aus  einer  systematischen  Ab- 
handlung  iiber  das  Lebnrecht ,  welche  die  ersten  acht  Titel  um- 


1)  Laspeyres  S.  238  ff.        2)  Ueber  Hugo  de  Gambolado  siebc  Ficker, 
Forscbungen  zur  Rcicbs-  und  Itechtsgeschichte  Italiens  II  273.    Er  war  im  An- 
fang  dcs  12.  Jahrli.  Judex  und  (  onsul  zu  1'avia.    Vergl.  auch  unten  §  7. 
3)  a.  a.  O.  S.  174— 17G,  243  ff.  4)  Was  bereits  vor  ihm  Pactz  und  Dieck 

versucbt  batten.  Seine  Ergebnisse  sind  aber  zufriedenerstellende ,  wenngleicb 
auch  nicht  ganz  zutreffende.    Wir  werden  hierauf  spiiter  eingehen. 


48  H.    Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lehnrechts. 


fasst,  einera  Anhang  von  1  9 — 13,  einem  zweiten,  auf  einer  bei 
Ardizo  citierten  Lex  Quicumque  beruhenden  Anbang  von  I  19 — 
I  23  ,  endlich  aus  'fragmentarischen  Bemerkungen  iiber  verscbie- 
dene  Materien  des  Lehnrechts'  (I  24 — I  28).  Das  zweite  Bucb 
umfasst  zvvei  Briefe  des  Obertus,  von  denen  der  erste  II,  1  bis 
11/22  (ausschliesslich  H/6  und  11  7  pr.),  der  zwcite  11,22  und  11/23 
umfasst.    Den  ersten  Brief  ergiinzten  die  Capitula  Ugonis. 

An  Titelrubriken  war  natiirlich  diese  Recension  arm ,  wenn 
sie  iiberhaupt  solche  besass.  Eine  Eintbeilung  in  Biicber  war 
nicbt  vorhanden. 

Dies  die  Resultate,  zu  denen  Laspeyres  gelangt.  Als  Spu- 
ren  der  von  ihm  angenommenen  altesteu  Recension  in  anderen 
Handschriften ,  in  Summen  und  in  Glossen  siebt  er  an ,  dass  in 
mebreren  Handscbriften  ')  sich  die  Capitula  Ugonis  zwiscben  LT/22 
und  II,  23  finden,  obwohl  das  erste  Buch  die  Titel  14 — 18  anfweist, 
dass  die  Glosse  auf  das  Vorhandensein  der  Capitula  Ugonis  an 
jener  Stelle  liinwcist*)  und  endlicb  dass  Minc u ccius  cine  Hand- 
schrift  benutzt  hat,  dic  jenen  Doppeltext  besass3).  Weitere  Spu- 
ren  bat  er  nicht  entdeckt4).  Es  ist  also  im  Wesentlichen  die 
Tiibinger  Handschrift,  auf  welche  er  seine  Ansicht  stiitzt. 

§  3. 

Ura  das  Resultat  dcr  folgenden  Erorterungen  vorwcgzunehmen : 
Die  Dreitheilung,  zu  der  Laspeyres  gelangt ,  ist  im  Grosscn 
die  richtige.  Was  er  mit  einem  unzureicbenden  Apparate  von 
Handschriften  und  mit  Benutzung  der  in  den  Summen  und  Com- 
mcntaren  des  Mittelalters  enthaltenen,  zum  Theil  sicb  gegenseitig 
widersprechcnden  Notizen ,  auf.stellt,  wird  in  den  wichtigsten  Be- 
ziebungen  durcb  eine  umfassende  Handschriftenvergleichung  be- 
statigt,  in  viclfachen  Einzelheiten  ergiinzt  oder  modificicrt.  War 
seinen  Ergebnisscn  bishcr  nocb  mit  den  Zweifehi  entgogenzutreten, 
welcbe  ein,  wenn  auch  noch  so  gescbickter  Indicienbeweis  zu  cr- 
warten  bat ,  so  darf  die  Scheidung  in  drei  Recensionen  jctzt  als 
wisscnscbaftliche  Wahrheit   betrachtet   werden.     Eine  kritische 


1)  Einer  Miinchcner  (Cod.  lat.  3500),  der  Hallenser  und  der  G  o  t- 
tinger.  2)  Glosse  Obert.  3)  Laspeyres  S.  128.  129.  4)  Er 

hiitte  noch  darauf  hinwciscn  konnen,  dass  das  dera  sg.  Comnientar  des  Ariprand 
entnoinmcne  Glosscm  in  Titel  I :  quia  ncque  faidam  lcvarc  vel  pugnam  facere  pos- 
sunt  eine  von  Cujacius  henutzte  alte  Handschrift  im  Texte  aufweist  und  dass 
es  auch  in  der  Ed.  I  wenigstens  thcilwcise  erhalten  ist.  Auch  eine  Wiirzbur- 
ger  Handschrift  liat  es  theilweise  erhalten. 


II.    Dic  Tcxtcntwhklung  dcs  Langobardischcn  Lchnrcchts. 


40 


Ausgabe  dcr  Libri  feudorum  wird  mit  ihr  zu  rechnen  habcn  und 
fiir  die  Interpretation  dss  Langobardischen  Lehnrechts  wird  sie 
von  nicht  zu  unterschatzender  Bedeutung  sein. 

Die  bisher  eingesehenen  Handschriften  spiegeln  die  von  Laspey- 
res  angenommenen  drei  Recensionen  wieder:  die  Obertische,  die 
Ardizonische  und  die  Accursischc  oder  Vulgat-Recension.  Die  Zahl 
der  jcdwcde  Reccnsion  vertretenden  Handschriften  steht  natiirlich 
in  urngekehrtem  Verhaltniss  zu  dem  Alter  der  Recension.  Die 
Obertische  Recension  ist  bisher  nur  durch  vier,  rechnet  man  den 
Cod.  Paris.  4615  und  den  Cod.  Bamberg.  D.  II  5  hierhcr,  durch 
sechs,  die  Ardizonischc  durch  siebzehn,  die  Vulgatrecension  durch 
alle  ubrigen  Handschriften  reprasentiert.  Auch  ist  es  ferner  sofort 
begreifiich,  dass  nicht  jede  Recension  uns  in  voller  Treue  und  Ur- 
spriinglichkeit  von  denjenigen  Handschriften  vorgcfiihrt  wird,  welche 
wir  als  deren  Vertreter  betrachten.  Wie  Vertreter  der  Oberti- 
schen  Recension  mit  Elementen  durchsetzt  sind,  die  spiiteren  Rc- 
censionen  zuzuziihlen  sind ,  so  weisen  umgekehrt  Vulgat  -  Hand- 
schriften  Erinnerungen  an  die  Obertische  Recension  auf1).  Ja  es 
darf  ticr  sogsr  schcn  bcmsrkt  wert^ei,  tiass  dic  nrtflori  d3r  Vre: 
Recensionen,  die  Ardizonische ,  uus  in  ihrer  wirklichen  Gestalt  in 
keiner  Handschrift  entgegentritt,  dass  sie  vielmehr  nur  im  Wege 
allerdings  unanfechtbarer  SchlUsse  gewonnen  werden  kann. 

Wir  betrachten  im  Folgenden  die  drei  Recensionen. 

§  4. 

Die  Obertische  Recension  rcprasentieren  bisher  vier  Hand- 
schriften : 

1.  Der  Codcx  Mc  14  der  Tiibinger  Universitatsbiblio- 
thek  (ob.  S.  13  Nr.  38). 

2.  Der  Codex  lat.  4G2  der  Konigl.  Bibliothek  zu  Berlin 
(ob.  S.  2  Nr.  B). 

3.  Der  Codex  lat.  4  6  76  der  Pariser  Nationalbibliothek 
(ob.  S.  24  ff.  Nr.  83). 

4.  Der  Codex  P.  I  18  (C.  55)  der  Konigl.  Bibliothek  zu 
Bamberg  (ob.  S.  1  Nr.  1). 

Ihrer  alterthiimlichen  Fassung  nach  verdiener  ferner  hierhcr 
gezogen  zu  werden. 

5.  Die  Fragmente  des  Cod.  lat.  4615  der  Pariser  Na- 
tionalbibliothek  (ob.  S.  24  Nr.  80). 


1)  Siehe  obcn  S.  48  N.  1. 


4 


50 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lebnrechts. 


6.  Die  Fragmente  des  Codex  D  II  5  der  Konigl.  Bibliothek 
zu  Bamberg  (ob.  S.  2  Nr.  4). 

Dem  zwolften  Jalirhundert  gehort  der  fiinfte  und  secbste,  dem 
beginnenden  dreizehnten  Jahrhundeit  der  erste,  zweite  und  dritte 
Codex  an,  wahrend  der  vierte  etwas  jiinger  ist. 

Characteristisch  sind  fiir  die  vier  ersten  Handschriften  zu- 
nachst  zwei  Momente.  Einmal  treten  sie  —  anders  als  die  mei- 
sten  Handschriften  der  Libri  feudorum  —  nicht  in  Verbindung 
mit  Bestandtheilen  des  corpus  juris  civilis  auf.  Der  T  ii  b  i  n  g  e  r 
Codex  enthalt  ausser  den  Feuda  verschiedene  Summen,  Epitomes, 
Distinctionen ,  die  Exceptionen  des  Petrus  in  der  Gestalt  des  sg. 
Tiibinger  llechtsbuches  u.  a.  m.,  der  Berliner  die  Lombarda,  den 
sg.  Commentar  des  Aripraud  und  kirchenrechtliche  Stiicke ,  der 
Pariser  den  Tractat  des  Anselmus  de  Orto  iiber  den  contractus 
libellarius  und  —  von  viel  spaterer  Hand  —  eine  summa  des 
Rofredus,  der  Bamberger  endlich  kirchenrechtliche  Stiicke. 

Pragt  sich  schon  in  diesem  Umstande  die  Selbstandigkeit 
der  vier  Codices  gcgeniibcr  dcr  Vulgata l)  aus,  so  fallt  zweitens 
ins  Gewicht ,  dass  alle  vier  Handschriften  arm  an  Glossen  sind, 
wie  es  scheiut ,  die  ersten  Anfiinge  der  Glosse  zeigen.  ln  dem 
Tiibinger,  Berliner  und  Pariser  Codex  finden  sich  nur 
diirftige  Glossen,  sei  cs  Marginalglossen ,  sei  es  in  den  Text  hin- 
eingcschobene,  zum  Theil  solchc,  welche  die  Columbinische  Glosse 
benutzt  hat*j,  zum  Theil  aber  auch  solche,  die  als  antiquiert  spiiter 
reprobiert  sind3),  zum  Theil  endlich  solche,  die  Eigenthiimlicbkeiten 
der  einzelnen  Handschrilt  sind 4).    Die  Bamberger  Haudschrift 

1)  Vergl.  untcn  §§  5,  G.  2)  Vergl.  dariiber  Laspeyres  S.  443.  Hier- 
hin  gehiirt  die  Glossc:  Dare  zu  1/1  pr.  (meine  Ausgabc  dcr  Consuctudincs  p.  8 
Z.  20—23),  die  Glossc:  Tcstatum  zu  1/3  pr.  (ebcnda  p.  10  Z.  32),  Glosse:  Rever- 
titur  zii  1/5  (ebcnda  p.  12  Z.  29),  Glosse :  Mutus  zu  I/<»  (ebenda  p.  13  Z.  24), 
Glossc :  Ad  septimum  zu  1/8  (chciida  p.  13  Z.  34),  (ilosse :  IIoc  ita  zu  1/9  (cbcnda 
p.  14  Z.  30  f.),  Glosse:  Insuper  post  annum  zu  1/11  (chcnda  p.  15  Z.  215),  Glosse: 
Derogatum  zu  1/13  (cbenda  p.  15  Z.  35),  Glossc :  Sciente  zu  1/20  (ebcnda  p.  19 
Z.  32.  33),  Glosse:  Damnctur  zu  1/22  pr.  (ebenda  p.  20  Z.  32  ff.) ,  Glosse:  Non 
obstante  zu  1/27  (cbenda  p.  23  Z.  37).  3)  Vergl.  Laspeyres  S.  427.  Hier- 
hin  gehort  die  Glosse  1/1  §  5  (meinc  Ausgabe  dcr  Consuctudines  p.  9  Z.  23—29), 
zu  1/4  pr.  (ebenda  p.  10  Z.  38-40),  zu  1/4  §  3  (ebenda  p.  11  Z.  30 ff.),  zu  1/10 
(ebenda  p.  14  Z.  35  ff),  zu  1/12  (ebenda  p.  15  Z.  29—32),  zu  II/2  pr.  (ebcnda  p.  24 
Z.  32  ff.),  zu  II/S  pr.  (ebenda  p.  27  Z.  27  ff.).  4)  z.  B.,  wcnn  der  Tiibingcr, 

Berliner  oder  Pariscr  Codcx  auf  das  Mailiinder  Recht  wiederholt  recurriert  (meine 
Ausgabe  der  Consuetudincs  p.  9  Z.  30,  p.  10  Z.  28.  29,  p.  34  Z.  27  ff.) ,  oder  auf 
die  abweicbenden  Meinungen  anderer  vcrweist,  (ebenda  p.  10  Z.  35.  36.  37.  38.  42, 
p.  23  Z.  33,  41,  42),  unter  denen  des  Ariprandus  Erwahnung  geschieht,  was  von 
besonderer  Wichtigkeit  ist. 


II.   Die  Textentwicklung  des  Langobardischcn  Lehnrcclits. 


Bl 


ist,  mit  Ausnahrae  einiger  winziger  Stellen  (I,  27,  II/3  §  2),  un- 
glossiert. 

Angesichts  aller  dieser  Momente  wird  man  die  Thatsache, 
dass  alle  drei  Handschriften  von  Titelrubriken  wenig  oder  gar 
nichts  wissen,  nicht  auf  einen  blossen  Zufall  zuriiekfukren.  Wenn 
noch  Ardizo  nur  wenige  Titelrubriken  kennt,  so  lasst  sich  fiir  die 
vorardizonische  Zeit  natiirlich  von  einer  ausgebildeten  Titelrubri- 
kation  iiberbaupt  nicht  reden.  Ganzlich  gehen  die  Rubriken  dem 
Bamberger  Codex  ab ,  der  Tubinger  Codex  hat  im  ersten 
Buche  sieben ,  im  zweiten  zwei  Titelrubriken.  Von  den  sieben 
Rubriken  des  ersten  Buches  sind  aber  offenbar  nur  vier  von  wirk- 
licher  Bedeutung,  wahrend  die  drei  anderen  der  Laune  des  Schrei- 
bers  entspringen1).  Der  Berliner  Codex  zeigt  nur  an  wenigen 
Stellen  Rubriken ,  die  von  spaterer  Hand  angefiigt  sind ,  nemlich 
zu  1/1  §  6  (Quid  sit  feudum  dicendum  et  quod  non),  zu  1/5,  1/7, 
1/8.  Der  Pariser  Codex  endlich  weist  im  ersten  Buche  sieben, 
im  zweiten,  soweit  es  sich  um  die  Stiicke  bis  11/24  handelt,  fiinf 
Rubriken  auf  und  nahert  sich  insofern  dem  Ardizonischen  Stadium. 
Aaf  alle  FUie  i3t  auch  in  ihin  die  Ruoiikation  eine  noch  unent- 
wickelte. 

Drei  nun  von  diesen  vier  alten  Codices,  der  Tiibinger,  Ber- 
1  i n e r  und  der  Bamberger,  fiihren  unsere  Rechtsquelle  nur  bis 
zum  vierundzwanzigsten  Titel  des  zweiten  Buches  fort.  In  der 
Tiibinger  Handschrift  ist  die  Moglicbkeit,  dass  es  sich  um  einen 
blossen  Irrthum  des  Abschreibers  oder  um  ein  Abbrechen  des  Ma- 
nuscriptes  handelt,  nach  dem  Handschriftenbefunde  aus  Griinden, 
welche  Laspeyres")  schon  angefiihrt  hat,  direkt  ausgeschlossen. 
Einmal  nemlich  horen  die  Feuda  nicht  am  Ende  eines  Foliums, 
sondern  an  einer  Stelle  des  Blattes  auf,  an  welcher  Raum  zur 
Fortsetzung  vorhanden  war,  ferner  bricht  das  Manuscript  nicht 
mitten  in  einem  Satze  oder  Worte  ab,  sondern  der  Titel  24  wird 
bis  zum  letzten  Worte  vorgefiihrt,  endlich  folgen  auf  Titel  24  ver- 
schiedene  Verse  und  darauf  ein  strafrechtliches  Fragment.  Offen- 
bar  betrachtete  der  Schreiber  den  Text  als  beendigt.  Die  andere 
Frage ,  ob  nicht  eine  defecte  V  o  r  1  a  g  e  vom  Schreiber  der  T  ii  b. 
benutzt  ist,  wiirde  aus  den  gleichen  Griinden  vom  rein  ausserlichen 
Standpunkte  der  Handschriftenkunde  eher  verneint  als  bejaht  wer- 


1)  Es  sind  diese  1/1  §  1 :  Qui  succcdunt  in  feudum  et  qualiter,  1/1  §  6  Quid 
proprie  feudum  dicatur  et  de  feudo  quod  nomine  gastaldie  vel  vardie  datur,  1/4 
§  6:  De  incremento  feudi.  (Nur  der  Wiener  Codex  2263  und  der  Cod.  Chig. 
E  VII  211  hat  diese  Rubrik  aufzuweisen).         2)  S.  37. 

4* 


52 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langoliardischen  I.elinrcclits. 


den  mtissen.  Hinzu  kommt  dic  hohe  Wahrscheinlicbkeit ,  welche 
vom  innerlichen  Standpunkte  der  hoheren  Kritik  dafiir  spricht, 
dass  die  Feuda  hier  in  einem  altercn  Stadium  endeten,  und  welchc 
bereits  Cujacius  veranlasste  ,  an  dieser  Stelle  sein  drittes  Buch 
enden  zu  lassen.  Aher  jedes  Bedenken  muss  schwindeu ,  wenn 
man  zwei  weitere  Handschriften  entdeckt,  die  ebenfalls  dcn  Text 
nur  bis  11/24  fortfiihren,  und  einc  vierte,  die  wenigstens  schliessen 
liisst ,  dass  einc  ihrcr  Vorlagcn  ihn  nicht  wciter  fiihrte. 

Der  B  e  r  1  i  n  e  r  Codex  zuniichst  enthiilt  nach  dem  sg.  Commen- 
tar  des  A  r  i  p  r  a  n  d  1/1— 11/24  als  cin  abgeschlossenes  Stiick,  dem 
er  ein  Stiick  dcr  Summa  des  Rolan  dus  und  dann  cin  Schuldverzeich- 
niss  folgen  liisst.  Erst  dann  folgt  das  principium  und  §  1 — 3  von  II 
F.  26,  aber  mit  Initialen  von  anderer  Form  und  Faibe.  Offenbar 
hat  dem  Schreiber  darnach  1/1  — 11/24  als  eine  selbstiindige  Com- 
pilation  gcgoltcn.  Nur  unter  dieser  Voraussetzung  ist  es  auch 
crkliirlich,  dass  H/25  ganz  ausgelassen  und  dass  II  F.  26  riiumlich 
von  11/24  getrennt  wird.  Diese  Erwiigung  wird  dadurch  unter- 
stiitzt,  dass  die  Lesarten  des  Berliner  Codex  denen  des  Tii- 
binger  sehr  nahe  stehen,  wie  eine  Specialvcrgleichung  des  Textes 
mciner  Consuetudincs  lehrt.  Ein  Corrector  hat  an  verschiedencn 
Stellen  den  Text  des  Berliner  Codex  freilich  im  Sinne  der  Vul- 
gata  emendiert,  aber  die  alte  Lesart  des  Tiibingcr  Codex  ist 
noch  zu  erkenncn  und  dcr  spiiteren  vorzuziehen. 

Die  dritte  Handschrift,  die  Bamberger,  bricht  ebenfalls 
nicht  ctwa  irgendwo  im  Satze  oder  Worte  ah,  sondcrn  fiihrt,  gleich 
der  Tiibinger,  dic  Feuda  bis  11/24  vollig  durch.  Sie  reprasen- 
tiert,  wenngleich  sie  dcr  T  ii  b  i  n  g  e  r  und  B  e  r  1  i  n  e  r  an  Altcrthiim- 
lichkeit  nicht  gleichsteht,  im  Ganzen  einen  durchaus  zuverliissigen 
Text.  Wie  ihr  Biuh-  und  Rubrikcneintheilung,  sowie  ein  gehiiri- 
ger  Glossenapparat  abgeht,  II/6  und  11/7  pr.  noch  fehlen,  die  Ca- 
pitula  Ugonis  hinter  11/22  stehen  geblieben  sind,  obwohl  Titcl  14 
bis  18  bereits  im  crsten  Buche  zu  tinden  sind  —  80  zeigt  sie  in 
den  Einzelheiten  dcs  Textes  eine  grosse  Giite  und  nicht  selten 
eine  nahe  Verwandtschaft  mit  dcr  Tiibinger.  Aus  allen  diesen 
Griindeu  ist  auf  den  Umstand,  dass  auch  sie  nur  bis  H/24  dcn 
Text  fiihrt,  ein  crhcbliches  Gewicht  zu  legen.  Die  sehr  wahrschein- 
liche  Hypothese  einer  Obertischen,  bis  11/24  rcichendcn,  Recension 
wird  durch  sie  zu  einer  fast  als  sicher  gelteuden  Annahme  erhoben. 

Die  vierte  Handschrift,  der  P  a  r  i  s  e  r  Cod.  lat.  4676,  vertritt 
den  Standpunkt  der  Obertischen  Receusion  nicht  mehr  rein.  Diese 
cigenthiimliche  Handschrift,  an  Werth  zwischen  der  Tiibinger 
bez.  Berliner  und  Bamberger  stehend,  hat  offenhar  verschie- 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lehnrechts. 


53 


dene  Vorlagen  benutzt.  Bis  11/24  §  4  gehort  sie  zweifellos  hierber. 
Sie  zeigt  ira  ersten  Bucbe  eine  auffallende  Aehnliehkeit  mit  der 
Tubinger  und  Berliner,  im  zweiten  eine  grosse  Anniiberung 
an  die  Bainberger  Handschrift.  Auf  11/24  §4  folgt  auf  dem- 
selben  Foliura  unmittclbar  11/28  mit  der  Uebersehrift :  De  pace 
tenenda,  worauf  der  Text  bis  11/51  ordnungsmassig  (nur  ohne  Ru- 
briken)  fortgesetzt  wird.  Hierauf  ein  buntcs  Gemisch  von  allerlei 
StUcken  in  der  Art,  wie  es  die  Handscbriften  der  Ardizonischen 
Recension  ')  bieten,  nur  besonders  werthvoll  wegen  des  eingeflick- 
ten  Tractatus  des  Anselmus  iiber  den  contractus  libellarius.  Auch 
bei  oberflachlicher  Betrachtung  des  Textes  der  Handschrift  crgiebt 
sich  nun,  dass  der  erste  Theil  (bis  11/24  §  4)  viel  alterthiiinlicher 
als  dcr  zweite  (von  11/28  ab)  ist.  Insbesondere  fehlen  von  11/28 
ab  die  alterthiiinlicben  Glossen ,  welche  die  Handschrift  bis  H/24 
aufweist,  auch  sind  die  Abweichungen  vom  Vulgattext  weniger  er- 
heblich  als  im  ersten  Theile.  Es  scheint  darnacb  die  Handscbrift 
zwei  Vorlagen  benutzt  zu  baben ,  von  denen  die  iiltere  jedenfalls 
nicht  Uber  11/24  hinausging.  Dass  sie  uragekehrt  nur  bis  §  4  des 
vierundzwanzigsten  Titels  gebt,  lasst  sich,  da  fUr  die  Annabmc, 
es  habe  der  zweite  Brief  des  Obertus  nur  bis  dahin  gercicht,  ein 
Grund  nicht  erfindlich  ist,  schlechterdings  nur  aus  einer  Nachliis- 
sigkeit  des  Schreibers  erkliiren,  wie  ja  solche  gleich  darauf  darin 
zu  Tage  tritt,  dass  der  unmittclbar  folgeude  achtundzwanzigste 
Titel  mit  der  Rubrik  des  fehlenden  siebcnundzwanzigsten :  De  pace 
tenenda  versehen  ist 2). 

Alle  vier  Handschriften  weisen  also  darauf  hin,  dass  bis  11/24 
und  nicht  weiter  eiustmals  die  Feuda  reicbten. 

Priifen  wir  nun  diese  Obertische  Rccension  auf  ibr  Aussehcn 
naher,  so  ergeben  sicb  aus  einer  Vergleichung  der  vier  Handschrif- 
ten  folgende  Resultate : 

Eine  Scheidung  in  Biicber  war  nicht  vorhanden. 

Fiir  die  Titeleintheilung  kommt  die  Bamberger  Handschrift 
nicbt  in  Betracht.  Der  B  e  r  1  i  n  c  r  Codex  zeigt  von  spaterer  Haud 
am  Rande  Rubriken  nur  zu  1/1  §  G,  1/5,  1/7,  1/8.  Der  Tiibinger 
und  der  Pariser  Codex  weisen  Ubereinstimmcnd  nur  fiir  folgcndc 
Titel  Rubriken  auf:  1/1 ,  1/5,  1/7,  1/8,  wobei  diese  Titelrubrikcn 
nicht  ganz  gleicb  lauten 3) ;  mit  Bezug  auf  die  sonstige  Rubrikation 

1)  Sielie  unten  §5.  2)  Dass  dcr  mit  11,23  heginnende  Ahschnitt  auch  in 
dcr  Literatur  des  13.  Jahrh.  unter  der  Uuhrik  De  pace  tenenda  citiert  wird,  z.  B. 
von  Ilenricus  Ostiensis,  Rofredus  (desscn  Sumnia  gerade  im  Cod.  l'ar.  4670  ent- 
halten  ist),  Pillius,  daruber  siehe  Laspeyres  S.  2G8  N.  82,  S.  271  N.  89,  S.  96 
N.  233.  3)  1/1  hat  in  Tiib.  die  Kubrik:  (^ui  feudum  dare  possunt,  ui 


54  II.   Die  Tcxtentwicklung  des  Langobardischen  Lehnreohts. 


gehen  beide  Handschriften  auseinander ').  Jene  vier  Titel  sind  also 
offenbar  die  am  friihestcn  rubricierten ,  was  mit  Ardizos  ausserer 
Anordnung-)  auf  das  Trefflichste  zusammenpassen  wiirde  undsichere 
Schliisse  auf  die  Entstehungsgeschichte  des  ersten  Buches  gestattet, 
woriiber  unten  Genaueres 8). 

Inhaltlich  enthalten  die  vier  Handschriften  mancherlei  Ab- 
wcichungen  vom  Vulgattext.  Zwar  tritt  dies  nicht  so  sehr  in  dem 
Mehr  oder  Minder  an  grosseren  Abschnitten  hervor.  Denn  ein  Plus 
an  solchen  ergiebt  sich  nur  durch  die  in  allen  vier  Handschriften 
nach  11/22  auftretenden  Capitula  Ugonis,  ejn  Minus  nur  durch  das 
Fehlen  von  II/6  und  II/7  pr.,  in  der  Tiibinger  Handschrift  ausser- 
dem  durch  das  Fehlen  der  Titel  14  bi3  16  im  ersten  Buche.  Im 
Uebrigen  finden  sich  die  grosseren  Abschnitte  der  Vulgata  hier 
siimmtlich  wieder.  Wohl  aber  aussern  sich  die  Abweichungen  von 
der  Vulgata  zuniichst  in  zahlreichen  Einzelheiten ,  sei  es  in  der 
Wahl  anderer  Worte  oder  Satzformen,  die  meist  alterthiimlicher 
und  pragnanter  klingen  als  die  der  Vulgata,  sei  es  in  dem  Fort- 
lassen  von  Satzen  der  Vulgata,  die  entweder  als  Grlosseme  in  das 
Rechtsbuch  gerathen  sind4)  odcr  die  spiiter  zur  Erzielung  grosserer 
Klarheit  dem  urspriinglichen  Texte  angefiigt  sind,  sei  es  umgekehrt 
in  dem  Hineiudringen  von  dem  Vulgattext  fremden  Glossemen, 
welche  zum  Theil  die  Glossa  ordinaria  spiiter  ubernommen  hat. 
Im  Ganzen  ist  der  aus  den  vier  Handschriften  zu  construierende 
Text  ein  viel  kiirzerer  und  knapperer,  stellweise  geradezu  gedriing- 
terer  als  der  der  Vulgata.  Auf  Einzelheiten  einzugehen,  erubrigt 
sich ,  da  dieser  Text  der  Consuetudines  von  mir  bereits  publiciert 
ist5)  und  die  unten  folgende  Edition  das  Verhiiltniss  beider  Texte 
vor  Augen  fiilirt. 

P  aris:  Quibus  modis  feudum  adiiuiritur  et  retinetur  (vergl.  dazu  den  Titcl  dcr 
Lombarda  bci  Ariprand  und  vor  allem  in  dcr  Summula  de  feudis,  Anschutz 
]>.  104.  195).  Die  Vulgata  hat,  wie  man  sicht,  aus  heiden  ihrc  IUibrik  zusammcn- 
gesctzt.  Uebcr  die  drci  andercn  Titcl  liat  T  a  r  i  s.  die  Vulgatruhrik ,  wiihrcnd 
Tiib.  nur  fur  1/8  der  Vulgata  folgt,  zu  1/5  dicKubrik:  Qualiter  fcudum  amit- 
tatur  (so  auih  dcr  Cod.  B  bei  Anschutz),  zu  1/7  dic  Hubrik:  Quc  sit  natura 
fcudi,  zu  II/l  §1  (sic !)  dic  ltuhrik :  In  quibus  rcbus  fcudum  consistcre  possit 
aufwcist.  1)  Wahrend  Tiib.  nooh  die  S.  51  N.  1  genannten  Kuhriken  hat, 

hat  Paris  Kubriken  iiber  1/10.  14.  25  §  1,  II/5.  10.  19.  23.  24.  2)  Ardizo 
hat  freilich  mclir  lUihrikcn,  aber  das  Plus  ist  spiitcr  hinzugekommen. 

3)  Cujacius  folgt  iibrigens  fur  die  erstcn  8  Titel  dcs  ersten  Buches  dcr- 
selben  Titcleintheilung  und  zwar,  wie  er  sagt,  auf  Grund  altcr  Handschriften. 

4)  Dahin  gehort  z.  B.  die  Bemerkung  in  1/1  §  5 :  quod  in  masculis  descendcn- 
tibus  novo  jure  usque  in  infinitum  extcnditur,  da  noch  die  Summa  dcs  Ansclmus 
de  Orto  die  Beschrankung  bis  zum  7.  Grade  kennt.  5)  Ich  hahe  dieser 
Publikation  die  T  ii  b  i  n  g  e  r  Us.  zu  Grunde  gelegt  und  bin  desswegen  angegriffen 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langobardisehen  Lehnrechts. 


Eine  schwierige,  aber  fiir  die  Entstehungsgeschichte  unserer 
Rechtsquelle  wichtige  Frage  ist  die,  ob  die  Obertische  Recension 
schon  die  Reihenfolge  des  Textes  aufwies,  welche  die  Vulgata  zeigt. 
In  dieser  Beziehung  erheben  sich  nemlich  folgende  Bedenken :  Alle 
vier  Handschriften  enthalten  die  Capitula  Ugonis  nach  11/22,  wah- 
rend  die  diesen  entsprechenden  Titel  14  — 18  des  ersten  Buches 
sich  in  drei  Handschriften  vollstandig,  in  der  Tiibinger  aber 
wenigstens  zum  Theil  (Tit.  17. 18)  an  der  Stelle  befinden,  an  welcher 
sie  die  Vulgata  hat.  Ist  die  Annahme  von  Laspeyres  richtig, 
dass  die  Capitula  Ugonis  urspritnglich  hinter  11/22  gestanden  haben 
und  erst  spater  in  das  erste  Buch  geriickt  sind  ') ,  so  wiirden  un- 
sere  vier  Handschriften  in  diesem  Punkte  sich  vom  urspriinglichen 
Standpunkte  bereits  entfernt  haben ,  und  zwar  die  Berlineri 
Bamberger  und  Pariser  weiter  als  die  Tiibinger,  welche 
wenigstens  in  der  Fortlassung  der  Titel  14  bis  16  des  ersten  Buches 
den  alten  Standpunkt  aufrecht  erhalten  hiitte.  Zur  Entscheidung 
dieser  Frage  ist  der  PariserCod.  lat.  4615,  auf  den  bisher  nicht 
cingegangen  war,  heranzuziehen.  Der  Pariser  Cod.  4615  aus 
dem  zwblften  Jahrhundert  enthalt  hinter  der  Lombarda  einige 
Fragmente  der  Libri  fcudorum ,  nemlich  die  epistola  Fulberti 
(II/6)  und  die  in  Titel  14 — 26  des  ersten  Buches  enthaltenen  Stiicke, 
die  letzteren  dabei  in  einer  Gestalt,  welche  alterthiimlicher  ist,  als 


worden.  Allcin,  wcr  nur  einigermassen  vertraut  mit  dicser  Materie  ist,  winl  auf 
mciner  Seite  stehcn.  Fiir  dic  Tiibinger  Ilandschrift  spricht  nicht  nur  dcrcn 
Altcr,  sondcrn  auch  der  Umstand,  dass  die  Berliner  und  1'ariserIIs.  ihr  schr 
nahc  verwandt  sind,  wahrend  dcr  jiingstc  der  vier  Codiccs,  dcr  Bamberger,  sich 
mehr  der  Vulgata  n;ihert.  Die  Tiibingcr  IIs.  ncbst  der  Ber  1  i  n  c  r  und  Par  is  e  r 
bcsitzt  ferncr  jcnc  alterthumliihen  Glosscn,  welche  zu  den  Lombardisten  Fiihlung 
zeigen,  was  der  Bainbergcr  IIs.  aligclit.  Die  Tiibingcr,  wic  die  Berlincr 
H8.,  baben  endlieh  bcsondcrc  Bczielmng  zu  Mailand.  Dic  Bamberger  IIs.  zu 
Grunde  legen ,  hiessc  sovicl  als  die  so  sichcrc  iiltcre  Recension  cinfach  aufgebcn. 
Dass  an  cinzelncn  Stellen  dic  Bambcrgcr  Ils.  dcn  Yorzug  vcrdient,  babc  ich 
nie  gcleugnet  und  in  meinem  Text  sclbst  bczeugt.  Weitcre  Sehliissc,  insbcsondcre 
durch  Construction  willkiirlichcr  Stammbaunie  —  ein  neuer  Sport  —  zu  zichcn, 
verbictct  mir  dic  Vorsicbt.  Bei  eincr  Quelle,  wie  dicscr ,  in  der  das  crstc  Buch 
langsam  durch  Ancinanderrciliung  klcincr  Traktate  entstandcn  ist,  liegt  die  Sache 
anders,  als  bci  Capitularicn.    Das  solltc  cin  Kritiker  nicht  ausscr  Augcn  lassen. 

1)  Ich  haltc  an  dicser  Annahmc  aucli  fest.  Allerdings  ist  zuzugeben,  dass 
die  Fassung  dcr  Capitula  1'gonis  nacli  11/22  nicht  altcrthiimlicher  ist,  als  die  Fas- 
sung  der  Titel  14  bis  18  dcs  ersten  Buches.  Das  Wort  feudum,  das  in  1/14  Ul 
1/18  niclit  auftritt,  tritt  dort  auf,  das  Wort  senior,  das  in  1/14 — 18  auftritt, 
felilt  dort  (es  wird  immer  nur  vom  dominus  gesprochen).  Dicse  Momente  sind 
aber  nicht  entschcidend ,  weil  wir  den  urspriinglichcn  Wortlaut  nicht  erhalten 
haben  mogen. 


56 


II.    Die  Tcxtentwicldung  des  Langobardischen  Lebnrechts. 


die  uns  in  allen  sonstigen  Handscbriften  iiberlieferte ')  und  welche 
auch  dem  Ardizo  hochst  wahrscheinlich  bekannt  war 2). 

Nun  ist  die  Reibenfolge,  in  der  uns  vom  Pariser  Cod.  4615 
die  Titel  14  bis  26  iiberliefert  werden,  eine  von  der  Vulgata  erheb- 
lich  abweichende.  Voran  steben  Titel  19  bis  24  als  ein  Stttck. 
Hierauf  folgen  obne  Rubrik  die  Titel  15  und  16,  alsdaun  nochmals 
unrubriciert  das  Pr.  von  Titel  22,  hierauf  Titel  14  mit  der  Ueber- 
schrift:  Qualiter  usus  beneficii  tenendus  sit,  darnach  Titel  17  und 
18  als  ein  Stiick  uuter  von  spiiterer  Hand  am  Rande  angefiigter 
Rubrik,  sodann  Titel  25  mit  der  Randrubrik  :  Qualiter  alienationes 
militum  evacuari  debent,  schliesslich  damit  zusammenhiingend  das 
Pr.  von  Titel  26 ,  womit  das  Fragment  endet.  Was  also  den  Ca- 
pitula  Ugonis  entspricht,  ist  im  Pariser  Cod.  4615  zwar  enthal- 
ten,  und  auch  als  in  das  erste  Buch  gehorig  gedacht,  da  es  mit 
Titel  19  bis  26  zusammensteht,  aber  es  wird  nicht  in  d  e  r  Reihen- 
folge  und  an  der  Stelle  vorgebracht,  wo  wir  es  in  der  Vulgata 
finden.  Vielmehr  stehen  die  den  Capitula  Ugonis  entsprechenden 
Stiicke  zwischen  Titel  24  und  25 ,  und  auch  unter  ibnen  herrscht 
eine  von  der  Vulgata  abweicbende  Ordnung,  insofern  die  Titel  15 
und  16  vor  dem  Titel  14  stehen ,  durch  welchen  sie  von  Titel  17 
und  18  getrennt  sind.  Vielleicht  fallt  hierdurch  ein  Licht  auf  den 
Umstand,  dass  die  Tiibinger  Handscbrift  im  ersten  Buche  zwar 
die  Titel  17  und  18,  dagegen  nicht  die  Titel  14—16  bringt.  Sieht 
nemlich  der  Pariser  Cod.  4615  die  Titel  17  und  18  als  ein  inner- 
halb  der  Capitula  Ugonis  enger  zusammengeborendes  Stiick  an,  so 
wiiide  es  erkliirlich  sein,  wenn  die  Tttbinger  Handschrift  diese 


1)  Dics  gilt  vornchmlicli  von  den  Titcln  14 — 24.  Insbesondere  ist  darauf  hin- 
zuweiscn,  dass  der  Cod.  1'aris.  4015  bier  nie  das  Wort  feudum  gebraucht,  son- 
dern  immcr  nur  Ton  heneticium  spricht.  Da  nun  fcudura  in  Titcl  1  bercits  auf- 
tritt,  ja  schon  in  dcm  sg.  Commcntar  dcs  Ariprand,  so  scheinen  diese  Stiickc 
bis  in  dcn  Anfang  des  12.  Jahrh.  hinaufzurcic^en.  Tritt  ja  Ugo  auch  1112  zu 
1'avia  als  judex  auf.  Oben  S.  47,  Note  2.  2)  Vcrgl.  uber  die  Lex  QaiconqiM 
Laspeyres  S.  17'Jff.,  Eichhorn  II  2(!(),  Anschutz  in  der  Krit.  Uebcrschau 
III  p.  310 ff.  Von  einem  wirklichen  Gesetz  kann  offenbar  keinc  Kede  scin,  lioch- 
stens  von  dcr  Ueberarhcitung  cines  solchcn.  Schon  Pillina  wusste  damit  nichts. 
aiizufangcn.  Laspeyrcs  S.  292  N.  135.  Eine  Zeit  lang  hattc  ich,  wie  Cujacius 
u.  a.  an  Lotliar  111.  gcdacht,  zumal  cinc  gute  Handschrift  statt  dcs  Papstes  Eu- 
genius  Innocentius  nennt.  Allein  es  ist  wohl  das  Bestc,  cincn  Aufsatz  darin  zu 
erblicken,  dcr  auf  das  in  dcr  Lombarda  gefundcne  Lchnsgesetz  Konrads  zuruck- 
gelit,  mit  dem  Vieles  wortlich  iibereinstimmt.  Bereits  Ariprandus  hat  dieses 
Lchnsgcsctz  Konrads  bearbeitet,  wie  es  iiberbaupt  als  dcr  Ausgang  dcr  Keudisten- 
litcratur  anzuscben  ist.  Die  „constitutio  ante  januam  beati  Petri-'  ist  wohl  gleich- 
falls  aus  dcr  Lombarda  hcrubergenommen,  wie  scbon  Dieck  bemerkt  hat. 


II.   Die  Tcxtontwicklung  des  Ijangobardischen  Lchnrechts. 


57 


beiden  Titel  bereits  in  das  erste  Bucb  aufgenommen,  die  iibrigen 
reprobiert  hat.  Es  scbeint  sich  eben  die  Aufnahme  der  Capitula 
Ugonis  in  das  erste  Buch  schrittweise  und  mit  einer  gewissen  Un- 
sicherheit,  wohin  man  sie  setzen  sollte,  vollzogen  zu  haben.  Man 
nahm,  wofiirTiib.  Beweis  ware,  erst  ein  grosseres  Stiick  (Tit.  17. 
18),  dann  auch  alle  iibrigcn  auf,  diese  aber,  wie  Paris  4615  leh- 
ren  wiirde,  in  einer  gewissen  Unordnung  und  an  einer  anderen 
Stelle ,  als  in  der  Vulgata ,  nemlich  zwischen  Titel  24  und  25 ,  bis 
man  sich  schliesslich  entschloss,  alle  Stiicke  nach  Titel  13  *)  unter- 
zubringen  und  sie  in  kleinere  rubricierte  Abschnitte  im  Sinne  der 
Vulgata  zu  theilen.  Aus  alter  Gewohnheit  liess  man  vielfach  da- 
neben  nach  11/22  die  Capitula  Ugonis  stehen,  bis  man  einsah,  dass 
sie  da  iiberflussig  seien  und  sie  fortliess. 

Ist  diese  Hypothese  richtig,  so  wiirde  sich  von  hier  aus  ein 
Einblick  in  das  Werden  des  ersten  Buches,  das  uns  in  den  Feuda 
so  geschlossen  entgegentritt ,  ergeben.  Es  scheinen  darnach  die 
Titel  14 — 18,  welche  nacb  dem  Bamberger  Codex  D  II  5  zu  schlies- 
sen,  als  eine  selbstandige  Compilatio  auch  sonst  umliefen,  spater  in 
das  erste  Buch  gerathen  zu  sein,  als  die  Titel  19 — 24,  und  zwar 
wiederum  die  Titel  17. 18  friiher  als  die  Titel  14. 15. 16.  Wenn  man 
den  Umstand,  dass  das  Fragmcnt  des  Pariser  Cod.  4615  nur  bis 
zuin  Pr.  von  Titel  26  reicbt,  urgieren  will,  so  wiirde  die  Aufnahme 
der  Titel  14 — 18  sich  in  der  Zeit  vollzogen  haben,  in  der  das  erste 
Buch  nur  bis  zum  Pr.  von  Titel  26  reichte.  Ich  sehe  aber  hier- 
von  als  von  einer,  zur  Zeit  jedenfalls  aussichtslosen,  Hypothese  ab. 

Aus  dem  Vorgetragenen  ergiebt  sich,  dass  fiir  die  Obertische 
Rccension  die  Capitula  Ugonis  als  noch  nicht  zum  ersten  Buche 
gehorig  anzusehen  sind.  Dieses  umfasste  also  nur  die  Titel  1 — 13 
und  19 — 28  unserer  Ausgaben.  Von  allen  diesen  Stiicken  waren 
nur  die  jetzigen  Titel  1 — 8  in  vier  Titcl  getheilt ,  die  den  Titeln 
1.  5.  7.  8  der  heutigen  Ausgaben  entsprechen.  Das  Uebrige  reihte 
sich  nnrubriciert  an,  eine  Erschcinung,  die  wir  fiir  die  Ardizoni- 
sclic  Recension  mit  Bezug  auf  die  Titel  28 — 49  des  zweiten  Buches 
ebenfalls  beobachten  werden.  Das  zweite  Buch  umfasste  die  Titel 
1 — 24  mit  Ausnabme  des  Titels  6  und  des  Pr.  von  Titel  7,  ferner 
"die  Capitula  Ugonis  nach  Titel  22.  Da  eine  Scheidung  in  Biicher 
dieser  Recension  fremd  war,  so  bildeten  die  Consuetudines  feudo- 
rum  eine  Sammlung  der  verschiedensten  Bestandtheile,  unter  denen 
sich  nur  die  ersten  8  Titel  unserer  Ausgaben  durch  die  4  Rubri- 


1)  Dies  wohl  wegen  des  Sihlusssatzes  von  Titel  13,  der  sich  bereits  in  der 
T  u  b.  Handscbrift  iindet  und  dcr  die  beste  Ankniipfung  bot. 


58  n.    Die  Textentwicklung  des  Langobardiscben  Lehnrechts. 


ken  iiber  Tit.  1.  5.  7.  8  und  der  erste  Brief  des  Obertus  ')  durch 
eine  eigene  Eubrik  abboben  2). 

Das  Ausseben  der  Rcchtsquclle  in  dieser  Recension  war  dem- 
nach  ein  wenig  gcfiilligcs.  Die  auf  Grund  der  Handschriften  ge- 
wonnenen  Resultate  stiinmen  aber  mit  den  Bericbten  der  Summisten 
und  den  inneren  Kriterien  auf  das  Beste  iiberein. 

§  5. 

Ueber  die  Ardizonische  Recensiou  sind  wir  ungleich  hesser 
unterrichtet  als  iiber  die  Obertische.  Steben  nns  doch  hier  ausser 
einer  grossen  Anzahl  Handscbriften  die  Angaben  der  mittelalter- 
lichen  Summisten,  vor  Allen  des  Ardizo  und  des  Alvarottus, 
zu  Gebote.  Alles  ergiinzt  und  fiigt  sich  hier  so  trefflich  in  ein- 
ander,  dass  von  Zweifcln  nicht  gut  mehr  die  Rede  sein  kann. 

Vor  AUem  ergiebt  der  Handschriftenhefund  ganz  klar,  dass  es 
ein  Stadium  gab ,  in  dem  die  Libri  feudorum  mit  dem  einundfunf- 
zigsten  Titel  des  zweiten  Bucbes  abschlossen.  Nicht  als  ob  auch 
nur  eine  Handscbrift  hier  den  Text  wirklich  schlossc,  aber  er- 
heblich  mehr  als  ein  Dutzend  Handschriften  zeigen  nach  11/51  ein 
so  eigenthiimliches  Aussehen ,  dass  auch  ohne  Ardizos  Summa 
die  Thatsache ,  dass  hier  die  Feuda  auf  hiirten ,  feststchen  wiirde. 

Die  in  Betracht  kommenden  Handschriften  sind  aber  folgende : 

1.  Der  von  G  eb au  e  r  benutzte  Miin chen er  Cod.  lat.  23559 '). 
Auf  LI/51  folgt  11/52,  dann  II/6  und  II/7  pr.,  hierauf  11/53.  54,  11/58, 
die  Auth.  Habita,  11/55.  56.  57,  womit  die  Handschrift  schliesst. 

2.  Der  St.  Galler  Codcx  Nr.  744«).  Auf  11/51  folgen  11/53. 
54.  55,  dann  IT/6,  11/58,  11/52  Theil  I ,  das  Lehnsgesetz  Konrads, 
zwci  capitula  extraordinaria  8),  11/56.  57,  11/52  Theil  II.  III. 

3.  Der  Metzer  Codcx  Nr.  64 6).  Die  Reihenfolge  ist  die 
gleiche  wie  im  voraufgehenden. 

4.  Der  Miinsterer  Codex  Nr.  1024 7).  Auf  11/51  folgt  11/58 
pr.,  dann  LT/53.  54.55.  56,  bieranf  II/6,  alsdann  nochmals  und  zwar 
vollstiindig  11/58,  nochmals  II/6,  11/52  Theil  I,  das  Lehnsgesetz 
Konrads,  die  zwei  capitula  extraordinaria  des  St.  Galler  Codex  744; 

1)  Wie  weit  dieser  erstc  Bricf  reiclite,  ob  bis  Titel  8  (Paetz,  Eicbborn) 
odcr  bis  Titcl  11  (excl.  6,  7  pr.,  10  Dieck,  Weymann)  odcr  bis  Titcl  22  (La- 
speyres,  Stobbe,  Pertile,  Schriider)  ist  nicbt  gcnauer  festzustellen, 
docb  diirfte  letztere  Ansicht  den  Vorzug  verdienen.  2)  Meine  Edition  der 

compilatio  antiqua  zeigt  also  dieses  Stadium  nicht  mehr  rcin.  Sie  sollte  aber  nur 
den  Befund  der  iiltesten  Hs.  wiedergeben,  die  es  ja  summtlich  nicht  mehr  rein 
wiederspiegeln.  3)  Oben  S.  11  Nr.  33.  4)  Oben  S.  14  Nr.  43.  5)  Bei 
D  i  e  c  k  S.  295  N.  17  sowie  in  meiner  Edition  zu  capp.  extr.  28,  29.  6)  Oben 
S.  9  Nr.  26.         7)  Oben  S.  12  Nr.  36. 


II.   Die  Tcxtentwicklung  des  Langobardischen  Lehnrcclits. 


59 


11/57,  das  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus)  und  nach  dem  Schluss- 
vermerk :  'Expliciunt  constitutiones  Friderici',  11/52  ganz. 

5.  Der  Codex  334  von  Avignon1).  Die  Reihenfolge  ist : 
11/51,  11/52,  II/6.  7pr.,  11/53.  54,  11/58,  die  Auth.  Habita,  11/55. 
50.  57,  das  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus). 

6.  Der  Pariser  Codex  4567»).  Auf  11/51  folgt  11/58,  dann 
11/52,  das  Lehnsgesetz  Konrads  und  die  heiden  capitula  extraordi- 
naria  des  St.  Galler  Codex,  11/53.  54.  55.  56,  die  Auth.  Habita, 
das  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad  decus),  11/57,  die  Constitutio  Auximana. 

7.  Die  von  Dieck  und  Laspeyres  benutzte  Hallische 
Handschrift  Y  e  24 3).  Auf  11/51  folgen  11/53.  54.  55.  56,  dann  II/6, 
11/58,  nochmals  11/6,  darauf  11/52  Tbeil  I,  das  Lehnsgesetz  Konrads 
und  die  beiden  capitula  extraordinaria  des  St.  Galler  Codex ,  das 
Gesetz  Friedricbs  II.  (Ad  decus),  eudlich  II/7. 

8.  Der  von  G e b a u e r  benutzte  Miinchener  Codex  lat. 
3509 4).  Auf  11/51  folgt  11/58  pr.,  dann  11/53.  54.  55.  56,  hierauf 
II/6,  alsdann  nochmals  und  zwar  vollstandig  11/58,  nocbmals  II/6, 
LI/52  Theil  I ,  das  Lehnsgesetz  Konrads  und  die  beiden  capitula 
extraordinaria  des  St.  Galler  Codcx. 

9.  Der  Bamberger  Codex  P.  II/4  (C.  38) 5).  Die  Reihenfolge 
ist :  II  51 ,  H/53.  54.  55.  56,  H/6,  II  58 ,  zwei  sonst  unbekannte 
Zusiitze.    Ganz  fehlen  also  11/52,  11/57. 

10.  Der  Codex  368  der  Stadtbibliotbek  von  Angers6).  Es 
folgen  auf  11/51  11/53.  54.  55.  56,  dann  II/6,  die  Auth.  Habita, 
11/52  Theil  I ,  das  Lehnsgesetz  Konrads  und  die  beiden  capitula 
extraoidinaria  des  St.  Galler  Codex.  Es  fehlen  demmach  nicht 
bloss  11/52  Theil  II.  III,  sondern  auch  11/57.  58. 

11.  Der  Codex  565  der  Stadtbibliothek  von  Tours7).  Auf 
11/51  folgen  11/53.  54  pr.,  dann  II  58,  H/6,  11/52  Theil  I,  das  Lehns- 
gcsetz  Konrads,  durch  den  Schlussvermcrk :  'Expliciunt  feudi  con- 
suetudines'  von  dem  Vorkergehenden  getrennt:  11/55,  die  Auth. 
Hubita,  11/56,  endlich  auf  einer  anderen  Seite  das  Gesetz  Fried- 
richs  II.  (Ad  decus). 

12.  Der  Pariser  Codex  lat.  4676,  welcher  seinera  alteren 
Tbeile  nach  zur  Obertischen  Recension  gehorte  8).  Auf  11/51  folgen 
11/58,  LT/6.  7  pr.,  der  Tractat  des  Anselinus,  das  Lehnsgesctz  Kon- 
rads,  11/52  Theil  1,  11,53.  Von  letzterem  Titel  ist  aber  nur  die 
Rubrik  erhalten,  weil  die  Handschrift  hier  abbricht. 


1)  Oben  S.  19  Nr.  59. 
4)  Oben  S.  10  Xr.  32. 
7)  Oben  S.  28  Nr.  93. 


2)  Obcn  S.  23  Nr.  79. 
5)  Oben  S.  1  Nr.  2. 
8)  Oben  S.  24  Nr.  83. 


3)  Oben  S.  G  Nr.  17. 
6)  Oben  S.  18  Nr.  57. 


GO 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lehnrechts. 


13.  Die  von  Gebauer  benutzte  Rhedigersche  Hand- 
schrift l).    Sie  hat  die  Reihenfolge  der  Vulgata,  doch  fehlt  ihr  11/52. 

14.  Der  Wi  ener  Codex  der  Kaiserl.  Hofbibliothek  Nr.  2263. 
II  52  fehlt  an  der  gewohnliehen  Stelle,  tritt  dagegen  untcr  den 
Kaisergesetzen  des  Anhanges  auf,  denen  sich  II/6,  trotzdem  es  im 
Text  gestanden  hatte,  ebenfalls  anschliesst z). 

15.  Der  Romische  Cod.  Palat.  lat-  766.  Auf  n/51  folgt 
11/58  pr.,  dann  11/53— 11/56,  n/6,  11/58,  11/57,  dann  Gesetz  Fried- 
richs  II.  (Ad  decus),  worauf  nochmals  II/6,  II/7  pr.3). 

16.  Der  Wiirzburger  Codex  Ms.  j.  f.  3  *).  Er  hat  die 
Reihenfolge  der  Vulgata,  nur  steht  11/58  zwischen  11/54  und  11/55. 

Es  ist  zuniichst  auch  dem  blodesten  Auge  klar,  dass  eine  durch 
so  viele  Handschriften  —  und  es  ist  zweifellos,  dass  es  deren  noch 
mehr  giebt  5)  —  vertretene  Abweichung  von  der  Vulgata  nicht  auf 
einem  blossen  Zufalle  beruhen  kann.  Umsoweniger,  als  alle  diese 
Handschriften  gerade  zu  den  besseren  gehoren,  als  sie  sammtlich 
die  gewohnlichen  Vulgathandschriften  iiberragen,  ja  als  von  einigen 
geradezu  zu  sagen  ist,  dass  sie  erstclassig  sind.  Wie  der  in  seinem 
iilteren  Theile  noch  in  die  Obertische  Recension  zu  setzende  Cod. 
P  a  r.  4676  in  seinem  jiingeren  Theile  hierher  zu  ziehen  ist ,  so 
sind  die  Hallische,  Miinsterer,  Bamberger  Handschrift, 
sowie  die  Codices  von  Tours  und  Angers  nach  den  drei  Oberti- 
schen  die  alterthiimlichsten  der  bisher  eingesehenen,  wie  ja  keiner 
dieser  fiinf  Codices  mit  Bestandtheilen  des  corpus  juris  civilis  auf- 
tritt,  alle  vielmehr  mit  Summen  Uber  die  Feuda  oder  mit  kirchen- 
rechtlicheu  Stiicken.  Auch  die  iibrigen  Codices  sind  meist  altcr, 
als  die  Vulgathandschriften ,  was  sich  in  dem  Fehlen  von  II/6.  7 
pr.,  in  dem  Aufweisen  der  Capitula  Ugonis,  in  Eigenthiimlichkeiten 
der  Rubrikation  und  in  anderen  Momenten  aussert,  auf  die  noch 
zu  kommen  sein  wird. 

Liegt  in  dem  Gesagten  bereits,  dass  die  obigen  Abweichungen 
Rcste  einer  alteren  Reccnsion  wiederspiegeln  diirften ,  so  wird  es 
zuniichst  geboten  sein,  auf  die  Abweichungen  genaucr  einzugehen. 
Da  ergiebt  sich  nun ,  dass  es  sich  fast  iiberall  nicht  um  blosse 
Afcnderungen  der  Reihenfolge  handelt.    Denn  nur  einer  der  obigen 


1)  Oben  S.  4  Nr.  10.        2)  Oben  S.  17  Nr.  55.         3)  Oben  S.  32  Nr.  107. 

4)  Oben  S.  13  Nr.  39.  5)  So  hat  auch  Mincuccius  einen  hierhcr  ge- 
horigen  Codex  benutzt,  nach  den  manchen  alterthiimlichen  Lcsarten,  die  er  auf- 
weist,  zu  schliessen  (II/8  c.  6,  111/12  c.  4,  111/13  c.  16,  IV/17  c.  11,  V/13  c.  3). 
Ferner  gehort  sicher  der  Cod.  Rom.  Chig.  E  VII  211  (oben  S.  32  Nr.  111)  hier- 
her,  iiber  den  ich  aber  Zuverlassiges  nicht  ermitteln  konntc,  wie  es  scheint  auch 
die  M  a  d  r  i  d  e  r  IIs.  (oben  S.  34  Nr.  119). 


II.   Die  Tcxtcntwicklung  dcs  Langobardischen  Lehnrechts. 


til 


Codices,  der  Wiirzburger  (Nr.  10),  beschriinkt  sich  darauf,  le- 
diglich  die  Reihenfolge  der  Titel  zu  iindern ,  ohne  materiell  von 
der  Vulgata  abzuweichen  und  gerade  dieser  zeigt  auch  sonst  den 
Vulgattypus  fast  vijllig  ausgepragt.  Die  iibrigen  weisen  dagegen 
materiell  ein  Plus  oder  ein  Minus  oder  sowohl  ein  Plus  als  ein 
Minus  gegeniiber  der  Vulgata  auf.  Gruppieren  wir  sie  dement- 
sprechend,  so  weiseu  ein  Plus  die  ersten  sechs,  ein  Plus  und  ein 
Minus  die  folgenden  sechs,  nur  ein  Minus  der  dreizehnte,  vierzehnte1) 
und  funfzehnte  Codex  auf.  Das  Minus,  welchcs  sich  vorfindet, 
ist  nicht  iiberall  das  gleiche.  Jedoch  herrscht  insoweit  Ueberein- 
stimmung ,  als  iiberall,  wo  einMinus  bemerkbarist, 
der  zweite  und  dritte  Theil  von  Tit.  52  fehlen.  Am 
characteristischsten  ist  der  Befund  im  Miinsterer  Codex  (Nr. 4). 
Nachdem  dieser  an ,  vom  Standpunkte  der  Vulgata  aus  falscher 
Stelle,  immerhin  aber  doch  unter  den  Feuda  11/52  Theil  I  gebracht 
hat,  lasst  er  nach  dem  Gesetz  Friedrichs  II  (Ad  decus)  und  dem 
Schlussvermerk  nochmals  11/52,  dann  aber  vollstandig,  folgen. 
Offenbar  hat  die  Handschrift  zwei  Vorlagen  benutzt.  In  der  einen 
feblten  11/52  Theil  II.  III ,  in  der  anderen  waren  sie  vorhanden. 
Bei  Durcbsicht  der  letzteren  zur  Controle  der  ersteren  wurde  dies 
entdeckt  und  der  ganze  Titel  52  anhangsweise  zugegeben,  obwohl 
Tbeil  I  bereits  vorher  niedergeschrieben  war.  Es  ergiebt  sich 
hieraus  der  sichere  Schluss,  dass  11/52  Theil  II.  III 
viel  spater  in  den  Text  der  Feuda  aufgenommen  ist, 
als  11/52  Theil  I,  obwohl  auch  letzteres  Stiick  noch  der  Ardizo- 
nischen  Recension  abging  *).  —  Nachst  11/52  Theilll.  III 
wird  am  haufigsten  11/57  vermisst.  Dieser  Titel  fehlt  in 
allen  Handschriften ,  welche  ein  Minus  aufweisen ,  mit  Ausnahme 
der  Rhedigerschen,  der  Romischen  nnd  der  Wiener,  in 
einer  ferneren  (Nr.  6)  findet  er  sich  erst  nach  dem  Gesetze  Fried- 
richs  II.  (Ad  decus),  also  offenbar  hinter  den  Feuda.  Auch  von 
ihm  ist  also  mit  Sicherheit  anzunehmen,  dass  er  erst 
sehr  spiit  in  das  Lehn r  e c h t s  buch  hineingelangt  ist. 
—  Mit  Bezug  auf  die  sonst  fehlenden  Stiicke  ergiebt  sich  nicht 
die  gleiche  Uebereinstimmung.  LI/52  Theil  I  fehlt  in  nur  4  Hand- 
schriften,  der  Bamberger  (9),  der  Rhedigerschen  (13),  der 
Wiener  (14)  und  der  Romischen  (15),  11/58  in  nur  einer, 
der  von  Angers  (Nr.  10),  11/54  §  1  gleichfalls  in  nur  einer,  der 


1)  Denn  Titel  52  tritt  in  diesem  zwar  nachher,  aber  offenbar  ausserhalb  der 
Feuda  auf.  2)  Ilierdurch  bestatigt  sich,  was  Laspeyres  auf  anderem 

Wege  gefunden  hat,  1.  c.  S.  218—220. 


69 


II.   Die  Textentwicklung  des  Langohardischen  Lehnrechts. 


von  Tours  (Nr.  11).  11/55  und  11/56  sind  in  einer  Handschrift, 
der  von  Tours,  wenigstens  als  Extravaganten  gedacht. 

Wie  man  sieht,  sind  nur  11/53  imd  11/54  pr. ,  welche  ja  auch 
urspriinglich  ein  Stiick  gebihlet  liaben1),  iiberall  vertreten.  Mit 
einer  anGewissheit  g  r  e  n  z  e  n  d  e  n  W  a  h  r  s  c  h  e  i  n  1  i  c  h  k  e  i  t 
lasst  sich  von  hier  aus  sagen,  dass  dieses  Landfrie- 
densgesetz  zu  den  zeitlich  ersten  Bestandtheilen 
gehbrte,  welche  11/51  angehangt  worden  sind.  Darauf 
weist  auch  die  Reihenfolge  der  Titel  in  obigen  Handschriften  hin, 
da  in  mehr  als  der  Halfte  aller  obigen  Handschriften  11/53  auf 
11/51  folgt. 

Nur  11/58  ist  wohl  schon  frulier  dem  Rechtsbuche  angehangt 
worden.  Zwar  fehlt  dieser  Titel  der  Handschrift  von  Angers, 
aber  in  den  Pariser  Codd.  4567  und  4676  folgt  11/58  unmittel- 
bar  auf  11/51  und  in  dem  Miinchener  Codex  3509,  dem  Rbmi- 
schen  sowie  dem  M  u  ns  t  e  r  er  Codex  wird  wenigstens  das  Prin- 
cipiuni  von  11/58  an  11/51  gereiht,  worauf  allerdings  der  Schreiber, 
als  ob  er  einen  Irrthum  begangen  hatte ,  zu  11/53  iibergeht ,  um, 
nachdem  er  bis  11/56  fortgefahren  ist,  II/6  und  11/58  vollstandig 
zu  bringen.  Auch  innere  Griinde  machen  die  Annahme  geboten, 
dass  dem  bis  11/51  reichenden  und  so  in  sich  geschlossenen  Liber 
ein  derartiger  Titel  angehangt  wurde ,  wahrend  es  unwahrschein- 
lich  ist,  dass  dies  geschah,  nachdem  bereits  ein  Anhang  in  dem 
Landfriedensgesetz  (11/53,  54  pr.)  vorhanden  war. 

Das  Landfriedensgesetz  Friedrichs  (11/53,  54  pr.)  ist  dann  selbst 
bald  dnrch  den  Zusatz  in  11/54  §§  1,  2  vermehrt  und  es  ist  11/55, 
spiiter  11/56  angeschlossen  worden.  Stufcnweise  liisst  sich  dies 
in  den  obigen  Handschriften  verfolgen.  Wiihrend  die  Handschrift 
von  Tours  noch  11/53,  54  pr.  als  ein  Stiick  von  den  anderen  ab- 
grenzt,  habcn  dcr  Miinchener  Codex  23559  und  der  Codex  von 
Avignon  11/54  abgerundet ,  im  St.  Galler  und  Metzer  sind 
die  Titel  53  bis  55,  im  Halleschen,  Bamberger,  Rbmischen 
und  Miinsterer  die  Titel  53  bis  56  in  der  Ordnung  der  Vulgata 
aneinandergereiht.  Hierzu  trat  dann  Theil  I  von  Titel  52 ,  der 
sich  dementsprcchend  in  den  meisten  obigen  Codices  erst  nach 
den  auf  11/53  folgenden  Stiicken  findet ,  spiiter  11/57 ,  schliesslich 
Thcil  II,  III  von  Titel  52.  Waren  so  alle  Stiicke  der  Vulgata 
gewonnen,  so  riickte  der  Titel:  De  notis  feudorum,  dessen  Stellung 
mit  dem  allmahlichen  Anschwellen  der  Zusatze  immer  unsicherer 
geworden  war  —  tritt  er  ja  doch  in  den  obigen  Codices  an  den 


1)  Siehe  M.  G.  Leges  4°.  Sectio  IV  Tom.  I  p.  245. 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lchnrcchts. 


63 


verschiedensten  Stellen  auf  —  an  den  Sehluss  des  Rechtsbucbes, 
womit  die  Ordnung  der  Vulgata  erreicht  war. 

Haben  die  bisherigen  Ausfiihrungeu  die  in  den  einzelnen  Hand- 
schriften  fehlenden  Stucke  in  das  Auge  gefasst ,  so  sind  auf 
der  anderen  Seite  die  Uberschiissigen  Stiicke  zu  betrachten. 
Die  Entwicklung  der  Feuda  von  der  ObertiscLen  zur  Accursischen 
Recension  ist  nicbt  bloss  in  der  Richtung  der  Vervollstiindigung 
des  Rechtsbuches  gegangen,  sondern  es  haben  sich  iu  der  ZwiscLen- 
zeit  Stiicke  aggrcgiert ,  die  nicLt  dauernd  Laften  blieben ,  sondern 
wieder  abgestossen  wurden.  AucL  in  dieser  HinsicLt  gewaLren 
die  obigen  HandscLriften  ein  treues  Spiegelbild.  ZaLlreicLe  Hand- 
scLriften  weisen,  wie  wir  bemerkten,  ein  Plus  gegeniiber  der  Vul- 
gata  auf.  Und  zwar  ergiebt  sicb  aucL  Lier,  dass  gewisse  iiber- 
scLiissige  Stiicke  in  sehr  vielen,  gewisse  in  nur  einzelnen  Hand- 
scbriften  Linzutreten.  Sehr  hiiufig  finden  wir  das  Lehnsgesetz 
Konrads.  Es  tritt  in  nicht  weniger  als  zehn  vou  den  sechzeLn 
Codices  auf ,  fast  stets  nebst  den  beiden  capitula  extraordinaria. 
Mchrfach  aucL  findet  sich  die  Auth.  Habita  und  das  Gesetz  Fried- 
ricbs  II.  (Ad  decus) ,  vereiuzelt  nocL  andere  Stiicke ,  sei  es  ein 
ReicLsgesetz  wie  die  Constitutio  Auximana ,  sei  es  eine  Abhand- 
lung,  wie  die  des  Anselmus  de  Orto.  Alle  diese  Stiicke  sind  der 
Vulgata  ganz  freind.  Daneben  finden  sich  andererseits  aber  auch 
nacL  11/51  in  dem  grosseren  Theile  der  obigen  Codices ')  Bestand- 
theile,  die  die  Vulgata  auch  aufweist,  nur  an  anderer  Stelle,  wah- 
rend  sie  den  obigcn  Codices  an  jener  anderen  Stclle  feblen*).  Es 
sind  dic  epistola  Fulberti  und  die  nova  forma  fidelitatis ,  also 
LT/6  und  LI/7  pr.  der  Vulgata.  II/6  tritt  in  fast  allen  obigen 
Coilices  und  zwar  regelmiissig  nach  den  auf  11/53  folgenden  Stiicken 
auf.  Es  ist  offenbar  schonziemlich  friih  in  dieFeuda 
gerathen,  wie  ja  auch  der  Cod.  Pa  r is  4615  bcicits  die  epistola 
Fulberti  zusammen  mit  den  Fragmenten  des  ersten  Buches  bringt. 
11/7  findct  sich  seltener,  nur  in  fiinf  Codices  (Nr.  1,  5,  7,  12,  15) 
und  auch  hier  zweimal  (7,  15)  cbaracteristischer  Weise  von  11/6 

1)  Nicht  in  allen ,  so  nicht  im  Pariser  4567  (Nr.  G) ,  Wiirzburger 
(Nr.  10),  Hhedigersc  hen  (Nr.  13),  wo  diese  Stucke  vielmchr  am  gcwohnlichen 
1'latze  stehen.  Im  Wiener  Cod.  (Nr.  14)  steht  11/G  zwar  an  richtiger  Stelle, 
tritt  dann  aber  nachtriiglich  im  Anhang  nochmals  auf.  2)  In  einzelnen  Hand- 

schriftcn  liegt  das  Verhaltniss  mit  Bezug  auf  diese  so  wie  mit  Bezug  auf  dio 
Cajiitula  Ugonis.  Beide  Ilecensionen,  die  alte  und  die  neue,  werden  gegeben,  so 
im  Metzer  (Nr.  3)  und  St.  Galler  (Nr.  2)  Codex,  wo  II/G  am  Ende  auftritt 
und  im  Texte  dcmentsprechend  auf  II/5  11/7  §  1  folgt,  nach  II/7  §  1  dann  aber 
wieder  II/G  und  II/7  pr.  eiugeschaltet  sind.  Aehnlich  in  der  Handschrift  von 
Augers  (Nr.  10). 


6-i  II.   Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lehnreclits. 


getrennt  und  als  Extravagaute  kenntlich  gemacbt.  11/7  ist  also 
erheblich  spater  in  dic  Feuda  aufgenommen  worden1). 
—  Nach  dem  Obigen  sind  von  den  iiberschiissigen  Stiicken 
das  Lehnsgesetz  Konrads  und  die  epistola  Fulberti  am  friibesten 
den  Feuda  angefiigt  worden,  was  sich  bci  beiden  aus  ihrem  Alter, 
bei  dem  Lehnsgesetze  Konrads  ausserdem  aus  dessen  Wichtigkeit 
und  dem  Umstande,  dass  es  in  der  Lombarda  vorgefunden  wurde, 
sehr  gut  erklart.  Beide  hatten  ein  verschiedenes  Schicksal.  Das 
Lehnsgesetz  Konrads  wurde  nachtraglich  wieder  entfernt,  die  epi- 
stola  Fulberti  dagegen  an  eine  fruhere  Stelle  der  Feuda  versetzt. 

Ebenso  steht  es  mit  den  anderen  uberschussigen  Stiicken. 
Wahrend  von  den  angefiigten  Iteichsgesetzen  die  Auth.  Habita 
und  die  Constitutio  Auximana  wieder  ausgestossen  wurden ,  ist 
das  Gesetz  Friedrichs  11.  (Ad  decus)  im  Laufe  der  Zeiten  ganz 
am  Schlusse  der  Feuda  beibehalten  worden  -')  und  wiihrend  z.  B. 
der  Tractat  des  Anselmus  ganz  entfernt  wurde,  hat  man  die  nova 
forma  fidclitatis  an  eine  friihcre  Stelle  versetzt  und  die  auf  das 
Lehnsgesetz  Konrads  folgenden  Stiicke  wenigstens  als  capitnla 
extraordinaria  in  der  Summenlitteratur  bewahrt. 

Als  bisber  gewonnenes  Resultat  konnen  wir  also  betrachten, 
dass  von  allen  Stiicken ,  die  die  Vulgata  beibehalten  hat ,  friihe- 
stens  einerseits  11/58  und  11/53,  54  pr.,  andererseits  11/6  an  11/51 
angereiht  worden  sind.  Nachtraglich  baben  sich  hintereinander 
an  11/54  pr.  angegliedert  11/54  §§  1,  2,  11/55,  11/56,  11/52  Theil  I, 
11/57,  H/52  Theil  II,  III  —  an  11/6,  11/7  pr.  und  das  Gesetz 
Friedrichs  II.  (Ad  decus).  Die  sonstigen  Stiicke,  insbesondere  das 
Lehnsgesetz  Konrads,  sind  wieder  abgestossen  worden. 

Mit  anderen  Wortcn :  11/51  bildete  in  einem  Stadium, 
das  uns  keine  Handscbrift  mehr  in  seiner  lteinheit 
darstellt,  das  Ende  des  Rechtsbuches. 

Nunmehr  gewinnt  Ardizos  Summa  erst  den  eigentlichen  Hin- 
tergrund,  nunmehr  werden  die  Angaben  des  Johannes  Blanchus, 
Alvarottus,  Ferrarius  Montanus  erst  gehorig  gewahrleistet.  Ar- 
dizo  schliesst  bekanntlich  den  Text  der  Feuda  mit  11/51  und  bringt 
dann  vier  Abschnitte :  'De  capitulis  extraordinariis  hujus  doctri- 
nae  feudorum'.  'De  feudis  et  beneficiis  constitutiones  imperiales'. 
'De  forma  et  sacramento  fidelitatis'.  'De  pace  tenenda'.  Zu  dem 
ersten  Abschnitte  wird  ausser  capitula  extraordinaria ,  von  deneu 
sich  in  obigen  Handschriften  Stiicke  nicht  finden,  der  Titel  58  ge- 
rechnet ,  also  derjenige ,  welcher  nach  unserer  Annahme  zeitlich 

1)  Die  Schwurformel  von  II/7  nimmt  Bezug  auf  das  Lehnsgesetz  Friedrichs. 

2)  Siehe  unten  §  6. 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lchnrechts. 


65 


am  friiliesten  dem  Titel  51  angesetzt  worden  ist.  In  den  zweiten 
Abschnitt  werden  fast  alle  sonstigen  Stiicke  gebracht ,  die  wir 
oben  hinter  11/51  bemerkt  haben ,  nemlich  11/52,  54,  55,  57,  das 
Lehnsgesetz  Konrads,  die  beiden  capitula  extraordinaria,  ausser- 
dem  andere  Gesetze,  Decretalen  u.  dgl.  m.  Unter  den  dritten 
Abschnitt  zieht  Ardizo  neben  Stellen  des  Decrets  und  der  Decre- 
talen  II/6  und  II/7  pr. ,  unter  dcn  vicrten  11/53  und  11/27.  Alle 
Stiicke ,  welche  in  der  Vulgata  nach  11/51  auftreten  ,  stehen  also 
bei  Ardizo  ausserbalb  der  Feuda l).  Ebenso  stehen  bei  ihm  auch 
II/6  und  II/7  pr.  ausscrhalb  des  Textes  der  Feuda.  Offenbar 
hatten  endlich  die  Handschriften,  welche  Ardizo  vor  Augen  hatte, 
das  Lehnsgesetz  Konrads  mit  den  beiden  capitula  extraordinaria, 
ausserdem  aber  noch  zahlreiche  andere  Bestandtheile,  welche  unsere 
Handschriften  nicht  kennen  ,  angcreiht.  Was  aber  auffallig  ist, 
auch  11/27  steht  bei  Ardizo  ausserhalb  der  Feuda  *).  In  letzter 
Hinsicht  nehmen  alle  obigen  Handschriften  den  Standpunkt  der 
Vulgata  ein.  Der  Cod.  Paris  4676  lasst  zwar  11/27  aus,  aber 
da  er  die  Rubrik  von  11/27  iiber  11/28  setzt8),  so  scheint  hier 
nur  ein  Versehen  des  Schreibers  vorzuliegen.  Dass  11/27  einmal 
ausserhalb  der  Feuda  gestanden  hat,  ist  moglich,  aber  seine  jetzige 
Stellung  erkliirt  sich  schon  geniigend  dadurch,  dass  die  Angliede- 
rung  von  11/25  bis  11/51  erst  in  die  zweite  Halfte  des  zwolften 
Jahrhunderts  fiillt4).  Blanchus  stcht  direkt  auf  dem  Boden  nn- 
serer  Handschriften  *).  Auf  11/51  folgt  ihra  H/53— 11/55  (56?),  II/6, 
11/58,  11/52  und,  wie  er  bemerkt,  in  vielen  Handschriften  das 
Lehnsgesetz  Konrads  und  das  Gesetz  Friedrichs  11.  (Ad  dccus). 
Bl  anchus  liisst  dabei  mit  11/58  den  Liber  feudorum  schliessen  und 
11/52 ,  sowie  die  beiden  Kaisergesetze  als  Extravagantcn  folgen. 
11/27  steht  bei  ihm  an  der  Vulgatstelle.  Auf  eineni  ithnlichen  Staud- 
punkte  steht  F  e  r  r  a  r  i  u  s  M  o  n  t  a  n  u  s 6).  Bei  Alvarottus7)  ist 
im  Ganzen  die  Vulgatgestaltung  vorhanden.  Nur  von  LI/52  Theil  II, 
III  bemcrkt  er ,  dass  einige  Handschriften  diese  Titel  fortlassen. 

Betrachten  wir  nun  die  Gestaltung  dieser  Ardizonisclien  bis 
11/51  reichenden  Recension  auf  Grund  der  obigen  Handschriften 
und  mit  Zuhilfenahme  der  Summisten ! 

1)  Nur  II/5G  erwiihnt  er  nicht  besonders,  wahrschcinlich  wcil  er  ilin  zu  11/55 
rcchnete.  2)  Vergl.  jedocli  oben  S.  45  N.  1.  2.  3)  Vergl.  dazu  oben  S.  53  N.2. 
4)  Man  kann  die  Stellung  von  11/27  in  doppelter  Weisc  erklaren,  entweder  daraus, 
dass  es  Anhangsel  dcr  um  11/25.  2G  vcrmehrten  Obertischen  Recension  bildete, 
zu  der  die  altcra  compilatio  feudorum  (11/28— 4'.))  trat  —  odcr  daraus,  dass  es 
den  Anfang  der  altera  compilatio  bildete.  Im  letzteren  Falle  wurde  sich  das  oben 
S.  53  N.  2  Gesagte  erklaren.  5)  Laspey  res  S.  84.  85.  6)  Laspey- 
res  S.  412.         7)  Laspeyres  S.  114  fif. 

5 


66  H-    r>ie  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lchnrechts. 


Zunachst  hat  sich  in  einem  Theilc  der  Handschriften  die 
Scheidung  in  zwei  Biicher  vollzogen.  Zwar  sind  es  von 
den  obigen  Codices  nur  fiinf  (3,  4,  7,  11,  15),  welche  eine  Buch- 
eintheilung  aufweisen ,  darunter  aber  drei  sehr  werthvolle.  Da 
auch  Ardizo  von  der  Buchtheilung  ausgeht,  so  wird  man  kein  Be- 
denken  hegcn  diirfen ,  das  Aufkommen  derselben  in  diese  Periode 
zu  verlegen. 

Das  erste  Buch  ist  inhaltlich  abgerundet.  Alle  Titel,  welche 
die  Vulgata  bietet,  treten  uns  auch  in  deren  Reihenfolge  entgc- 
gen.  Insbesondere  sind  die  Capitula  Ugonis  nach  derjenigen  Stelle, 
welche  den  Titeln  14  bis  18  der  heutigen  Ausgaben  entspricht, 
nicht  bloss  hiniibergeriickt ,  sondern  haben  auch  die  veranderto 
Fassung  erhalten,  sind  freilich  andrerseits  in  dem  grosseren  Theile 
der  Handschriften  (2-4,  7 — 10,  12,  15  der  ob.  Cod.)  daneben  noch 
an  der  alten  Stelle  behalten  worden.  In  einer  werthvollen  Hand- 
schrift,  der  von  Miinster,  konnen  wir  den  Hergang  der  Heriiber- 
nahme  deutlich  verfolgen.  Wahrend  nemlich  sonst  iiberall  def 
Titel  14  des  ersten  Buches  am  Schlusse  eine  erheblich  kiirzere 
Fassung  aufweist,  als  das  entsprechende  Stiick  der  Capitula  Ugo- 
nis,  ist  im  Miinsterer  Codex  die  Ugonische  Fassung  wortlich 
iibernommen  worden '). 

Im  zweitenBuche  fehlen  11/6  und  II/7  pr.  an  der  Vul- 
gatstelle.  Wie  der  weitaus  grossere  Theil  der  obigen  Handschrif- 
ten  beide  dort  auslasst,  so  weisen  Ardizo,  dessen  Anhiinger  und 
die  Glosse  darauf  liin.  Das  Landfriedensgesetz  Barbarossas  (11/27), 
das  bci  Ardizo  im  Texte  fehlt,  ist  dagegen  in  den  Handschriften 
am  richtigen  Platze,  wie  iiberhaupt  inhaltlich  bis  Tit.  51  alle  Stiicke 
der  Vulgata  in  deren  Reihenfolge  sich  finden  2). 

Von  grosser  Wichtigkeit  ist  auch  hier  dic  Frage  der  Titcl- 
rubricierung. 

Die  bis  LI/24  reichende  Obertische  Keeension  war  durch  nur 
5  Titelrubriken  vertreten.  Anders  steht  es  mit  der  Ardizonisctoen 
Recension. 

Betrachten  wir  zunachst  die  obigen  Handschriften ,  so  finden 
wir,  dass  ein  Theil  dcrselben  bereits  die  complete  TitelrubricierOng 
der  Vulgata  hat,  rxui  dass  die  Rubriken  stellcnweise  alterthUmlicher 

1)  Ganz  dasselbc  ist  der  Fall  bei  dcm  Codex,  deu  Cujacius  zur  Textlicr- 
stellung  dieses  Titels  verwendet  bat ,  wobei  er  sicli  in  der  Note  riihmt,  dass  cr 
besonders  diescm  Titel  die  alte  Forni  wiedcrgegcben  babe.  Aucb  Mincuccius 
bat  einen  derartigen  Codcx  bcnutzt.  (II  Titel  8  cap.  6.)  2)  Kur  in  Kleinig- 
kcitcn  weichen  einige  IIss.  ab.  So  bringen  die  St.  Galler  und  Metzer  Hand- 
schrift  11/45.  46  vor  11/48.  44. 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lchnrechts. 


67 


lauten,  I  9  z.  B.  statt  der  Rubrik :  Qui  successores  teneantur,  die 
Rubrik :  Quid  juris  sit  si  aliquis  de  alieno  feudo  fuerit  investitus, 
1/14  statt  der  Rubrik :  De  feudo  marchie  ducatus  et  comitatus,  die 
Rubrik :  Qualiter  usus  beneficii  sit  retinendus ,  1/15  statt  der  Ru- 
brik:  An  maritus  succedat  uxori  in  beneficio,  die  Rubrik :  De  fe- 
mina  babente  feudum  besitzt.    Wenn  wir  die  Grlossen  und  Summen 
vergleichen  ,  so  finden  wir  haufig  auch  auf  diese  abweichenden 
Rubriken  hingewiesen  ,  sie  dabei  aber  meist  verworfen.  Andre 
Codices  beschriinken  sich  indessen  nicht  auf  blosse  Abweichungen 
in  der  Wortgestaltung  der  Rubriken.    Sie  ziehen  vielmehr  wieder- 
holt  einzelne  Titel  der  Vulgata  zu  einem  Titel  zusaramen,  so 
dass  die  Zahl  der  Titclrubriken  bei  ihnen  im  Ganzen  eine  gerin- 
gere  ist,  als  in  der  Vulgata.    Im  ersten  Buche  findet  sich  diese 
Erscheinung  vornehmlich  bei  den  Titeln  21—23  der  beutigen  Aus- 
gaben,  indem  bald  alle  drei,  bald  je  zwei  von  ihnen,  die  sich  auf 
cinander  folgen,  zu  einem  Titel  verbunden  sind.    Im  zweiten  Buche 
hiingt  hiiufig  Titel  4  mit  Titel  3,  stets,  wo  Titel  6  und  7  pr.  feh- 
len,  Titel  7  §  1  mit  Titel  5  zusammen  oder  es  wird  gar  von 
Titel  5  bis  Titel  9  ohne  Unterbrechung  fortgefahren.    Dann  wie- 
der  hangen  Titel  29  und  28,  51  und  50  zusammen.    Recht  unre- 
gelmassig  ist  die  Rubrikation  in  den  vierziger  Titeln,  indem  hau- 
fig  mehrere,  mehrmals  viele  Titel  unter  einer  Rubrik  vereinigt 
sind.    Bei  mehreren  Handschriften  lasst  sich  nach  der  Tinte  des 
Schreibers  eine  altere  und  jiingere  Rubrikation  unterscheidcn,  von 
denen  jene  weniger  Rubriken  besass,  als  diese,  die  sich  zudem  in 
der  Fassung  von  der  Vulgatrubrikatiou  abhoben.    Eine  spiitere 
Hand  hat  sodaun  die  Rubrikation  der  Vulgata  hiniibergeschrieben. 
Vornehmlich  bei  dem  Halleschen  Codex  tritt  dieses  von  Las- 
peyres1)  und  Dieck")  bcscbriebene  Verfahren  zu  Tage,  aber 
auch  in  einer  Miinchener  Handschrift3).    Weisen  schon  diese 
Momente  auf  eine  in  Fluss  befindliche  Entvvicklung  hin ,  so  giebt 
es  unter  den  obigen  Handschriften  geradezu  solche  ,  welche  iihn- 
lich ,  wie  die  der  Obertischen  Recension ,  itberhaupt  keine  oder 
verhaltnissmassig  wenige  Rubriken  aufweisen.    Es  gehoren  hier- 
hin  der  Bamberger  Codex  P.  II  4,  der  Munchencr  3509  und 
der  Pariser  4676. 

In  dem  Bamberger  Codex  P.  II  4  sind  die  Libri  feudorum 
unrubriciert,  die  einzelnen  Abschnitte  sind  aber  durch  grosse  Ini- 
tialen  kenntlich  gemacht.    Solcher  Abschnitte  finden  sich  im  ersten 

1)  S.  44G.  447  nicht  ganz  correct.  2)  Dieck  im  Rhcin.  Museum  VI. 

3)  Cod.  lat.  23559,  wo  in  der  iiltercn  Rubrikation  nur  18  Titel  des  ersten,  C  Titel 
des  zweiten  Uuches  vertreten  sind. 

5* 


G8 


II.    Dic  Textentwicklung  des  Langobardiscben  Lehnreclits. 


Buche  elf,  im  zweiten,  soweit  es  sicb  um  die  Titel  1 — 51  handelt, 
nur  sechs.  In  dem  Miinchener  Codex  3509  zeigt  das  erste 
Buch  achtzehn  ,  das  zweite  bis  Titel  51  nur  sechzehn  von  den 
llubriken  dcr  Vulgata.  Im  Pariser  Cod.  4676  kommen  ja  nur 
die  Stiicke  von  11/28  bis  11/51  in  Betracht ').  Hier  aber  existiert 
nur  e  i  n  e  Rubrik ,  iiber  11/50.  Denn  dic  iiber  11/28  gesetzte  ge- 
hort  ja,  wie  wir  bemerkten,  zu  11/27"). 

Unter  diesen  Rubriken  bez.  Titelzeichcn  sind  nun  iiberall  die 
der  Obertischen  Recension,  (also  iiber  1/1,  1/5,  1/7,  1/8,  II/l)  ver- 
treten.  Was  die  hinzugekommenen  bctrifft,  so  ist  das  erste  Buch 
vom  zweitcn  zu  scheiden.  Fiir  das  erste  Buch  kommen  vor  allen 
die  Titel  14,  15,  25  der  heutigen  Ausgaben  in  Betracht.  Ueber 
Titel  14  wies  bereits  dcr  Pariser  Cod.  lat.  4676  die  Rubrik  : 
Qualiter  usus  beneficii  sit  retinendus  auf,  wahrend  in  dcmHalli- 
s c h e n  und  dem  Miinchener  Cod.  23559  hier  allerdings  urspriing- 
lich  die  Rubrik  fehlte.  Titel  15  ist  in  allen  Handschriiten ,  mit 
Ausnahme  des  Pariser  Cod.  4676,  durch  cine  Rubrik,  und  zwar 
meist  die  alterthiimlichcre :  De  femina  habente  beneficium  (feuduni), 
vertreten.  Ebenso  ist  Titel  25  in  allen  Codices,  auch  im  Pari- 
ser  4676,  wo  die  Rubrik  nur  irrthiimlich  iiber  den  §  1  gesetzt 
ist,  rubriciert  bez.  als  bcsonderer  Titel  gekennzeichnet.  Halten  wir 
nun  im  Auge,  dass  bereits  dcr  Cod.  Paris.  lat.  4615  iiber  Titel 
14  und  25  Rubrikcn  aufwies,  so  werdeu  wir  als  die  erstrubricier- 
tcn  Titel  dcr  Ardizonischen  Recension  die  Titel  14  und  25  anzu- 
sehen  haben.  Dass  Titel  15  neben  Titcl  14  rubricicrt  wurde,  be- 
ruht  wohl  darauf ,  dass  bei  der  Versetzung  der  Capitula  Ugonis 
in  das  erste  Buch  Titel  15  bald  vor  bald  nach  Titel  14  stand3), 
wcshalb  man  im  ersteren  Falle  Titel  15  rubricierte.  Folgt  man 
dieser  Annahme  ,  so  ist  im  ersten  Buche  der  Fortschritt  von  dcr 
Oberti.schen  Reccnsion  zuniichst  dnrcfa  Hinzufiignng  von  2  Rubri- 
ken  (uber  Tit.  14  bcz.  15  und  Tit.  25)  erfolgt.  Die  eine  Rubrik 
hob  die  heriibcrgenommenen  Capitula  Ugonis  als  selbstiindigen 
Abschnitt  von  dem  vorhergehenden  ab ,  die  andere  schied  die  sg. 
Lex  quicunque  vom  Folgcndcn.  An  diese  sechs  Rubriken  des 
ersten  Buches  schloss  sich  dann  als  die  niicbste  die  von  Tit.  10 
an.  Bereits  der  Pariser  Cod.  4676  kennt  sie  und  der  griissere 
Theil  unserer  Handschriften  weist  sie  auf.  Damit  ist  das  Ardi- 
zonische  Stadium  der  sieben  Abschnitte  des  ersten  Buches  erreicht. 

Ardizos  Sicbentiteltheilung  stimmt  mit  dem  Obigen  bis  auf 


1)  Ueber  die  Stiicke  bis  11/24  siehe  oben  §  4.  2)  Oben  S.  25. 

3)  Siebe  das  oben  iibcr  den  Cod.  Paris.  lat.  4615  Bcmcrkte  (§4). 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lelinrechts. 


69 


dcn  einen  Pnnkt  iiberein ,  dass  bei  ihm  niclit  Titel  25 ,  sondern 
Titel  24  als  der  siebcnte  Titel  erscheint ,  offenbar  aber  vcrdient 
angesichts  des  Pariser  Cod.  4615  Titcl  25  den  Vorzng,  zumal 
die  Rubrik  des  Ardizo  auf  Titel  24  gar  nicht  passt. 

TJeber  die  wciterc  Entwicklung  dcr  Rubrikation  des  erstcu 
Buches  lasst  sich  nur  theilweise  Sicheres  sagen.  Es  sind  jeden- 
falls  die  Titel  9,  17,  19,  26  zuniichst  rubriciert  worden.  Die  Titel 
9  und  17  werden  in  mchrcrcn  Handschriftcn  mit  der  Einleitung: 
Hic  potest  esse  titulus  versehen ,  eine  Einleitung,  die  jedenfalls 
aus  der  Zeit  v  o  r  der  Vulgata  herstammt.  Auch  lauten  ihre 
Rubriken  in  einzelncn  Handschriften  abweiehend ,  was  immer  ein 
Zeichen  grosserer  Alterthumlichkeit  ist.  Das  Letztere  gilt  aueh 
fiir  Titel  26.  Titel  19  endlich  hob  sich  dnrch  seine  Bcscliaffcnheit 
wohl  schon  friili  von  den  vorhergehenden  Bcstandtheilen  ab.  Zu 
diesen  traten  dann  die  iibrigen  Titelrubriken  ,  welche  sich  in  der 
Vulgata  finden ,  am  friihesten  die  Rubriken  zu  Titel  12,  13,  27. 
Die  Glosse  und  die  Notizen  des  Alvarottus  lassen  diesen  Ent- 
wicklungsgang  crkcnnen ,  gegen  wclchcn  die  Handschriften  minde- 
stens  nicht  sprechcn. 

Langsamcr  entwickeltc  sich  die  Rubrikation  des  zweiten 
Buches.  Wie  hier  der  Pariser  Cod.  4676  nur  durch  sieben 
Rubriken  (von  dencn  sechs  zudcm  auf  dcn  der  Obertischen  Recen- 
sion  zugehorigen  Theil  entfallen)  vertrcten  ist,  so  hat  der  Bam- 
berger  Codex  P  II/4  nur  sechs  und  der  Miinchener  23559 
urspriinglich  auch  nur  6  Rubriken.  Dabei  ist  iibereinstimmend  in 
allen  drei  Handschriften  nur  der  crsto  Titel  als  solcher  kenntlich 
gcmacht,  in  zweien  wenigstens  auch  der  dreiundzwanzigste  und 
der  fiinfundzwanzigste  Titel.  Die  iibrigen  Titclrubriken  sind  nur 
in  je  einer  Handschrift  vertretcn. 

Offenbar  waren  also  die  Titel  23  und  25  nach 
Titel  1  dic  zucrst  rubricierten,  was  mit  Ardizos  Rubri- 
kation  durchaus  vcreinhar  ist  und  dcr  Ent.stehungsgeschichte  der 
Rechtsquelle  nur  entsprechen  wiirde '). 

Ziehen  wir  die  andercn  Handschriften  diescr  Recension  heran, 
so  springen  2  Rubriken  ins  Auge,  die  von  Titel  11  und  von  Titel 
50.  Bei  Titel  11  haben  mehrere  werthvolle  Handschriften  *)  die 
Rubrik :  Secundus  titulus  de  successione  fratrum  vel  de  gradibus 


1)  Bei  Titcl  23  lasscn  ja  auch  dicjenigen  Summcn  und  Handschriften,  welchc 
an  dcr  Thcilung  in  3  Biichern  festhalten,  das  dritte  Buch  beginncn.  Cujacius 
lasst  mit  Titel  23  das  dritte,  mit  Titel  25  das  vierte  Buch  hcginnen.  2)  Die 
Handschriftcn  von  Tours,  Halle,  Munster. 


70 


II.   Die  Textentwicklung  des  Langobardischcn  Lehnrechts. 


snccedendi  in  feudo ,  so  dass  sie  sich  offenbar  diesen  Titel  als 
den  zweiten  des  zweiten  Bucbes  dacbten.  Aucb  der  P  a  r  i  s  e  r 
Cod.  4676  stebt  auf  dem  gleicben  Standpunkte.  Zwar  rubriciert 
er  nicht  Titel  11,  sondern  Titel  10,  aber  seine  Rubrik:  De  suc- 
cessione  feudi  qualiter  filii  succedant  et  consentanei  et  qualiter 
feudum  revertitur  ad  dominum,  trifft  offenbar  nicbt  auf  Titel  10, 
sondern  auf  Titel  11  zu.  Titel  50  andererseits  ist  bereits  im 
Pariser  Cod.  4676,  sodann  auch  in  den  meisten  Handschriften 
rubriciert. 

Von  hier  aus  ergabe  sicb  ,  dass  das  zweite  Bucb  zur  Zeit 
unserer  Recension  in  mindestens  5  Abschnitte  zerfiel ,  von  dencn 
der  erste  Tit.  1  bis  Tit.  10  (excl.  II/6,  7  pr.) ,  der  zweite  Tit.  11 
bis  Tit.  22,  der  dritte  den  zweiten  Obertischen  Brief ,  der  vierte 
Tit.  25  bis  Tit.  49,  der  funfte  endlich  Tit.  50  und  51  umfasste. 
Der  zweite  Abschnitt  beginnt  bei  Ardizo  freilich  erst  mit  Titel 
12,  es  leuchtet  aber  sofort  ein  ,  dass  die  Handschriften  hier  den 
Vorzug  vor  A  r  d  i  z  o  verdienen. 

Von  diesen  fiinf  Abscbnitten  nun  bat  der  erste  sehr  bald  eine 
Theilung  erfahren,  insofern  Tit.  5—10  sich  als  selbstiindige  Unter- 
abtheilung  absonderte.  Schon  der  Pariser  Codex  4676  hat  iiber 
Tit.  5  die  Kubrik  :  Qualiter  sacramentum  debet  fieri  ct  jurari,  und 
bei  Ardizo  sowobl  als  hei  Blanchus  beginnt  mit  Tit.  5  ein 
neuer  Abschnitt.  Der  zweite  (Tit.  12—22)  und  der  dritte  (Tit. 
23,  24)  Abscbnitt  haben  sich  liingere  Zeit  in  dem  alten  Umfang 
erhalten ,  wie  die  Berichte  der  Summisten  lehren.  Dagegen  ist 
der  vierte  Abschnitt  (Tit.  25—49)  einer  Umiinderung  dadurch 
unterzogen  worden,  dass  dasLandfriedensgesetz  Barbarossas  (Tit.  27) 
als  solcbes  kenntlich  gemacht  wurde.  Die  Folge  davon  war  eine 
Vermehrung  der  Bubriken  um  zwei.  Das  Landfriedensgesetz 
erhielt  seine  Rubrik :  De  pace  tcnenda  '),  und  der  darauf  folgende 
Tit.  28  wurde  als  nicht  zu  ibm  gehiirig  durch  die  Worte :  Hic 
iinitur  Lez ,  deinde  consuctudines  regni  incipiunt,  von  ihm  abge- 
grcnzt !).  Dieses  Stadium  liisst  der  Codex  565  von  Tours  deut- 
lich  crkennen. 

Damit  ist  der  Standpunkt  gewonnen ,  den  Ardizos  Summa 
einnimmt ,  nur  dass  in  dicser  das  Landfriedensgesetz  Friedrichs 

1)  So  lautet  die  reberschrift  in  den  besscren  Handscbriften.  Der  Zusatz : 
et  ejus  violatoribus  ist  sputeren  Ursprungs.  Cujacius  fiibrt  aus  cinem  alten 
Mscr.  die  Rubrik :  De  treuga  ct  pacc  an,  die  ich  bishcr  aber  nicbt  entdcckt  habe. 
Viellcicht  aus  Ardizo.  1'arnia  1227  hat:  De  pace  et  treugua  tenenda  et  com- 
ponenda,  cbenso  Paris  4C77.  2)  Was  Dieck  S.  130-  135  iiber  das  Wort 

lex  sagt,  ist  viel  zu  gesucht. 


II.    Die  Tc-Ntentwicklung  des  Langobardi&chen  Lehnrechts. 


71 


ausserhalb  des  Textes  steht1).  Die  Fortentwicklung  von  diesen 
acht  Titeln  bis  zur  Vulgata  mag  hier  kurz  berichtct  werden. 

An  langsten  scheiuen  sich  in  ihrer  Ungetrcnnthnit  die  letzten 
Abschnitte  erhalten  zu  haben  ,  also  die  Stiicke  vom  Titel  28  ab. 
Dagegen  sind  die  Bestandtheile  der  Obertischen  Rccension  durch 
das  Hinzutreten  neuer  Rubriken  stiirker  zerkliiftet  worden.  Alva- 
rottus  nennt  im  Einklang  mit  manchen  Handschriften  Tit.  26  des 
2.  Buches  bereits  als  selbstiindigen  Titel  der  alten  llubrikation, 
die  Bamberger  Handschrift  P.  11,4  und  der  Miinchener 
Godex  3509  sondern  Titel  12  des  zweiten  Buches  von  Titel  11  ab, 
wiihrend  sie  von  Titel  12  bis  Titel  22  iucl.  keine  Rubrik  bez. 
Titelzeichnung  anerkennen.  Der  sonst  so  altcrthiimliche  P  a  r  i  s  e  r 
Cod.  4676  hat  Titel  19  des  zweiten  Buches  sonderbarer  Weise 
eine  Rubrik  gegeben.  Vor  allem  aber  zeigt  sich  die  Zerkliiftung 
am  stiirksten  in  den  ersten  10  Titeln  des  zweiten  Buches. 

Die  Zersetzung  der  letzten  Absclinitte  von  Tit.  28  ab  scheint 
erst  das  Werk  des  13.  Jahrhunderts  zu  sein.  Wic  bei  Ardizo 
die  Titel  28  bis  49  als  ein  Sttick  (consuetudines  regni)  auftreten, 
so  zeigen  nocli  die  B  a  m  b  e  r  g  e  r  Handschrift  P.  II,  4  und  der 
P  a  r  i  s  e  r  Codex  4676  ein  zusammenhangendes  Sttick.  Auch  dcr 
Munchener  Codex  3509  und  der  Codex  565  von  Tours,  desgl. 
der  Cod.  Chig.  E.  VLI,  211  kennen  nur  Rubriken  iiber  wenigen 
Titeln.  Die  tibrigcn  Handschriften  unserer  Recension  bieten  mehr 
oder  minder  die  Vulgateintheilung. 

Fassen  wir  zusammen,  was  wir  bisher  tiber  die  Ardizonische 
Recension  ermittelt  haben,  so  ergiebt  sich  Folgendes : 

Die  entwickelte  Ardizonische  Recension  der  Libri  feudorum 
reichte  bis  Titel  51  des  zweiten  Buches  der  hcutigen  Ausgaben 
unter  Auslassung  von  II/6,  7  pr. 

Das  Rechtsbuch  war,  hiiufig  wenigstens,  in  zwei  Biicher  getheilt. 

Das  erste  Buch,  welches  inhaltlich  die  Vollstiindigkeit  der 
Vulgata  erreicht  hat,  zerfallt  in  sieben  rubricicrte  Titel,  welche 
den  Titeln  1,  5,  7,  8,  10,  14  (15),  25  der  heutigen  Ausgaben  ent- 
sprechen. 

Das  zweite  Buch,  welches  die  Capitula  Ugonis  zwischen  Tit. 
22.  und  23  bewahrt  hat,  zerfallt  in  8  rubricierte  Titel,  welche  den 


1)  Siehe  oben  S.  45  N.  1.2;  wie  ich  mit  Laspeyres  S.  2C4  glaubc,  ist  Ar- 
d  i  z  o  hierin  eigenmachtig  vorgegangen.  Da  er  am  Schlusse  dcr  um  11/25  und 
11/2G  vermehrten  Obertischen  Recension  11/27  vorfand,  so  hat  er  dieses  zu  den 
Anhangseln  dcr  anderen  compilatio  heriibergezogen.  Keine  Ilandsc.hrift  und  kein 
Suminist  folgt  Ardizo  hierin. 


72 


II.    Die  Texteutwicklung  des  Langobardischcn  Lehnrechts. 


Titeln  1,  5,  11,  23,  25,  27,  28,  50  der  beutigen  Ausgaben  ent- 
sprecben. 

Dariiber  hinaus  baben  wir  die  allmahlicbe  Entwicklung  bis 
zur  Vulgata  bereits  wahrgenommen.  In  beiden  Biicbern,  indem 
wir  sahen ,  wie  sich  die  Titelrubriken  vermebrten,  im  zweiten 
Bucbe  ausserdem,  indem  wir  bemerkten,  wie  eine  Reibe  von  Titeln 
sich  an  den  einundfiinfzigsten  anreihte,  welche  die  Vulgata  frei- 
lich  nur  zum  Tbeil  acccptierte. 

Bevor  wir  uns  nun  zu  der  ausgebildeten  dritten  Recension, 
der  Vulgatrecension ,  wenden ,  sei  noch  der  Textgestaltung  der 
Ardizonischen  Recension  im  Einzelnen  gedacht. 

Die  priignante  Fassung  der  Obertiscben  Recension  und  die 
Alterthumlichkeit  der  Wendungen  hat  sich  die  Ardizonischc  Re- 
cension  gegeniiber  der  Vulgata  an  manchen  Stellen  bewabrt 
Nnr  bat  sie  viele  von  denjenigen  Glossemen  aus  dem  Text  getilgt, 
welche  den  Anscbluss  unscres  Recbtsbuchcs  an  die  Lombarda  be- 
kunden*),  und  hat  sie  stellenweise  wobl  scbon  den  Text  der 
Obertiscben  Recension  completiert3)  oder  gar  jiingere  Glosseme 
bineingeflickt 4).  In  den  hinzukommenden  Titeln  25 — 51  ist  der 
Text  der  Ardizonischen  Handschriften  in  mehreren  Titeln  reicb- 
baltiger,  als  der  Text  dcr  Vulgata.  Es  zeigt  sich  der  unfertige 
Character  dieses  Stadiums  darin,  dass  spiiter  abgestossene  Stiicke 
uns  mebrfach  begegnen ,  so  am  Schlusse  von  Tit.  24  ein  Stiick, 


1)  Ob  cs  zwcckmassig  sein  wird,  fiir  1/1  — 11/24  eincn  selbstiindigen  Ardizo- 
niscbcn  Text  zu  bietcn,  ist  freilich  recht  fraglich,  da  bercits  die  altcsten  Ils. 
in  der  Mittc  zwischcn  bciden  stehen.  2)  Fast  alle  die  von  Laspeyres 

S.  443  und  420—428  aus  dcr  Tflb.  Ilandschrift  angefiihrtcn  Zusiitze  fohlen  dcn 
obigcn  Handscliriftcn  ,  sowcit  ich  sie  eingesehcn  liabc ,  (natiirlich  niit  Ausnahme 
dcs  1'ariser  Cod.  4C76).  Nur  die  Bamberger  Ilandschrift  P  II  4  hat  Ein- 
zelncs  crhaltcn.  3)  Schon  in  Ilandscliriften  der  Ardizonischen  Becension 

tindcn  sioli  z.  1!.  in  [/19  pr.  ausser  1'avia,  Cremona,  Mailand,  Mantua,  Verona, 
1'arma,  Lucca,  Pisa,  Sipontum  nocli  angcfiihrt:  Treviso,  Padua,  Viccnza.  Spiitcre 
Handschriften  fiigen  nocli  Modcna  und  Heggio  liinzu.  Andreas  de  Isernia 
ncniit  noch  Pistoja  und  Florenz.  4)  So  bat  die  Ilallcsclie  llandschrift 

solchc  Glossen  an  mehrercn  Stellcn  dcs  Textes,  iueist  abfalligc  Bemerkungen  iiber 
andere  Meinungen  (so  1/5  §  7  in  curtc  domini  sui  quod  vulgo  de  camcra  dicitur, 
11/28  §  3  in  fine:  quod  milii  non  plaoet,  ebcnda  §  2  in  fine:  Quidam  vero  aliter 
et  malc  dicunt,  II/3G  Z.  2:  Quidam  dicunt  scd  pauoi,  11/44  §  1  :  vidctur  tamcn 
Bulgaro  non  si  aut  proprio  etc).  Aehnlioh  die  Miinsterer,  St.  Galler  744, 
Metzer  64,  Bamberger  P  II  4.  der  von  Mincuccius  benutzte  Codcx. 
Es  entspricht  dies  .ja  auoli  dem  Auftretcn  andorer  Lehnssohoffen ,  wie  Stcpha- 
nus  (11/51),  Martinus,  die  in  Handsohriftcn  dcr  Ardizonisohen  Rccension  he- 
reits  begegnen. 


II.   Die  Textentwicklung  dcs  Laugobardisclicn  Lclinrcchts. 


73 


welches  den  Inhalt  der  §§8  —  12  in  kiirzerer  Gestaltung  nochmals 
wiedergiebt '),  in  Tit.  28  und  Tit.  34  Stiicke,  die  auf  das  Mailiin- 
der  Stadtrecht  zuriickzugehen  scbeinen*).  In  einzelnen  Stiicken 
liegt  das  Verhaltniss  iihnlich ,  wie  bei  den  Capitula  Ugonis.  So 
zeigen  die  St.  G-aller  und  Metzer  Handschrift  zwischen  §  16 
und  §  17  des  Titels  26  einen  grosseren  Abschnitt ,  der  aus  Be- 
standtheilen  der  Titel  28,  30,  33  §  4,  34  §  2,  45  besteht,  jedoch 
eine  andere  Form  besitzt,  wahrend  sich  die  entsprechenden  Titel 
daneben  finden '). 

Fiir  das  allmalichc  Anwachsen  der  Libri  feudorum  sind  der- 
artige  Erscheinungen  nicht  zu  unterschatzen. 

§  6. 

Alle  anderen  bisher  eingesehenen  Handschriften  reprasentieren 
den  Typus  der  Vulgatrecension,  viele  rein,  ein  Theil  noch  mit 
Erinnerungen  an  die  Ardizonische  oder  gar  Obertische  Recension 
durchsetzt,  sei  es,  dass  die  Capitula  Ugonis  zwischen  Titel  22  und 
23  des  zweiten  Buches  beibehalten  sind4),  sei  es,  dass  das  Lehns- 
gesetz  Konrads  oder  einige  capitula  extraordinaria  oder  andere 
Stiicke  dem  Rechtsbuche  ein-  oder  angefiigt  sind5),  sei  es,  dass 
die  Zahl  •)  oder  Fassung ')  der  Rubriken  an  den  alteren  Typus  an- 
klingt. 

Der  weitaus  grossere  Theil  der  Vulgathandschriften  findet 


1)  Siebe  Laspeyres  S.  429  (Eine  quaestio  und  solutio).  In  dcr  Bambcrger 
H.  P.  II/4  stebt  diescs  Stiick  an  Stelle  der  8 — 12.  2)  Siebe  unten  Anbanp. 
Das  unter  >'r.  I  abgcdrucktc  Btftck  findet  sicb  aucb  bci  MincucciusIII  Tit.  12 
cap.  4  in  unsinniger  Lesart.  3)  Dicsc  Thatsacbc  liisst  vielleicht  den  Scbluss 
zu,  dass  11/20  urspriinglich  nur  bis  §  1C  gereicbt  liat.  Denn  aucli  in  der  Bam- 
bcrgcr  Handscbrift  P.  11/4  und  im  Cod.  Chig.  E  VII  reicht  dieser  Titel  nur 
soweit.  4)  So  in  Paris  4428,  4439,  154  19,  16905,  Metz  65,  Tours 
640,  Gcittingen,  Angers  324,  Wien  226  2,  205  8,  Leipzigl098,  Lucca 
:i'2.r>,  Mailand  534.  In  Venedig  CXIX  ist  wenigstens  ein  kleines  Stiick  stehen 
gebliebcn.  5)  So  ist  in  der  Hamburger  Handschrift,  wclche  die  Reihen- 

folge  dcr  Vulgata  hat,  das  Lehngcsctz  Konrads  zwiscben  Tit.  52  und  53  gefiigt. 
In  M  c  t  z  65  folgen  auf  Tit.  58  dic  Autb.  Hahita,  das  Lchnsgesetz  Konrads  und 
die  bcidcn  capitula  extraordinaria.  In  Miinchen  8006  stebt  zwischen  Titel 
54  und  60  die  Constitutio  Auximana.  Im  Codex  S.  Marci  olim  Dollconii 
reiht  sich  an  dic  Libri  feudorum  der  Tractat  des  Anselmus  an.  Aucb  II  F.  6,  7 
pr.  sind  in  Vulgathandschriftcn  hin  und  wieder  an  andcrcr  Stelle,  z.  B.  in  V  e  n  e- 
dig  XVIII  folgt  II/7  pr.  auf  II/9  und  II/6  auf  H/24.  6)  So  weist  der  Pa- 

riser  Codex  44  2  8  in  dem  Stiick  von  11/28  bis  H/49  nur  3  Titclrubrikcn  auf. 
7)  Die  alteren  Rubriken  von  1/9.  17,11/11  u.  a.  bcgcgnen  auch  in  Vulgathand- 
schriften,  baufig  mit  den  neuercn  Rubriken  durch  ein  vel  verbunden. 


74 


II.   Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lehnrechts. 


sieh  mit  Theilen  des  corpus  juris  civilis  zusammen.  Zieben  wir 
die  dem  15.  Jahrh.  angehorigen ,  ganz  werthlosen  Handschriften 
ab ,  so  bleiben  von  allen  eingesehenen  Vulgathandschriften  nur 
wenige  iibrig ,  bei  dcnen  dies  niclit  zutrifft ').  Wenn  demnach  al- 
lerdings  der  Umstand,  dass  die  Feuda  mit  Theilen  des  corpus  juris 
civilis  zusximmenstehen,  noch  nicht  gegen  den  Werth  einer  Hand- 
schrift  entscheidet,  so  wird  umgekehrt  der  TJmstand,  dass  sie  iso- 
liert  oder  mit  andereu  Stiicken  verbunden  sind,  eine  starke  Pra- 
sumtion  fiir  dcn  Werth  einer  Handschrift  erwecken  diirfen. 

Die  Drucke2)  zcigen  uns  die  Libri  feudorum  gewohnlich  in  2 
Biichern,  von  denen  das  erste  28,  das  zweite  58  Titel  hat.  Haufig 
ist  das  Gesetz  Friedrichs  II  (Ad  decus)  miteinbegriffen.  Die  ein- 
zelnen  Rubriken  haben  meist  das  Aussehen  der  modernen  0  s  e  n- 
brueggen  schen  Edition.  Es  fragt  sich  zuntichst,  ob  wir  hier 
ein  wirklich  treues  Abbild  der  Vulgathandschriften  besitzen.  Diese 
Frage  ist  zu  verneinen : 

1.  Zunachst  lasst  sich  nicht  sagen,  dass  die  Buch-Eintheilung 
dem  Standpunkte  der  Vulgata  unbedingt  entspricht.  Es  giebt 
Handschriften,  welche  eine  Eintheilung  in  Biicher  iiberhaupt  nicht, 
solche,  welche  die  Theilung  in  2  Biicher,  endlich  ganz  vereinzelt3) 
auch  solche,  welchc  die  von  Isernia,  Alvarottus,  Jason  u. A. 
vertretene  Theilung  in  3  Biicher  kennen,  jasogar  eine  Hs.  (Lucca 
325),  welche  eine  Schcidung  in  5  Biicher  aufweist.  Die  Zahl  der- 
jenigen  Vulgathandschriften  ,  welche  eine  Eintheilung  in  Biicher 
iiberhaupt  nicht  aufweiscn ,  ist  jedenfalls  nicht  geringer  als  die 
Zahl  derjenigen,  welche  eine  Zweitheilung  von  Biichern  gewahren4). 
Auch  das  lasst  sich  nicht  behaupten ,  dass  sich  die  Buchtheilung 
bei  den  jiingsten  Handschriften  am  ehesten  finde.  Wie  sie  Hand- 
schriften  des  fiinfzehnten  Jahrhunderts  abgeht,  so  tritt  sie  in 
solchen  des  dreizehnten  Jahrhunderts  auf.  Wiihrend  aJso  in  der 
Snmmenlitteratur  der  Streit  sich  darnm  dreht,  ob  die  Zwei-  oder 


1)  Der  Pariser  Cod.  46  75,  die  Handschrift  zu  Siena  J  IV  10,  der 
Cod.  Vat.  lat.  3980  und  dcr  Wioner  20  5  8,  in  denen  unscr  Rcchtsbuch  mit 
mehreren  summae  feudorum  oder  andcrcn  Stiicken  zusammensteht ,  der  Vene- 
zianische  des  Dolleoni ,  in  dcm  es  mit  dem  Tractat  des  Anselminus  und 
Kaisergesetzen  steht ,  cine  Metzer  und  eine  Karlsruher  Handschrift,  in  dcr 
es  sich  allein  befindet.  2)  Zucrst,  soweit  ich  sehe,  die  Mailiinder  Ausgabe 

von  1482.  3)  Eine  Breslauer  Handschrift  (II  F  3a)  aus  dem  15.  Jahrh., 
ferncr  der  Stockholmer  Codex  E  31.  1.  Nr.  2,  der  Londoner  Codex  Bri- 
tish  Museum  Reg.  10  K  III,  der  zu  Cambridge,  Universitiitsbibl.  D  1/12,  der.RO- 
mische  Cod.  Palat.  770.  4)  Aur.h  die  Ed.  I  kennt  cine  Buchtbcilung  nicht, 

wohl  aber  die  Mainzcr  Ausgabe  von  1477  und  die  Bascler  von  1478. 


II.   Die  Textentwicklung  der  Langobardischcn  Lehnrechts. 


76 


Dreitheilung  die  bessere  sei,  handelt  es  sich  nach  dem  Stande  der 
Handschriften  darum,  ob  iiberhaupt  die  Eintheilung  in  Biicher  der 
Vulgata  entspricht  *).  Ich  miichte  indessen  auf  diesen  Punkt  nicht 
allzuviel  Gewicht  legen.  Es  ist  klar,  dass  eine  Bueheintheilung 
das  Werk  jiingerer  Zeiten  ist.  Wahrend  die  vier  Handschriften 
der  Obertischen  und  der  grossere  Theil  der  Handschriften  Ardizo- 
nischer  Recension ')  von  der  Buchtheilung  nichts  wissen ,  gehen 
A  r  d  i  z  o  und  die  Glosse  sicher  von  der  Zweitheilung  aus.  Die 
Briefe  des  Obertus  grenzen  sich  von  dem  Vorhergehenden  ja  auch 
so  scharf  ab ,  dass  die  Theilung  in  2  Biicher  sich  schon  friih  von 
selbst  darbieten  musste.  Als  jiingeren  Urspungs  ist  demnach  die 
Theilung  in  2  Biicher  anzusehen ,  als  der  Glosse  zu  Grunde  lie- 
gend  andcrerseits  auch  dem  Vulgattext  zuzuweisen. 

2.  Das  erste  Buch  der  Vulgathandschriften  besitzt  nicht 
28,  sondern  nur  26  Titel.  Der  bei  Weitem  grossere  Theil  von 
Handschriften  vercinigt  Titel  11  mit  Titel  10,  alle  eingesehenen 
Handschriften  mit  Ausnahme  nur  weniger 3)  vereinigen  Titel  28 
mit  Titel  27.  Die  Ed.  I,  die  Mainzer  Ausgabe  von  1477  und  die 
Baseler  Ausgabe  von  1478  kennen  ebenfalls  nur  26  Titel ,  wie  ja 
auch  Alvarottus  und  Iscrnia  die  Rubriken  von  Tit.  11 
und  28  nieht  anerkennen,  Jacobus  de  Belvisio  und  Baldus 
wenigstens  die  von  Tit.  11,  die  Glosse  wenigstens  die  von  Tit.  28 
nicht  approbieren. 

3.  Das  zweite  Buch  besitzt  in  den  meisten  Texten4)  nur 
57  Titel,  da  Titel  53  und  54  zu  einem  Titel  verschmolzen  sind. 
Auch  hier  geben  die  Ed.  I,  die  Mainzer  Ausg.  von  1477  und  die 
Baseler  von  1478  den  Vulgattext  wieder,  wie  auch  hier  Alvarot- 
tus  und  Isernia  eine  selbstiindige  Rubrik  verwerfen. 

4.  In  den  meisten  Vulgathandschriften,  wie  in  dcr  Ed.  I  und 
der  Mainzer  Ausgabe  von  1477  ist  das  Gesetz  Friedrichs  II.  (Ad 
decus)  ausserlich  in  den  Tcxt  des  Rechtshuches  mithineingezogen 
und  der  Schlussvermerk  erst  hinter  dasselbe  gesetzt.  Da  indessen 
die  Glosse  in  denselben  Handschriften  stets  bei  Titel  58  schliesst, 


1)  Eine  iiltere  Dissertation  von  Seubcrt  (pracs.  Hoffmann)  Tiibingcn  1754 
handelt  iiber  dicse  Frage,  freilicb  mit  ungcniigendem  Quellenmaterial. 

2)  Siebe  oben  §  5.  3)  Der  Bremenser  Handschrift  Nr.  132,  wo  die 
Kubrik  aber  lautet:  De  feudo  Mcdiolanensium,  ferncr  Vatic.  3980.  4)  Dass 
11/54  erst  durch  die  Drucke  seine  Rubrik  erbalten  habe ,  wie  Jason  Mayno 
meint,  ist  allerdings  unrichtig.  Die  Rubrik  ist  bcreits  in  (wenn  auch  wenigen) 
Ilandschriften  vertreten  z.  B.  der  zu  Cambridgc,  Universitiitsbibl.  D  I'12,  der 
zu  London,  British  Mus.  Rejr.  10  E.  III.  Ja  sopar  in  Hs.  dcr  Ardizonischen 
Recension  lindet  sie  sich,  so  im  Roni.  Cod.  Palat.  7CG. 


76 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lehnrechts. 


so  ist  diesem  Umstande  keine  Bedeutung  beizumessen.  Einige 
Summisten  des  Mittelalters  (Alvarottus,  Andreas  de  Iser- 
nia)  haben  sicli  jedoeh  dadurch  verleiten  lassen,  das  Gesetz  Fried- 
richa  II.  als  Bestandtheil  des  Vulgattextes  aufzufassen. 

5.  Die  26  Rubriken  des  ersten  und  die  57  llubriken  des 
zweiten  Buches  entsprechen  nicht  vollig  den  Rubriken  des  Osen- 
briiggenschen  Textes,  wie  der  Abdruck  unten  lehrt'). 

Der  Text  der  Vulgata  weicht  in  Bezug  auf  einzelne  Worte 
nicht  nur,  sondern  auf  ganze  Siitze  von  dem  Texte,  wie  ihn  die 
modernen  Ausgaben  bieten,  erheblich  ab.  Man  gewahrt,  wenn  man 
z.  B.  den  0  senbriiggen  schen  Text  mit  dem  Handschriftenbe- 
funde  vergleieht ,  das  ihm  Handschriften  zu  Grunde  liegen ,  die 
haufig  nur  eine  Minoritat  repriisentieren,  mitunter  geradezu  isoliert 
stehen.  Was  in  der  0  sen b  r iig ge  n  schen  Ausgabe  in  die  Note 
geriickt  ist ,  gehort  in  vielen  Fiillen  in  den  Text,  was  im  Texte 
steht,  in  die  Note.  Dabei  liefert  von  denjenigen  Handschriften, 
welche  Osenbriiggen  benutzt  hat ,  die  Rhedigersche  und 
Hamburger,  von  den  Drucken  die  Editio  1  in  ungemein  vielen 
Fiillen  den  Vulgattext ,  aber  auch  Lesarten  der  T  ii  b  i  n  g  e  r  er- 
weisen  sich  hiiufig  als  einfache  Vulgatlesarten.  Insbesondere  wer- 
den  aus  der  Vulgata  zahlreiche  Glosseme  verschwinden  ,  die  die 
jetzigen  Editionen  in  den  Text  aufgenommen  haben ,  wahrend  sie 
zum  Theil  als  solche  schon  Laspeyres  kenntlich  gemacht  hat. 

§  7. 

Mit  dem  Gesagten  ist  erschopft ,  was  iiber  die  Textentwicke- 
lung  der  Libri  feudorum  zu  sagen  war.  Zum  guten  Theile  ist 
damit  auch  erschopft,  was  iiber  die  Entstehung  der  Reehtsquelle 
gewissenhafter  Weise  gesagt  werden  kann.  Soweit  wir  nicht  im 
Texte  die  Fragen ,  welche  die  Entstehung  des  langobardischen 
Lehnrechts  betreffen,  niiterortert  haben,  haben  wir  iu  den  Anmer- 
kungen  unserer  Meinung  Raum  gegeben.  Immerhin  scheint  es  am 
Platze  zu  sein ,  zum  Schlusse  auf  den  Ausgangspunkt  unseres 
Rechtsbuches  hinzuweisen. 


1)  Vergleicht  man  mit  ihm  die  Rubrikation  des  Isernia  und  Alvarottus, 
so  wird  man  finden,  dass  er  mit  ihr  fast  vollig  iibereinstimmt ,  wiihrend  Baldus 
mehr,  aber  aurh  nicht  im  Sinne  der  0  s  e  nbr  iigg  cn  sclicn  Edition,  abweicht  und 
Belvisio  sich  Osenbriiggen  niihert.  Die  Glosse,  soweit  sich  aus  ihr  ctwas 
crkennen  liisst ,  steht  offcnbar  dcr  obigcn  Kubrikation  niiher,  als  den  moderncn 
Ausgaben.  Die  Ed.  I,  die  Mainzcr  Ausg.  von  1477  und  die  liaseler  von  1478 
stimmen  cndlich  niit  ihr  fast  vollig  uberein. 


II.    Die  Textentwicklung  des  Langobardischen  Lehnreclits.  77 


Den  Ausgangspunkt  des  Langobardisclien  Lebn- 
recbtes  bildet  offenbar  dasLehnsgesetz  Konrads 
voni  Jabre  103  7.  Den  gewaltigen  Eindruck ,  den  es  auf  die 
Zeitgenossen  macbte,  spiegelt  unser  Rechtsbuch  in  allen  seiuen 
Tbeilen  nocb  wieder.  Wie  der  crste  Titel  des  ersten  Bucbes 
gleicb  an  den  Rbmerzug  Konrads  erinnert ,  so  lauten  nocb  zwei 
Titel  aus  Ardizoniscber  Zeit :  De  lege  Conradi  und  De  capitulis 
Conradi  (11/34,  40),  von  denen  der  letztere  aber  nicbt  ein  Konra- 
discbes,  sondern  ein  Friderioianisches  Gesetz  zu  meinen  scbeint '). 
Eine  Parapbrase  des  Konradischen  Lebnsgesetzes  sind  die  Titel  19 
bis  24  des  ersten  Buches,  welcbe  irrthiimlich  den  Lotbar  angeben, 
ja  auch  die  Capitula  Ugonis  beschaftigen  sich  zum  Theil  mit  Ge- 
genstiinden  des  Konradischen  Lebnsgesetzes *).  Das  ganze  erste 
Buch  wird  voll  verstandlieh,  wenn  man  das  Lebnsgesetz  Konrads 
in  den  Mittelpunkt  stellt.  Nicht  als  ob  nicbt  das  Lebnrecht  in- 
zwiscben  eine  reichere,  materielle  und  processuale  Ausbildung  er- 
fabren  batte3).  Dass  dies  der  Eall  ist,  lebrt  eine  nur  oberfiaeh- 
licbe  Vergleicbung  des  ersten  Buches  mit  dem  Gesetze  Konrads. 
Aber  um  jenes  Gesetz  bat  sich  offenbar  die  Feudistenlitteratur 
scbon  frfih  gerankt.  Die  Veranlassung  war  zuniicbst  eine  ausser- 
liche.  Der  Liber  Papiensis  *)  und  die  Lombarda  *)  nahmen  das 
Gesetz  auf.  Die  an  sie  ankniipfende  Litteratur  commentierte  so- 
mit  auch  das  Lehnsgesetz  Konrads.  Wie  uns  untriigliche  Beispiele 
liierfiir  in  dem  sg.  Lombarda-Commentare  dcs  Ariprandus  Titulus 
Dd  beneficiis  et  terris  tributariis  und  in  der  daran  anschliessenden 
siimmula  de  fcudis  et  beneficiis  secundum  dominum  Alipranduin 
vorliegen 5),  so  konnen  wir  aucb  die  sg.  Lex  quicunque  des  A  r  d  i  z  o 

1)  Dies  hat  sclion  Cujacius,  I' actz  und  Dieck  bemcrkt ,  Laspcyres 
bckiimpft.  Dcr  1'ariser  Codex  407 C,  der  iiltestc  von  den  in  Betracht  kom- 
menden,  liat  dcn  Namen  Conradus  nicht.  (Die  von  mir  urspriinglich  angenom- 
mene  Lesart  'Fredcricus'  in  Mon,  Gcrm.  4°.  Lcg.  Scctio  IV  Tom.  I  p.  809  ist 
freilich  aucli  nicht  sicher ,  da  nur  cin  'fe'  ini  Cod.  steht,  was  besser  auf  'fecit' 
zu  bc/iehen  i.st.)  Wclchcn  Sinn  sollte  cs  auch  habcn,  dass  Konrad  etwas  bc- 
stimmtc  'sicut  et  antiquitus  consuctudo  fuit  scd  non  Mediolani'?  Von  cinem 
solchen  Gescf.zc  Konrads  wissen  wir  auch  nichts.  Dagegen  stimmt  dcr  Inhalt 
von  11/10  pr.  —  §  2  mit  dem  Inhaltc  des  Lehnsgesetzes  Friederirhs  (11/55)  iiber- 
cin.  Vor  allcm  entspricht  das  Verbot  jeglicher  Veriiusserungen  (omncs 
alienationcs)  durchaus  nur  der  Uesetzgebung  Friedcrichs,  nicht  dcr  Konrads. 
Die  Rubrik :   De  capitulis  Conradi  stanmit  aus  dcm  13.  Jahrh.    Siehe  oben  §  5. 

2)  Dies  gilt  vor  allem  von  dem  2.,  7.  und  8.  Absatz  (bei  Kriegel  p.  873, 
874).  Auch  dem  sg.  Commentar  des  Ariprand  cntspricht  Manches  in  den  Capi- 
tula  Ugonis.  3)  So  durch  das  Aufkommcn  dcr  minimi  valvasores,  durch  die 
Weiberlehen,  durch  die  Erweiterung  des  Erbrechts  in  der  Seitenlinie  u.  a.  m. 

4)  M.  G.  Leges  foL  IV  583,  635.        5)  Anschutz  S.  194—196. 


78  II.   I>ie  Textentwicklung  des  Langobardisehcn  Lchnrechts. 


und  die  Capitula  Ugonis  als  Erzcugnisse  gleicber  Art  betrachten. 
Aus  solcben  Erzeugnissen  ist  das  erste  Buch  entstanden  ,  indem 
sich  langsam  Stuck  an  Stiick  ansetzte ,  zunachst  Titel  1—6  als 
ein  Traktat,  sodann  Titel  7—13  als  ein  zweiter  Traktat,  die  sg. 
Lex  Quicnnque  (Titel  19—24)  als  ein  dritter,  dem  sich  Titel  25— 
28  als  Appendix  anreibten.  Zwiscben  den  zweiten  und  dritten 
Traktat  wurden  dann  spater  die  Capitula  Ugonis  geschoben '). 
Dabei  ist  in  den  iilteren  Bestandtbeilen  des  erstcn  Bucbcs ,  zu 
welchen  ich  die  ersten  6  Titel  und  die  Lex  quicimquc  (Titel  19— 
24)  ziible,  wie  es  scbeint  der  Einfluss  von  Pavia  der  maassge- 
bende1).  Aus  Pavia  scheinen  auch  die  Capitula  Ugonis  zu  stam- 
men3).  In  den  jiingeren  Bestandtheilen  (Tit.  7—13  und  25—28) 
tritt  der  Einfluss  von  Mailand  *)  mehr  und  mehr  hervor,  in  zweiter 
Linie  auch  von  Piacenza  und  Cremona.  Vom  romischen  Recbte 
ist  dieses  erste  Buch  nur  ausserlich  gestreift5). 

1)  Dic  nahercn  Griir.de  fiir  diese  Einthcilung,  die  mir  angemcsscncr  erschcint, 
als  die  von  Laspeyres,  wonach  1/1-1/8  den  Kern  des  ersten  Buches  hilden,  habe 
ich  in  der  Praefatio  zu  mcincr  Ausgabe  der  Consuetudincs  gegeben.  Dass  Titel 
1—6  zusammengehoren,  ergiebt  sich  mit  Sicherheit  daraus,  dass  Titcl  6  zu  Titcl  5 
gclmrt  und  dicsen  abschlicsst ,  wahrcnd  wieder  Titel  5  auf  das  Vorangehcnde 
weist.  Die  Sprache  ist  auch  von  Titel  7  ab  eine  andere  und  cs  wcrdcn  diesclhen 
Materien  aufs  Xcue  abgehandelt.  —  Dass  derartige  Traktate  fiir  sich  isoliert 
herumlicfen,  dafiir  haben  wir  nicht  nur  am  Cod.  Bamberg.  D  II  5  und  Cod.  Paris. 
4615,  sondern  auch  am  Cod.  Palat.  772  einen  Bewcis,  welcher  die  untcn  ahge- 
drucktc  Summula  cnthalt.  2)  Es  ist  nicht  Zufall,  dass  in  1/19  Pavia  vor 

Mailand  in  den  besten  Handschriften  genannt  wird.  Uebcr  die  alte  Rcchtsschule 
von  Pavia  handclt  vorziiglich  Merkel,  die  Geschichte  des  Langobardenrechts 
und  ncuestens  Eitting,  die  Anfiinge  der  Rechtsschule  zu  Bologna  1888  S.  40  ff. 
Derselbe,  dic  Institutionenglosscn  des  Gualcausus  1891  S.  35  ff.,  50  ff.  Vergl.  auch 
Conrat,  Gesch.  der  Quellen  und  Literatur  dcs  rOm.  llechts  im  fruheren  Mittcl- 
altcr  I  393  ff.  Ansclmus  de  Orto  nennt  in  scincm  Tractatus  umgckehrt  Mailand 
vor  Pavia.  3)  Da  Ugo  de  Gambolado  1112  judex  zu  Pavia  war.  Sichc 

oben  S.  47  N.  2.  Ebenso  leistet  1202  cin  Sigcnbaldus  de  Gambolao  fiir  dic  Stadt 
Pavia  an  dic  Gcmeinde  Vercelli  dcn  Ericdcnscid  (Mon.  hist.  patr.  Chart.  Tom  I 
Nr.  737),  tritt  1255  ein  dominus  Calvus  dc  Gambolato  als  vicarius  capituli  Pa- 
piensis  auf  (1.  c.  Tom.  II  Nr.  1915).  Ein  Mussus  dc  Gambolato  tritt  in  dem  Erie- 
den  zwischcn  Pavia,  Novaria,  Mailand  und  Vercclli  nuf.  (Mon.  hist.  patr.  Legcs 
niunicipales  Tom.  II  p.  743).  4)  Die  auf  Mailand  bezuglicbe  Stelle  in  1/1 

§  6  ist  bekanntlich  spiiteres  Glossem.  Auch  1/13  §  1  ist  wohl  noch  Glossem. 
Dagegcn  sind  die  Bezugnahmcn  auf  Mailand,  Piacenza  und  Cremona  in  1/26  §  1, 
1/27  und  1/28  jedenfalls  dcm  Tcxte  von  vornhcrcin  iinmancnt  gewesen. 
5)  1/1  §  4  braucht  nicht  auf  liekanutschaft  mit  dem  rOmischen  Rechte  schlicssen 
zu  lasscn,  denn  die  Tochter  warcn  schon  nach  langobardischem  Rechte  erbbercch- 
tigt,  wcnngleich  sic  schlechter  als  dic  SOhnc  hchandclt  wurdcn,  und  in  jener  Stelle 
handclt  es  sich,  wie  mit  Recht  die  Glosse  bcmerkt,  um  das  Erhrecht  uberhaupt. 
1/1  §  5  ist  auch  nicht  bcweisend,  da  die  Commentatoren  der  Lombarda  vom  Erb- 


II.   Dfe  Textentwleklnng  des  Langobardischen  Lehnrcchts. 


70 


Mit  dem  zweitcn  Buche,  den  Obcrtischcn  Briefen,  iibernimmt 
Mailand  die  Fiihrung  vollkommen  und  behalt  sie  bis  zum 
Schlusse ').  Das  Gesetz ,  welches  die  erstcn  24  Titel  des  zweiten 
Buches  beherrscht ,  ist  das  Lehnsgesetz  Lothars  von  113  6. 
Wiederholt  wird  auf  diese  Lex  oder  Constitutio  nova  Bezug  ge- 
nommen  (Tit.  3,  9,  24  §  12) ,  charakteristischer  Weise  auch  hier 
noch  in  Ankniipfung  an  die  Lombarda-Handschriften ,  von  denen 
ein  Theil  sie  aufgenommen  hatte-).  Des  Lehnsgesetzes  Konrads 
wird  daneben  seltener  gedacht  (9  §  4,16).  Neben  dem  Lehnsge- 
setze  Lothars  wird  die  Praxis  der  curia  Mediolanensis  beriicksich- 
tigt.    Das  romische  Recht  wird  ausgiebig  benutzt. 

In  den  Ardizonischen  Zusatzen  (Tit  25 — 51)  tritt  von  den  Kai- 
sern  Friedrich  in  den  Vordergrund.  Zwar  die  Titel  25  und  26 
behandeln  lediglich  das  Grewohnheitsrecht,  insbesondere  der  Mai- 
liinder  Curie,  wie  denn  fiir  den  Titel  26  und  die  Titel  33  und  34 
der  Liber  consuetudinum  Mediolani  von  Werth  ists).  Aber  von 
Titel  28  ab  tritt  der  Einfluss  der  Fridericianischen  Gesetzgebung 
zu  Tage.  Wie  11/^8  §  4  mit  11/55  §  6  zusammenhiingt,  so  nimmt 
LI/33  §  3  auf  die  Fridericianische  Gesetzgebung  Bezug,  enthiilt 
11/39  §  1  einen  Satz  aus  dem  Lehnsgesetz  Friederichs,  setzt  11/44 
den  durch  11/55  geschaffenen  Rechtszustand  voraus  uud  behandelt 
offenbar  11/40  dieses  letztere  Lehnsgesetz.  Auch  11/54  §  2  ist 
wohl  nichts  anderes,  als  ein  aus  11/55  §  3  entnommenes  Stiick4). 
Wenn  daneben  noch  die  Lex  Conradi  in  11/34 s)  herangezogen  wird, 


rcclit  his  zum  7.  Gradc  sprechen.  Am  ehestcn  sind  die  letztcn  Titcl  (2C—  28)  zu 
rarwendcil,  doch  auch  hicr  ist  dcr  Inhalt  wcscntlich  lombardisch.  Nichts  kann 
jedenfails  das  Wesen  des  ersten  Huches  wenigcr  trefien,  als  dcr  Satz  von  Eich- 
horn,  es  cnthalte  einen  „Aufsatz  iibcr  das  Lelinrccht  und  dcsscn  Ahweich- 
ungcn  vom  rumischcn  Recht",  den  Spiiterc  immer  wieder  nachge- 
sprochen  habcn.  1)  Uebcr  das  Verhaltniss  des  libcr  feudorum  zu  dem  Sta- 

tutarrecht  Norditalicns  fclilt  es  bisher  an  cincr  Untcrsuchung.  Ausscr  dem  Mai- 
lander  Stadtrecht  kommt  vornehmlich  das  von  Pisa  in  Iietra<-ht.  2)  Mon. 

Germ.  Leg.  fol.  IV.  p.  639.  8)  Jedcnfalls  von  griisserem  Wcrthc  als  fiir  dic- 
jenigen  Stiicke,  dic  aus  den  Ucuda  abgeschrichen  sind.  Ich  will  es  dahingestcllt 
sein  lasscn,  ob  nicht  fiir  11/34  und  11,1'.'  das  Mailander  Kcchtsbuch  gcradczu  das 
Vorbild  war.  4)  Wahrend  11/54  §  1  ein  spateres  Einscbicbscl  ist.  Ich  gche 
also  noch  weiter,  als  Dicck,  der  wenigstcns  11/54  §2  als  ein  selbstandiges  Stiick 
zu  rettcn  sucht  (S.  172),  wahrcnd  Laspeyres  (S.  222.  223)  bcide  fiir  cchte  Stiicke 
halt.  Mir  scheint,  von  den  capitula  extraordinaria  des  Ardizo  einstweilcn  abgc- 
sehen,  in  den  Ecuda  von  Kaisergesetzen  nichts  enthaltcn  zu  sein,  wortiber  wir 
nicht  sonst  unterrichtet  sind.  5)  Dass  auch  dieser  Titel  eine  1'araphrasc  dcs 
Gesetzes  von  Eriedrich  sei,  nimmt  Dieck  jedenfalls  mit  Unrecht  an. 


80 


II.    Dic  Textentwieklung  des  Langobardischcn  Lelinreclits. 


so  geschieht  dies  nur,  um  hcrvorzuheben,  dass  sie  in  Mailand  un- 
praktisch  sei,  und  wenn  das  Gesetz  Lothars  genannt  wird  (11/38), 
so  hat  dies  seinen  Grund  darin ,  dass  Friedrich  es  ausdriicklich 
bestatigte  und  neu  erweiterte. 

So  sind  es  die  drei  Kaiser :  Konrad  II. ,  Lothar  III.  und 
Friedrich  Barbarossa,  zu  denen  die  Feudisten  aufblickten.  Jeder 
von  ihnen  driickt  einem  Theile  unseres  llecktsbuches  sein  Gepriige 
auf.  Konrad  macht  ein  Lehnrecht  und  eine  Litteratur  des  Lehn- 
rechts  durch  sein  Gesetz  moglich.  Lothar  stellt  durch  sein  Ver- 
ausserungsverbot  den  Treubegriff  im  Lehn  auch  nach  der  sachen- 
rechtlichen  Seite  fest  und  Friedrich  baut  die  Satze  seiner  Vor- 
giinger  durch  sein  Lehnsgesetz  (11/55)  aus,  wie  er  das  Staatsrecht 
des  Feudalstaates  durch  seine  Landfriedens-Gesetze  (11/27,  53)  in 
das  Lehnrechtsbuch  hineingelangen  liisst  (vergl.  11/28,  11/40).  Aus 
den  drei  Gesetzen  dieser  drei  Kaiser  und  aus  der  Praxis  der  Mai- 
liinder  Curie  hat  die  Jurisprudenz  von  Pavia  und  Mailand  die 
Consuetudines  feudorum  geschaffen '). 


1)  Mit  dicscr  Auffassung  trete  ich  in  entschiedenen  Gegcnsatz  zu  der  von 
Laspeyres  S.  841 — 343  entwickcltcn ,  wonach  'die  Kntstchung  dcr  cinzelncn 
tompilationcn,  aus  welchen  unscr  Hechtshuch  hcrvorgegangen  ist,  nur  unter  dcm 
Eintiussc  dcs  Gewohnhcitsrechtes  gestanden  hat'.  Gegen  solche  Auffassung  spricht 
sihon  dic  Gcsehichte  der  loinhardischcn  Juristenschulc ,  dcrcn  Fortsetzer  eben  die 
Keudisten  sind.  Schupfer,  Manualc  2  cd.  p,  451,  452  steht  mciner  Auffassung 
naher. 


III. 


Consuetudines  feudorum. 

Textus  compilationis  antiquae  et  recensionis 

vulgatae. 

Accedunt  capitula  extraordinaria. 


III.   Consuetudines  feudorum. 

•i 


Antiqua  Tit.  1  c.  1.  2. 


Vulgata  Lib.  1,  Tit.  1. 


de  FEUDIS. 


L  QUIBUS  MODIS  FEUDUM 
ADQUIRITUR   ET  RETINE- 
TUR. 

1.  Quia  de  feudis  tractaturi 
sumus,  videamus  primum,  quifeu- 
dum  dare  possuut.  Arcbiepisco- 
pus,  episcopus,  abbas,  abbatissa, 
praepositus,  si  antiquitus  eorum 
fuit  consuetudo,  feudum  dare  pos- 
sunt.  Marcbio,  comes  '),  qui  pro- 
prie  regis  capitiinei  dicuntur. 
Sunt  et  alii,  qui  ab  istis  feudum 
accipiunt,  qui  proprie  regis  val- 
vassores  dicuntur,  sed  bodie  ca- 
pitanei  appellantur  ;  qui  et  ipsi 
feuda  dare  possunt.  Ipsi  vero, 
qui  ab  eis  accipiunt,  minores  val- 
vassores  dicuntur. 


2.     Quia    vidimus    de  per- 


INCIPIUNT  CONSUETU- 
DINES  FEUDORUM 

ET  PRIMO  « 
L  DE  HIS,  QUI  FEUDUM 
DARE  POSSUNT  ET  QUAL-J- 
TER  ACQUIRATUR  ET  RE- 
TINEATUR. 

Quia  de  feudis  tractaturi  sumus,  io 
videamus  primo,  qui  feudum  dare 
possunt.     Feudum  autem  dare 
possunt  arcbiepiscopus,  episcopus, 
abbas,  abbatissa,  praepositus,  si 
antiquitus  fuerit  consuetudo  eo-ii 
rum,  feudum  dare.    Marcbio,  co- 
mes,  qui  proprie  regni  vel  regis 
capitanei  dicuntur,  similiter  feu- 
dum  dare  possunt.   Suut  et  alii, 
qui  ab  istis  feuda  accipiunt,  qui  2.1 
proprie  regis  vel  rcgni  valvaso- 
res  dicuntur,  sed  bodie  capitanei 
appellantur,  qui  et  ipsi  feuda  dare 
possunt.    lpsi  vero,  qui  ab  eis 
accipiunt,  minores  valvasores  di-  25 
cuntur. 

§  1.    Et  quia  vidimus  de  per- 


1)  Lex  Conradi  statuit  'ut  nullus  miles  episcoporum,  abbatum,  abbatissarum 
aut  marcbionum  vcl  comitum  vel  omnium  qui  beneticium  de  nostris  publicis  bonis 
aut  de  ecdesiarum  praediis  nunc  tcnent  ....  beneticium  pcrdat'.  sc 

6* 


84 


III.   Consuetudines  feudorum. 


Antiqua  Tit.  1  c.  2. 
sonis,  videamus,  qualia  priushabu- 
erunt  initia.    Antiquissimo  enim 
tempore  sic  erat  in  dominorum  po- 

5  testate  connexum,  ut,  quando  vel- 
lent,  possent  auferre.  Postea 
vero  eo  vcntum  est,  ut  usque  ad 
vitam  fidelis  produceretur.  Sed 
cum  hoc  jure  successorio  ad  fi- 

lolios  non  pertineret,  sic  progres- 
sum  est,  ut  ad  filios  deveniret, 
in  quem  scilicet  dominus  hoc 
vellet  confirmare  beneficium.  Quod 
hodie  ita  stabilitum  est,  ut  ad 

«  omnes  aequaliter  pertineat.  Cum 
vero  Conradus  proficisceretur  Ro- 
mam,  petitum  est  a  fidelibus, 
qui  in  ejus  erant  servitio,  ut  lege 
ab  eo  promulgata  hoc  etiam  ad 

2onepotes  ex  filio  producere  digna- 
retur  et,  ut  frater  fratri  sine  le- 
gitimo  herede  defuncto  in  bene- 
ficio,  quod  vel  eorum  patris  fuit, 
succedat1).     Si  autem  unus  ex 

25  fratribus  a  domino  feudum  acce- 
perit ,  eo  defuncto  sine  legitimo 
herede,  frater  ejus  in  feudum  non 
succedit z).  Quod  etsi  communi- 
ter  acceperint,  unus  alteri  non 

so  succedit,  nisi  hoc  nominatim  dic- 
tum  sit,  scilicet  ut  uno  defuncto 
sine  legitimo  herede  alter  succe- 
dat3),  herede  vero  relicto  frater 
removebitur. 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  1. 
sonis,  videamus,  qualia  prius  ha- 
buerunt  initia.  Antiquissimo  enim 
tempore  sic  erat  in  dominorum 
potestate  connexum ,  ut,  quando 
vellent,  possent  auferre  rem  in 
feudum  a  se  datam.  Postea  vero 
eo  ventum  est,  ut  per  annum  tan- 
tum  firmitatem  haberent,  deinde 
statutum  est,  ut  usque  ad  vitam 
fidelis  produceretur.  Sed  cum 
hoc  jure  successionis  ad  filios  non 
pertineret,  sic  progressum  est,  ut 
ad  filios  deveniret,  in  quem  sci- 
licet  dominus  hoc  vellet  benefi- 
cium  confirmare.  Quod  hodie  ita 
stabilitum  est,  ut  ad  omnes  aequa- 
liter  pertineat.  Cum  vero  Con- 
radus  Romam  proficisceretur,  pe- 
titum  est  a  fidelibus,  qui  in  ejus 
erant  servitio,  ut  et  lege  ab  eo 
promulgata  hoc  etiam  ad  nepotes 
ex  filio  producere  dignaretur  et, 
ut  frater  fratri  sine  legitimo  he- 
rede  defuncto  in  beneficium,  quod 
eorum  patris  fuit,  succedat.  Sin 
autem  unus  ex  fratribus  a  do- 
mino  feudnm  acceperit,  eo  de- 
functo  sine  legitimo  herede,  fra- 
ter  ei  in  feudum  non  succedat. 
Quod  etsi  communiter  acceperint, 
unus  alteri  non  succedet,  nisi  hoc 
nominatim  dictum  sit,  scilicet  ut 
uno  defuncto  sine  legitimo  herede 
alter  succedat,  herede  vero  re- 
licto  frater  removebitur. 


35       1)  Cfr.  legem  Conradi.  2)  Secundum  legem  Conradi  quae  dicit:  'bene- 

ficium  quod  patris  sui  fuit  liabeat'.  8)  Cfr.  Arijirandi  comment.  Tit.  de  be- 

neficiis:  'Si  duo  sunt  filii,  uno  sine  filio  decedente  succedit  alter.  Aliud  si  ipsi 
siniul  quaesissent ;  tunc  enim  sibi  invicem  non  succederent,  nisi  id  nominatim  dic- 
tum  sit ,  cum  investirentur'  (Anschiitz  p.  196).     Vide  infra  tit.  IV  c.  1,  tit.  VI 

40  c.  3.  9.    Constitutum  usus  Pisanae  civitatis  (Bonaxni  II  p.  957). 


III.    CoDSuetudines  feudorum. 


85 


Antiqua  Tit.  I  c.  2.  3.  4. 
Hoc  autem  notaudum  est,  quod, 
licet  filiae  ut  masculi  patribus 
succedant  legibus,  a  successione 
feudi  removentur,  quia ')  neque 
faidam  levare  vel  pugnam  facere 
possunt,  et  earum  filii,  nisi  spe- 
cialiter  dictum  sit,  ut  ad  eas  per- 
tineat 2). 

3.  Hoc  autem  sciendum  est, 
quod  beneficium  hoc  ad  venientes 
ex  latere  ultra  fratres  patrueles 
non  progreditur  per  successionem 
secundum  usum  ab  antiquis  sa- 
pientibus  constitutum '),  licet  mo- 
derno  tempore  usque  ad  septinmm 
genuculum 4)  sit  usurpatum.  Jure 
novo  usque  in  infinitum  exten- 
ditur. 

4.  Notandum  est  autem,  quod 
illud  beneficium,  quod  a  regis  ca- 
pitaneis  atque  regis  valvassoribus 
aliis  praestatur ,  proprie  jure 
feudi  censetur,  illud  veio,  quod 
a  minoribus  in  alios  transfertur, 
non  jure  feudi  judicatur 5) ;  sed 
quando  voluerint,  recte  auferre 
queunt,  nisi  Romam  cum  illis  in 
exercitu  perrexerint,  quo  casu  in 
jure  feudi  transit ,  vel  si  ali- 
quid    propter    feudum  accepe- 


VuJgata  Lib.  I,  Tit.  1. 
§  2.  Hoc  autem  notandum  est, 
quod,  licet  filiae  ut  masculi  pa- 
tribus  succedant  legibus,  a  suc- 
cessione  tamen  feudi  removentur,  6 
similiter  et  earum  filii,  nisi  spe- 
cialiter  dictum  fuerit,  ut  ad  eas 
pertineat. 

§  3.  Hoc  quoque  sciendum  est,  10 
quod  beneficium  ad  venientes  ex 
latere  ultra  fratres  patrueles  non 
progreditur  successione  secundum 
usum  ab  antiquis  sapientibus  con- 
stitutum,  licet  moderno  temporcu 
usque  ad  septimum  gradum  sit 
usurpatum,  quod  in  masculis  dc- 
scendentibus  novo  jure  usque  in 
infinitum  extenditur. 

§4.  Notandum  est  autem,  quodao 
illud  beneficium,  quod  a  regis  ca- 
pitancis  atque  regis  valvasoribus 
aliis  impenditur,  proprie  jure  feudi 
censetur,  illud  vero,  quod  a  mi- 
noribus  in  alios  transfertur,  nonas 
jure  feudi  judicatur  (aliter  in  cu- 
ria   Mediolanensi    observatur) ; 
sed  quando  voluerint,  recte  au- 
ferre  queunt,  nisi  Romam  in  ex- 
ercitu  cum  illis  perrexerint  vel  so 
aliquid  propter  feudum  accepe- 


1)  Cfr.  Liulprandi  leges  l.  13:  'quia  filiae  ejus  eo,  quod  femineo  scxu  csse 
provatur  non,  possunt  faidam  ipsam  levare',  Lombarda  vulg.  I  Tit.  9  l.  18,  Ari- 
prandi  commcnt.  Tit.  de  beneficiis  (Anschiitz  p.  195).  2)  Cfr.  Constitutum  usus 
Pisanae  ciritatis  (Bonaini  II  p.  957).  3)  t.  «.  usque  ad  quartum  gradum  35 

computationis  romanae  cfr.  infra  tit.  IV  c.  1,  tit.  VI  c.  8.  Antiquos  sapientes  esse 
sapientes  Papiae,  Mediolani  etc,  de  quibus  tit.  VI  c.  7  loquilur,  verisimilc  cst. 

4)  t.  e.  usque  ad  finem  'parentillae'.  Cfr.  Ed.  lioth  153:  'Omnis  parcntilla 
usquc  in  scptimum  geniculum  numeretur'.  5)  Lex  Conradi  discernit  dua  sola 
genera  vahassorum,  majores  valvassores  et  minores.  Majores  valvassores  sunt  40 
omnes  'qui  lieiie-nYitim  de  nostris  (i.  e.  regis)  publicis  bonis  aut  de  aecclesiarum 
prediis  tenent',  minores  valvassores  sunt  milites  eorum.  De  aliis  personis  lex  non 
loquitw. 


m.   Consuetudines  feudorum. 


86 

Antiqua  Tit.  I  c.  4.  5. 
rit,  tunc  nisi  restituto  pretio  au- 
ferrenon  possunt1).  §  1.  Item  illud, 
quod  datur  nomine  gastaldiae2) 

5  vel  guardiae  3)  et  pro  mercede  ali- 
cujus  rei,  transacto  anno  potest 
auferri  jure  et  pretio  pro  eo  dato 
non  restituto,  nisi  ad  certum  tcm- 
pus  fuerit  datum  2).    Si  vero  ga- 

lostaldii  aliquid  nomine  proprii 
feudi  possederint,  non  valebnnt 
propterea  possessionem  sibi  de- 
fendere,  nisi  potuerunt  per  pares 
curtis  vel  breve  testatum  probare, 

15  se,  antequam  gastaldii  essent  vel 
postquam  desierunt  esse,  investi- 
turam  accepisse. 

20 


2S 

5.  Si  vcro  archiepiscopus,  cpi- 
scopus,  abbatissa  investituram 
ejus  feudi ,  quod  alius  detineat, 
eo  tenore  alicui  dederit,  ut  post 

aoojus  decessum,  qui  possidet,  ba- 
beat ,  et  ante  decesserit  quam 
ille,  qui  feudum  possidet,  succes- 
sores  non  coguntur  eam  investi- 
turam    facere    vel  confirmare, 

35  etiamsi    pares     curtis  adsint 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  1.  2.  3. 
rint ;    tunc  enim  nisi  restituto 
pretio  auferre  non  possunt. 

II.  DE  FEUDO  GUARDIAE 
VEL  GASTALDIAE. 
Item  illud,  quod  datur  nomine 
gastaldiae  vel  guardiae  et  pro 
mercede  alicnjus  rei,  transacto 
anno  potest  jure  auferri  etiam 
pretio  pro  eo  dato  non  restituto, 
nisi  ad  certum  tempus  fuerit 
datum.  §  1.  Si  vero  gastaldi 
aliquid  nomine  proprii  feudi  pos- 
sident,  non  valebunt  propterea 
possessionem  sibi  defendere,  nisi 
per  pares  curtis  potuerint  vel 
breve  testatum  probare,  se,  ante- 
quam  gastaldi  essent  vel,  post- 
quam  desierint  esse,  investitnram 
accepisse. 

m.   QUI  SUCCESSORES 
TENEANTUR. 

Si  vero  arcbiepiscopus,  episco- 
pus ,  abbas,  abbatissa  investitu- 
ram  ejus  feudi ,  quod  alius  deti- 
neat,  eo  tcnore  alicni  dederit,  ut 
post  decessum  ejus,  qui  possidet, 
liabeat,  et  ante  decesserit  quam 
ille,  qni  feudum  possidet,  succes- 
sores  eorum  non  cognntur  eam 
investituram  facere  vel  confir- 
mare,  etiamsi  pares  curtis  adsint 


1)  Cfr.  infra  tit.  III,  tit.  VI  c.  4,  tit.  IX  c.  4.  2)  Cfr.  librum  consuct. 

Mediolani  Itubr.  20  in  fine.  De  gastahliis  hujus  tenqwris  vide  Mon.  German. 
Leg.  FoJ.  IV  p.  671  et  ihi  citatos,  praeterea  Pertile  o  c.  I  p.  297,  M.  Ilandloike 
'I>ie  lombardischen  Stiidte  unter  der  Herrsiliaft  der  Hischofe'  1883  p.  42. 

3)  =  custodia.  Cfr.  Mon.  Germ.  hist.  4*.  Leg.  Sectio  IV  Tom.  I  p.  380: 
Et  si  ita,  ut  predictum  cst,  imperator  vel  filius  eius  castrum  in  custodia  sua  rc- 
tinerc  noluerit,  Astcnsibus  commendare  habet  in  guardia  ... 


III.   Consuetudines  feudorum. 


87 


Anfiqua  Tit.  1  c.  5.  6. 
testes  vel  breve  inde  testatum  sit, 
nisi  ille,  qui  investituram  accepit, 
nomine  ejus  feudi  missus  in  pos- 
sessionem  sit.  Sed  si  ille,  qui 
feudum  possidet,  prius  decesserit 
quam  ille,  qui  investituram  fecit, 
jure  cogitur  eam  ratam  habere *). 

6.  Laici  vero  iisdem  modis, 
quibus  supra  diximus,  aliis  si  in- 
vestituram  dederunt,  beredes  eo- 
rum,  si  rationibus  claruerit,  om- 
nimodo  eam  adimplere  coguntur. 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  3.  4. 
testes  vel  breve  testatum  inde 
sit,  nisi  ille,  qui  investituram 
acceperit,  nomine  eju3  feudi  in 
possessionem  missus  sit  eo  con-  5 
sentiente,  qui  detinet.  Sed  si  ille, 
qui  feudum  possidet,  prius  de- 
cesserit  quam  ille,  qui  investitu- 
ram  fecit,  jure  cogitur  eam  ratam 
babere.  io 

§  1.  Laici  vero  iisdem  modis 
omnibus,  quibus  supra  dixiraus, 
si  aliis  investituram  dederint, 
heredes  eorum,  si  rationibus  cla- 
ruerit,  omnimodo  eam  adimplereis 
compelluntur. 


§  1.  Si  autem  controversia  in- 
ter  dominum  et  fidelem  de  inves- 
titura  feudi  fuerit,  quid  juris  sit, 
videamus.  Si  investitura  facta 
fuerit  coram  paribus  curtis  aut 
cum  brevi  testato 2) ,  recte  eum 
dominus  cogitur  mittere  in  feudi 
possessionem.  Si  vero  fuerit  in 
possessione,  et  mota  ei  fuerit  con- 
troversia  a  domino,  ei  datur  de- 
fensio  propter  possessionem.  Si 
autem  non  fuerit  in  possessione 
ncc  supradictis  modis  potuerit 
probare,  tunc  illius  erit  defensio, 
qui  dicitur  fecisse  investituram  *). 


IV.   DE  CONTROVERSIA 
INVESTITURAE. 

Si  autem  controversia  inter  do-  20 
minum  et  fidelem  de  feudi  inves- 
titura  fuerit,  quid  juris  sit,  vi- 
deamus.  Si  investitura  facta  fu- 
erit  coram  paribus  curiae  aut  in 
brevi  testato,  recte  eum,  qui  in-  ts 
vestitus  est,  cogitur  dominus  mit- 
tere  in  feudi  possessionem.  Si 
vero  fuerit  in  possessione,  et  raota 
ei  fuerit  controversia  a  domino, 
ei  defensio  detur  propter  posses-  so 
sionem.  Si  autem  non  fuerit  in 
possessione  nec  supradictis  modis 
poterit  probare,  tunc  illius  erit 
defensio,  qui  investituram  dici- 
tur  fecisse.  35 


1)  Cfr.  infru  tit.  IV  c.  2,  tit.  VII  c  2  et  constitutum  usus  Pisanae  cin- 
tatis  (Bonaini,  II  p.  959).    Vide  ad  hoc  caput:  Albrecht  'Die  Gewere'  p.  287, 
Er.  ab  Horn  'De  investitura  evcntuali  et  exspectativa  feudali'  p.  45  sq. 
2)  Cfr.  II.  Brunner  'Zur  Rechtsgeschichte  der  romischen  und  gcrmanischen  Ur- 
kunde'  1880  p.  284.  3)  Cfr.  infra  tit.  V  c.  1,  tit.  VI  c.  13,  tit.  VII  c.  3*0 

et  Heusler  'Die  Gewere'  p.  224.    Cfr.  quoque  Constitutum  usus  Pisanae  civitatis 
(Bonaini  II  p.  95 9J. 


ss 


III.   Consuetudines  feudorum. 


Antiqna  Tit.  I  c.  6. 
§  2.    Si  vero  feudum  aliquis 
habuerit ,  de  quo  nulla  contro- 
versia  est,  et  dixerit,  se  investi- 

5  turam  alterius  feudi  accepisse  ab 
eodem  domino,  nec  in  possessione 
fuerit  nec  praedictis  rationibus 
potuerit  probare ,  licet  domini 
esset  defensio ,  ex  ordine  tamen, 

loquia  aliunde  vasallus  cst,  remit- 
titur  domino  ex  aequitate  defensio. 

§  3.  Cum  autem  quis  dixerit, 
per  successionem  feudum  ad  se 
pertinere,  asserendo  id  esse  pa- 

lstcrnum,  si  fuerit  iu  possessione 
medietatis  vel  alterius  partis  vel 
cambium  proprietatis  nomine  il- 
lius  feudi  habuerit  vel  aliis  jus- 
tis  rationibus  illud  esse  pater- 

2onum  probare  potuerit,  jure  obti- 
nebit '). 

§  4.  Item  si  aliquis  possederit 
castrum,  quod  dixerit  se  pro  fcudo 
tenere,  et  econverso  dominus  per 

25guardiam  dixerit  se  ei  dedisse, 
domini  est  probatio,  et  si  potue- 
rit  probare,  tunc  ille,  qui  tenct, 
debet  domino  restituere  vel  pro- 
bare  per  pares  curtis  vel  breve 

sotestatum,  postquam  in  guardiam 
suscepisset,  se  a  domino  pro  feudo 
investituram  accepisse ;  domino 
vero  in  probatione  deficiente  tunc 
illius  erit  defensio,  qui  possidet2). 

85 

§  5.  Similiter  si  aliquis  pos- 
sederit  castrum  aut  aliam  rem, 
et  dominus  se  pro  pignore  dixe- 
rit  ei  dedisse,  e  contrario  ille 


Vulgata  Lib.  J,  Tit.  4. 

§  1.  Si  vero  feudum  aliquis 
habuerit,  de  quo  nulla  controver- 
sia  est,  et  dixerit,  se  investitu- 
ram  alterius  feudi  accepisse  ab 
eodem  domino,  nec  in  possessione 
fuerit  nec  praedictis  rationibus 
probare  potuerit,  licet  domini 
esset  defensio,  ex  ordine  tamen, 
quia  aliunde  vasallus  est,  remit- 
titur  domino  ex  aequitate  defensio. 

§  2.  Cum  autem  quis  dixerit, 
feudum  ad  se  per  successionem 
pertinere ,  asserendo  illud  esse 
paternum,  si  fuerit  in  possessione 
mcdietatis  vel  alicujus  partis  vel 
cambium  proprietatis  nomine  il- 
lius  feudi  habuerit  vel  aliis  jus- 
tis  rationibus  illud  esse  pater- 
num  probare  potuerit,  jure  ob- 
tinebit. 

§  3.  Item  si  vasallus  possede- 
rit  castrum,  quod  dixerit  se  pro 
feudo  tenere,  et  econtra  dominus 
per  guardiam  dixerit  se  ei  dedisse, 
domini  est  probatio,  et  si  poterit 
probare,  tunc  ille,  qui  tenet,  de- 
bet  domino  restituere  vel  pro- 
bare  per  pares  curtis  vel  per 
breve  testatum ,  postquam  in 
guardiam  suscepisset,  se  a  domino 
pro  feudo  investituram  accepisse ; 
domino  vero  in  probatione  defi- 
ciente  tunc  illius  erit  defensio, 
qui  possidet. 

§  4.  Similiter  si  aliquis  pos- 
sederit  castrum  vel  aliam  rem, 
et  dominus  dixerit,  se  pro  pig- 
nore  ei  dedisse,  e  contrario  ille 


1)  Cfr.  infra  tit.  V  c.  2,  tit.  IX  c.  17,  Constitutum  usus  Pisanae  civitatis  (Bo- 
naini  II  p.  964.  965).         2)  Cfr,  Heusler  op.  cit.  f.  236.  237. 


III.   Consuetudines  feudorum. 


89 


Antiqua  Tit.  1  c.  6.  7. 
dixerit,  se  accepisse  pro  feudo, 
si  dominus  potuerit  probare,  quod 
ei  pro  pignore  dedisset,  tunc 
ille,  qui  tenet,  domino  restituet 
vel  probet  supradicto  modo,  se  a 
domino,  postquam  pro  pignore 
accepit,  feudi  nomine  accepisse, 
et  si  dominus  non  potuerit  pro- 
bare,  se  nomine  pignoris  dedisse, 
erit  defensio  illius,  qui  possidet. 

7.  Si  quis  de  manso  uno 
feudi  nomine  investituram  acce- 
pit  et  dixit ,  quod  omne  incre- 
mentum  pertineat  ad  eum  pcr 
investituram ,  si  dominus  reser- 
vaverit  sibi  aliquid  in  ipsa  curte, 
tunc  oportebit  fidelem  incrementi 
investituram  per  pares  curtis  vel 
breve  testatum  probare.  Sed 
si  dominus  in  ipsa  curte  ni- 
bil  sibi  retinucrit,  tunc  incre- 
mentum  jure  feudi  fidelis  retine- 
bit1).  Si  vero  fidelis  in  posses- 
sione  incrementi  fuerit,  uon  opor- 
tebit  investituram  probare,  sed 
jurare. 

§  1.  Rursus  si  aliquis  accepit 
investituram  feudi  'cnm  omni  in- 
cremento  quod  ei  evenerit',  et  ei 
aliquid  accreverit  vivente  eo,  a 
quo  accepit ,  ipsius  erit ;  et  si 
ille,  qui  investituram  fecit,  sine 
berede  decesserit  et  feudum  re- 
versum  fuerit  ad  eum,  a  quo  te- 
nuerit,  vel  ad  alium ,  quidquid 
post  mortem  ejus ,  qui  dederit, 
accreverit,  ad  eum  pertinebit,  ad 
quem  regressum  fuerit. 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  4. 
dixerit  se  suscepisse  pro  feudo,  si 
potuerit  dominus  probare ,  quod 
ei  pro  pignore   dedisset,  tunc 
ille,  qui  tenet,  domino  restituet  5 
vel  probet  supradicto  modo,  se, 
postquam  a  domino  pro  pignore 
accepit,  feudi  nomine  accepisse, 
et  si  dominus  non  potuerit  pro- 
bare,  se  nomine  pignoris  dedisse,  w 
erit  defensio  illius,  qui  possidet. 

§  5.  Si  quis  de  manso  uno 
feudi  nomine  investituram  acce- 
perit  et  dixerit,  quod  omne  in- 
crementum  pertineat  ad  eum  per  is 
investituram ,  si  dominus  reser- 
vaverit  sibi  aliquid  in  ipsa  curte, 
tunc  oportebit  fidelem  incrementi 
investituram  per  pares  curtis  vel 
per  breve  testatum  probare.  20 
Sed  si  dominus  in  ipsa  curte 
nibil  sibi  retinuit,  tunc  omne  in- 
crementum  jure  feudi  fidelis  ob- 
tinebit.  Si  vero  fidelis  in  pos- 
sessione  incrementi  fuerit ,  non 
oportebit  eum  investituram  pro- 
bare,  sed  jurare. 

§  6.  Rursus  si  aliquis  acce- 
perit  investituram  feudi  'cum 
omni  incremento  quod  ei  obve-  »0 
niret',  et  aliquid  accreverit  vi- 
vente  eo,  a  quo  acceperit,  ipsius 
erit;  et  si  ille,  qui  investituram 
fecit,  sine  herede  decesserit  et 
feudum  reversum  fuerit  ad  enm,  35 
a  quo  ipse  tenuerit,  vel  ad  alium, 
quidquid  post  mortem  ejus ,  qui 
dedit,  accreverit,  ad  eum  perti- 
nebit,  ad  quem  regressum  fuerit. 


1)  Cfr.  constitututn  usits  Pisanae  civitaiis  (Bonaini  II  p.  959). 


4.1 


90 


111.   Consuetudines  feudorum. 


Anliqua  Tit.  11. 

II.   QUALITER  FEUDUM 

AMITTATUR1). 
Quia  supra  dictum  est,  quibus 

s  modis  feudum  adquiritur  et  reti- 
netur ,  nunc  videamus  ,  qualiter 
amittatur.  Si  enim  praelium  cam- 
pestre  habuerit  et  vasallus  eum 
morantem  in  ipso  praelio  dimi- 

wserit  non  mortuum,  non  ad  mor- 
tem  vulneratum.  feudum  amittere 
debet.  §  1.  Item  si  fidelis 
dominum  cucurbitaverit  *)  vel 
id  facere  laboraverit  vel  si  cum 

15  filia  aut  cum  nepte  ex  filio  aut 
cum  sorore  domini  concubue- 
rit,  jure  feudum  amittere  cen- 
setur.  Similiter  si  dominum 
assalierit   vel    castrum  domini 

2»  sciens ,  dominum  vel  dominam 
ibi  esse.  Item  si  suum  fratrem 
occiderit  vel  nepotem,  id  est  fi- 
Hum  fratris,  aut  si  libellario  no- 
mine  amplius  medietate  feudi  de- 

25  derit  aut  pro  pignore  plus  me- 
dietate  obligaverit,  ita  ut  trans- 
actum3)  permittat,  vel  dolo  hoc 
egerit,  feudi  amissione  mulctabi- 
tur. 

30 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  5. 

V.  QUIBUS  MODIS  FEUDUM 
AMITTATUR. 
Quia  supra  dictum  est,  quibus 
modis  feudum  acquiratur  et  re- 
tineatur,  nunc  videamus,  qualiter 
amittatur.  Si  enim  dominus  prae- 
lium  campestre  habuerit  et  va- 
sallus  eum  morantem  in  ipso  prae- 
Ho  dimiserit  non  mortuum ,  non 
ad  mortem  vulneratum ,  feudum 
amittere  debet.  §  1.  Item  si 
fidelis  cucurbitaverit  dominum, 
id  est  cum  uxore  ejus  concu- 
buerit  vel  concnmbere  se  exer- 
cuerit,  vel  si  cum  filia  aut 
cum  nepte  ex  filio  aut  cum 
nupta  filio  aut  cum  sorore  do- 
mini  concubuerit  —  haec  ita  ob- 
tinent,  si  in  domo  domini  maneat 
—  jure  feudum  amittere  cense- 
tur.  §  2.  Similiter  si  dominum 
assalierit  vel  castrum  domini 
sciens,  dominum  vel  dominam  ibi 
esse.  §  3.  Item  si  fratrem  suum 
occiderit  vel  nepotem,  id  est  fi- 
Hum  fratris.  §  4.  Aut  si  libella- 
rio  nomine  amplius  medietate  de- 
derit  aut  pro  pignore  plus  me- 
dietate  obligaverit,  ita  ut  trans- 
actum  permittat,  vel  dolo  hoc 
fecerit,  feudi  amissione  mulctabi- 
tur.  §  5.  His  omnibus  casibus 
feudum  ad  dominum  revertitur. 


35  1)  Cfr.  ad  hunc  Htulum  constitutum  usus  Pisanae  civitatis  (Bonaini  II p.  967. 
968).  2)  Verbum  invenitur  in  libro  Papiensi,  Kxpos.  ad  Rothar.  213  (M.  G.  L. 
Fol.  IV  p.  348).  Verbum  'cucurbitas'  legitur  in  stimma  Rofredi  Beneventani  de 
pugna.  Cfr.  ad  hoc  verbum  Ducange,  Glossarium  s.  h.  v.  8)  id  est  obnoxia- 
tionem  (legem  commissoriamj.    I)e  verbo  transactare  seu  trasactare  vide  Indicem 

40  verborum  ad  leges  Langobardorum  (M.  G.L.  lol.  IV p.  678)  et  Brunner  in  'Zeitsehrift 
fiir  Handelsrecht'  tom.  XXII  p.  545;  Ptriile ,  o.  c.  IV  p.  541,  542,  R.  Schroe- 
der,  Lehrb.  der  deutschen  Rechtsg.  2  ed.  p.  282.    Cfr.  uifra  tit.  VII  c.  6. 


III.    Consuetudines  feudorum. 


Antiqua  Tib.  II. 
§  2.  Rursus  si  fidelis  minus 
medietate  libellario  nomine  de- 
derit  et  sine  berede  decesserit, 
et  feudum  ad  dominum  redierit 
vel,  postquam  ad  libellarium  de- 
derit  vel  pignori  obligaverit,  do- 
mino  rcfutavit,  tunc  ille,  qui  ab 
eo  accepit,  nullo  jure  se  adver- 
sus  dominum  tueri  poterit '). 
§  3.  Praeterea  si  ille,  ad  quem 
feudum  per  successionem  obve- 
nire  debet,  consenserit  eos  inves- 
tire ,  ad  quos  secundum  morem 
rectum  non  pertinet,  nullo  modo 
ad  illud  repetendum  regressum 
babet.  §  4.  Item  si  fuerint  duo 
fratres  et  unus  investituram  feudi 
acceperit,  si  postea  cum  fratre 
diviserit  et  ille,  qui  feudi  partem 
accepit,  et  postea  plus  medietate 
vendiderit  et  sine  legitimo  berede 
decesserit,  feudnm  ad  dominum 
revertatur.  §  5.  Item  si  quis  feu- 
dum  in  curte  babuerit  domini 
sui ,  non  poterit  ipsuin  fcudum 
in  aliqua  partc  libcllario  nomine 
alicui  sine  consensu  domini  dare 
vel  pignori  obligare.  Similiter 
si  extra  curtem  detinuerit  et  do- 
minus  districtum  babuerit  vel 
alitiin  bonorem ,  et  si  alienaverit 
sine  domini  voluntate,  jure  ad 
dominum  revertatur. 


91 

Vulgata  Lib.  I,  Tit.  5. 
§  6.  Rursus  si  fidelis  minus  me- 
dietate  libellario  nomine  dederit 
et  sine  berede  decesserit,  et  feu- 
duin  ad  dominum  redierit  vel,  5 
postquam  ad  libellum  dederit  vel 
pignori  obligaverit,  domino  refu- 
taverit ,  tunc  ille ,  qui  ab  eo  ac- 
ceperit ,  nullo  jure  adversus  do- 
minum  se  tueri  poterit.  §  7.  Prae- 10 
terea  si  ille ,  ad  quem  feudum 
per  successionem  jure  obvenire 
debet,  consenserit  eos  investire, 
ad  quos  secundum  morem  et  rec- 
tum  ordinem  non  pertinet,  nullois 
modo  ad  eum   repetendum  re- 
gressum  babet.    §  8.  Item  si  fue- 
rint  duo  fratres  et  unus  investi- 
turam  feudi  acceperit,  si  postea 
feudum  cum  fratre  diviserit  et2o 
ille,  qui  partem  accepit ,  postea 
plus  medietate  vendiderit  et  sine 
berede  legitimo  decesserit,  feu- 
dum  ad  dominum  revertitur.   §  9. 
Item  si  quis  feudum  babuerit  inas 
curte  domini  sui,  non  poterit  ip- 
sum  feudum  in  aliqua  parte  li- 
bellario  nomine  alicui  sine  con- 
sensu  domini  sui  dare  vel  pig- 
nori  obligare.    Similiter  si  extra3o 
curtem  detinuerit  ct  doininus  di- 
strictum  babuerit  vel  alium  bo- 
norem,  et  si  alienaverit  sine  do- 
mini  voluntate,  jure  ad  dominum 
revertitur.  35 


1)  Cfr.  infra  tit.  VI  c.  6. 
Laspeyres  op.  cit.  p.  158.  159. 


2)  Cfr.  dc  constitutione  1'apae  Urbani  II 


92 


III.   Consuctudines  feudorum. 


Antiqua  Tit.  II,  III. 


5  §  6.  Item  si  episcopus  vel  abbas 
vel  abbatissa  vel  dominus  plebis 
feudum  de  rebus  ecclesiarum,  quae 
ei  subjectae  sunt  et  tituli  vocantur, 
dederit,  nullum  babet  vigorem 

losecundum  boc,  quod  constitutum 
est  a  Papa  Urbano  in  sancta  sy- 
nodo  *) ,  hoc  est  illud,  quod  post 
ejus  decretum  datum  fuerit;  quod 
autem  ante  datum  fuerat ,  firmi- 

15  ter  permanere  debet ').  §  7.  Idem 
juris  est,  si  praepositus  vel  alia 
ecclesiastica  persona ,  quae  anti- 
quitus  non  sit  solita  feudnm  dare, 
scilicet  ut,  quod  dederit,  non  sit 

sostabile  de  jure.  §  8.  Quin  etiam 
si  quis  feudum  eo  tenore  acce- 
perit,  ut  ejus  descendentes,  mas- 
culi  et  feminae ,  ipsum  babere 
possint ,  relicto  masculo  ulterius 

w  feminae  non  admittantur.  §  9. 
Mutus  feudum  retinere  non  po- 
test,  sed  si  feudum  magnum  fue- 
rit,  quo  ei  ablato  se  exhibere  non 
valeat ,  tantum  ei  relinqui  debet, 

sounde  possit  se  retinere  *).  §  10. 
Et  bis  omnibus  casibus  feudum 
amittitur  et  ad  dominum  rever- 
titur. 

HL   QTJAE  SIT  NATURA 

FEUDI. 
Natura  feudi  haec  est,  ut  si 


Vulgata  Lib.  1,  Tit.  6,  7. 
VI.  EPISCOPUM  VEL  ABBA- 
TEM   VEL  ABBATISSAM 
FEUDUM  DARE  NON  POSSE. 

Item  si  episcopus  vel  abbas 
vel  abbatissa  vel  dominus  plebis 
feudum  dederit  de  rebus  eccle- 
siarum ,  quae  eis  subjectae  sunt 
et  tituli  vocantur,  nullum  habet 
vigorem  secundum  hoc,  quod  con- 
stitutum  est  a  Papa  Urbano  in 
sancta  synodo,  hoc  est  illud,  quod 
post  ejus  decretum  datum  fuerit ; 
quod  autem  ante  datum  fuerit, 
firmiter  permanere  debet.  §  1< 
Idem  juris  est,  si  praepositus 
vel  alia  ecclesiasticapersona,  quae 
antiquitus  non  sit  solita  in  feu- 
dum  dare,  scilicet  ut,  quod  dede- 
rit,  de  jure  non  valeat.  §  2.  Quin 
etiam  si  quis  eo  tenore  feudum 
acceperit ,  ut  ejus  descendentes, 
masculi  et  feminae,  illud  habere 
possint ,  relicto  masculo  ulterius 
feminae  non  admittuntur.  §  3. 
Mutus  feudum  retinere  non  po- 
test,  scilicet  qui  nullo  modo  lo- 
quitur,  sed  si  feudum  fuerit  mag- 
num ,  quo  ei  ablato  se  exhibere 
non  valeat,  tantum  ei  relinqui 
debet,  unde  possit  se  retinere. 
§  4.  Et  his  omnibus  casibus  feu- 
dum  amittitur  et  ad  dominum 
revertitur. 

VH.   DE  NATURA  FEUDI. 

Natura  feudi  haec  est,  ut  si 


1)  Vide  quoque  librum  consuetud.  Mediolan.  Bubr.  27:  Ab  Archiepiscopo 
vero  vel  Abbate  bodie  novum  feudum  dari  non  potest  sive  concedi,  quia  sacra- 
40  mento  sint  astricti  ne  illud  faciant ,  vetus  autem  feudum  investire  permissum 
est  eis.         2)  Cfr.  ad  §9:  0.  F.  Gierke,  de  debitis  feudalibus  1860  p.  23sqq. 


III.    Consuetudine9  feudorum. 


98 


Antiqua  Tit.  III,  IV  c.  1. 
princeps  investierit  capitaneos 
suos  de  aliquo  feudo,  non  potest 
eos  devestire  *)  sine  culpa,  id  est 
marchiones  et  comites  et  ipsos, 
qui  appellantur  proprie  capita- 
nei  *).  Idem  est ,  si  investitura 
facta  sit  a  capitaneis  et  majori- 
bus  valvassoribus,  qui  improprie 
hodie  appellantnr  capitanei.  Si 
vero  fuerit  facta  a  minoribus  vel 
minimis  valvassoribus,  aliud  est. 
Tunc  enim  possunt  devestiri  non 
habita  ratione  culpae,  nisi  fece- 
rint  hostem  Romae  —  tunc  enim 
idem  est  in  minimis  quod  in  ma- 
joribus  valvassoribus  —  vel  nisi 
emerunt  —  tunc  enim  pretium 
restituendum  est  secundum  anti- 
quum  et  rationabilem  ttsum'). 
Moderni  autem  non  ita  subtiliter 
cernentes  dicunt,  idem  observan- 
dum  in  minimis  quod  in  majori- 
bus  valvassoribus*). 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  7.  8. 
princeps   investierit  capitaneos 
suos  de  aliquo  feudo,  non  potest 
eos  disvestire  sine  culpa,  id  est 
marchiones  et  comites  et  ipsos,  & 
qui  proprie  hodie  appellantur  ca- 
pitanei.    §  1.  Idem  est,  si  inves- 
titura  sit  facta  a  capitaneis  et 
majoribus  valvasoribus ,  qui  im- 
proprie  hodie  appcllantur  capi- 10 
tanei.    Si  vero  facta  fuerit  a  mi- 
noribus  vel  minimis  valvasori- 
bus,  aliud  est.    Tunc  enim  pos- 
sunt  disvestiri  non  habita  ratione 
culpae,  nisi  fecerint  hostem  Ro- 15 
mae  —  tunc  enim  idem  est  in 
minimis  quod  in  majoribus  val- 
vasoribus  —  vel  nisi  emerint  — 
tunc  enim  pretium  restituendum 
est  secundum  antiquum  et  ratio-  20 
nabilem  usum.    Moderni  autem 
non  ita  subtiliter  cernentes  di- 
cunt,  idem  observandum  in  mini- 
mis  quod  dictum  est  in  majoribus. 


IV.   DE  FEUDI  SUCCES- 
SIONE. 

1.  Sequitur  igitur  de  feudi 
successione  videre.  Si  quis  ita- 
que  decesserit  filiis  et  filiabus 
superstitibus ,  succedant  tantum 
filii  aequaliter  vel  nepotes  ex  fi- 
lio  in  locum  sui  patris  nulla  or- 
dinatione  defuncti  in  feudo  ma- 


VHI.    DE  SUCCESSIONE  25 
FEUDI. 

Sequitur  de  successione  feudi 
videre.  Si  quis  igitur  deces- 
serit  filiis  et  filiabus  supersti- 
tibus ,  succedunt  tantum  filii  M 
aequaliter  vel  nepotea  ex  filio 
in  loco  sui  patris  nulla  ordi- 
natione  defuncti  in   feudo  ma- 


1)  Cfr.  legem  Conradi:  'nemo  injuste  disvestire  eos  audeat'.      2)  Cfr.  supra 
titulum  I  c.  1.  8)  Cfr.  supra  titulum  I  c.  4.  4)  Jlic  titulus  distin-  35 

guit  tria  genera  vasallorum  a)  capitaneos  et  majores  vahassores,  b)  minores  val- 
vassores,  c)  minimos  valvassores.  Re  concordat  auctor  cum  auctore  tituli  primi  et 
facit  solam  mentionem  opinionis  'Modernorum'  qui  dicunt ,  minimorum  quoque 
valvassorum  feudum  verum  esse. 


94 


III.    Consuetudines  feudorum. 


Antiqua  Tit,  IV  c.  1.  2. 
nente ').  Hoc  quoque  observatur, 
ut  si  frater  meus  alienaverit  par- 
tein  suam  feudi  vel  fecerit  inve- 

5  stire  filiam  suam,  si  moriatur 
sine  herede  masculo,  nihilominus 
revertitur  ad  me.  Et  olim  ob- 
servabatur  usque  ad  quartum 
gradum  tantum  secundum  quos- 

io  dam  *),  hoc  ideo  quia  postea  non 
vocatur  feudum  paternum.  Alii 
vero  dicunt  usque  ad  septimum 
gradum.  Filia  vero  non  succe- 
dit  in  feudum ,  nisi  investitura 

ufuerit  in  patre  'ut  filiae  et  filii 
succedant  in  feudum'  —  tunc  enim 
succedit  filiis  non  exstantibus  — 
vel  nisi  investitae  fuerint.  Hoc 
de  feudo  paterno.    In  alio  vero 

20  feudo,  quod  habet  initium  tantum 
a  fratribus ,  non  succedit  unus 
alteri  sive  in  una  investitura  sive 
duabus  investituris  fuerit ,  nisi 
expressim  fuerit  dictum,  ut  alter 

25  alteri  succedat 8). 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  8.  9. 
nente  vel  valente.  §l.Hocquoque 
observatur,  ut  si  frater  meus  alie- 
naverit  partem  suam  feudi  vel  fece- 
ritiuvestirifiliam  suam,  si  moria- 
tur  sine  herede  masculo,  nihilomi- 
nus  revertitur  ad  me.  Et  olim  ob- 
servabatur  usque  ad  quartum  gra- 
dum  tautum  secundum  quosdam, 
hoc  ideo  quia  postea  non  vocatur 
feudum  paternum.  Alii  autem  di- 
cunt  usque  ad  septimum  gradum. 
Filia  vero  non  succedit  in  feudo, 
nisi  investitura  fuerit  facta  in 
patre,  'ut  filii  et  filiae  succedant 
in  feudum'  —  tunc  enim  succe- 
dit  filiis  non  exstantibus  —  vel 
nisi  investitae  fuerint  de  feudo 
paterno.  In  alio  vero  feudo,  quod 
habuit  initium  tautum  a  fratri- 
bus,  non  succedit  unus  alteri  sive 
in  una  investitura  sive  in  dua- 
bus  investituris ,  nisi  hoc  fuerit 
dictum  expressim,  ut  alter  alteri 
succedat. 


2.  Si  quis  investitus  fuerit  de 
so  alieno  feudo  'post  mortem  ejus' 
vel  si  quis  investitus  fuerit  sub 
conditione  aliqua  vel  tempore,  de 
quo  nullus  erat  investitus,  sive 
praemoriatur  tenens  feudum  sive 
35  investitus,  et  investitor  et  heres 


IX.   HIC  POTEST  ESSE  TI- 
TULUS,  QUI  SUCCESSORES 
TENEANTUR, 

Si  quis  investitus  fuerit  de 
alieno  feudo  'post  mortem  ejus' 
vel  si  fuerit  investitus  sub  con- 
ditione  aliqua  vel  tempore ,  de 
quo  nullus  erat  investitus ,  sive 
praemoriatur  tenens  feudum  sive 
investitor  sive  investitus ,  inves- 


1)  Cfr.  supra  titulum  I  c.  2;  Constitutum  usus  Pitanae  civitatis  (Bonaini 
II  p.  958) :  Si  aliquis  habens  feudum  in  ultima  voluntate  sua  plus  uni ,  i|uam 
alteri  tiliorum  de  feudo  dare  voluerit,  talis  datio  nirhil  valeat,  sed  fratres  in  feudo 
equales  sint,  tamquam  si  nichil  indc  dixisset.  2)  Cfr.  sxqrra  titulum  I  c.  3, 

3)  Cfr.  supra  tit.  I  c.  2,  infra  lit.  VI  c.  3.  9. 


TII.    Consuetudines  feudorum. 


95 


Antiqua  Tit.  IV  c.  2,  V  c.  1. 
investitoris  tenetur  investito  et 
ejus  lieredi  veniente  tempore  vel 
conditione  '),  licet  alii  dicant,  si 
moriatur  investitus  ante  quam 
tenens  feudum  vel  ante  conditio- 
nem  existentem  vel  tempus,  he- 
redes  ejus  non  debebunt  inves- 
tiri  *).  Nam  si  quis  fuerit  in- 
vestitus  pure  de  alieno  feudo, 
non  valet  investitura.  Hoc  ita, 
nisi  investitura  fuerit  facta  ab 
aliqua  persona  ecclesiastica ;  tunc 
enim  si  praemoriatur  investitor 
ante  quam  tenens  feudum  vel 
conditio  vel  tempus  existat,  non 
obligatur  successor  illius3),  et 
hoc  probatur  per  legem  Lotharii 
de  precariis*). 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  9.  10. 
titor  et  heredes  investitoris  te- 
nentur  investito  et  heredi  ejus 
veniente  tempore  vel  conditione, 
licet  alii  dicant,  si  moriatur  in-  5 
vestitus  ante  quam  tenens  feu- 
dum  vel  ante  conditionem  exis- 
tentem   vel  ante  tempus,  quod 
heredes  ejus  non  debeant  inves- 
tiri.    Nam  si  quis  fuerit  inves-  io 
titus  pure  de  alieno  feudo ,  non 
valet  investitura.    Hoc  ita  est, 
nisi  fuerit  facta  ab  aliqua  eccle- 
siastica  persona ;  tunc  enim  si 
moriatur  investitor   ante  quam  15 
feudum  tenens  vel  conditio  vel 
tempus  existat ,    non  obligatur 
successor  illius,  et  hoc  probatur 
per  legem  Lotharii  de  precariis, 
et  hoc  intelligendum  est  de  va-20 
sallis,  qui  feudi  successionem  non 
habent. 


V.   DE  CONTENTIONE 
FEUDI. 

1.  Si  fuerit  contentio  inter 
dominum  et  fidelem  de  inves- 
titura  feudi,  dirimatur  per  pa- 
res  curtis.  Alii  enim  testes, 
etsi  idonei  sint,  non  sunt  ad- 
mittendi ,  inopia  tamen  proba- 
tionum  per  religionem  clientuli 
possessoris  feudi  cum  12  sacra- 
mentalibus  secundum  quosdam. 
Ceterum    si   dominus  possidet, 


X.  DE  CONTENTIONE INTER 
DOMINUM  ET  VASALLUM 
DE  INVESTITURA  FEUDI.  % 

Si  fuerit  contentio  inter  do- 
minum  et  fidelem  de  investitura 
feudi,  per  pares  curiae  dirimatur. 
Alii  enim  testes,  etsi  idonei  sunt, 
tamen  admittendi  non  sunt.  Ino-  30 
pia  tamen  probatiouum  dirimatur 
per  religionem  clientuli  possesso- 
ris  feudi  vel  cum  12  sacramen- 
talibus  secundum  quosdam.  Ce- 
terum  si  dominus  possideat,  etiam  35 


1)  Cfr.  supra  tit.  I  c.6.  5.  2)  Cfr.  Gerber,  System  (13  ed.)  §  U5  N.l, 
Laspeyres  p.  162,  B.  Schroeder,  Lehrb.  p.  395  n.  40.  3)  Cfr.  supra  tit.  I 

c.  5,  infra  tit.  VII  c.  2,  Albrecht  p.  288,  Gerber,  System  §  115  n.  3.  4)  i.  e. 
Lotharii  I  lex  Lombardae  inserta.    Vide  Lomb.  vulg.  III  tit.  10  l.  2. 


96 


III.   Consuetudines  feudorum. 


Antiqua  Tit.  V  c.  1.  2. 

per  suum  jusjurandum  cum  12 
sacramentalibus  dirimatur  *).  Hoc 

5  ita,  nisi  clientulus  sit  gastal- 
dius  vel  actor  domini ;  tunc 
enim  tantum  suae  religioni  sta- 
tur ,  nisi  habet 2)  testes  pares 
idoneos.    Nam  aliquando  multa 

lobona  auferuntur  domino  boc  modo 
et  boc  colligitur  per  legem,  quae 
est  in  titulo  de  adquisitione  ac- 
torum  regis 3).  Idem  dicendum 
est  de  guardia.    §  1.  Similiter  si 

uquis  voluerit  dicere  de  pignore 
sibi  dato  se  investitum  esse,  non 
credatur  suo  juramento  licet  pos- 
sideat,  sed  testibus  idoneis  pa- 
ribus  domus.    Insuper  sciendum 

aoest,  feudum  guardiae  et  gastal- 
diae  quacunque  bora  vult  auferri 
posse,  scilicet  post  annum,  a  do- 
mino  4). 


25 

2.  Si  contentio  fuerit  inter  me 
et  dominum  de   portione  feudi 

8ofratris  mei  defuncti  dicendo  pa- 
ternum  esse,  ille  vero  minime, 
tanquam  habiturum  meam  partem, 
sive  possideo  sive  alienavi,  dabi- 
tur  mihi  jusjurandum,  scilicet 

85  patrem  meum  jure  investitum 
fuisse,  licet  non  possideam  por- 
tionem  fratris  mei.  Si  vero 
nullam  partem  habuero  illius 
feudi,    nec    mihi    nec  domino 

1)  Cfr.  supra  tit.  I  c.  6  §  1,  infra 
lo  cet  clientulus.       3)  Lomb.  vulg.  II  tit. 


Vulrjata  Lib.  I,  Tit.  10. 11 
(12  ed.  hod.). 
per  suum  jusjurandum  cum  12 
sacramentalibus  dirimatur.  Hoc 
ita,  nisi  clientulus  sit  gastaldus 
vel  actor  domini ;  tunc  enim  tan- 
tum  suae,  id  est  domini,  religioni 
statur,  nisi  habeat  testes  pares 
idoneos.  Nam  aliquando  malig- 
nando  multa  bona  auferuntur  do- 
mino  hoc  modo  et  hoc  colligitur 
per  legem,  quae  est  in  titulo  de 
acquisitione  actorum  regis  inLom- 
barda.  Idem  dicendum  est  de 
guardia.  §  1.  (XI)  Similiter  si 
quis  voluerit  dicere  de  pignore 
sibi  dato  se  investitum  esse,  non 
credatur  suo  juramento,  sed  tes- 
tibus  idoneis  paribus  domus.  In- 
super  sciendum  est,  feudum 
guardiae  et  gastaldiae  quacunque 
hora  vult  auferri  posse  a  domino, 
scilicet  post  annum. 

XI  (XH).   DE  CONTENTIONE 
INTER  ME  ET  DOMINUM  DE 
PORTIONE  FEUDI  FRATRIS 
MEI. 

Si  contentio  fuerit  inter  me  et 
dominum  de  portione  feudi  fra- 
tris  mei  defuncti  dicendo  pater- 
num  esse,  ille  vero  minime,  tan- 
quam  habuerim  partem  meam, 
sive  possideo  sive  alienavi,  dabi- 
tur  mihi  jusjurandum ,  scilicet 
patrem  meum  jure  investitum 
fuisse ,  licet  non  possideam  por- 
tionem  fratris  mei.  Si  vero 
nullam  partem  habuero  illius 
feudi,    nec    mihi    nec  domino 

tit.  VI  c.  13,  tit.  VII  c.  3.  2)  scili- 
17  l.  1.      4)  Cfr.  supra  tit.  I  c.  4  §  1. 


III.    Consuetudines  fcudorum. 


1)7 


Antiqua  Tit.  V  c.  2.  3. 

dabitur  jusjurandum,  nisi  propter 
supradictam  rationem  domino '), 
non  nt  ego  propter  hoc  aliud 
meum  feudum  amittam. 


3.  Si  clientulus  voluerit  par- 
tem  sui  feudi  alienare,  id  est 
medium ,  sinc  domini  voluntate, 
poterit  hoc  facere,  ulterius  pro- 
gredi  non  potest  secundum  jus- 
tum  et  verum  usum,  alioquin  et 
feudum  amittit  et  non  valebit, 
quod  factum  est  ■).  Quod  dictum 
est  alienare,  intelligas  de  libello. 
Mediolanenscs  vero  nobiliter ') 
considerantcs  dicunt,  clientulum 
etiam  alienare  posse  totum  sine 
domini  voluntate4).  lnde  po- 
test  praesumi ,  si  clientulus  fe- 
cit  libellum  in  perpetuum  de 
feudo  suo  alicui  eeclesiae,  non 
valet ,  ideo  scilicet ,  quia  nun- 
quain  reversurum  sit  ad  domi- 
num ,  cum  ecclesia  non  desinat 
esse  heres.  Quoil  obscrvaudum 
est  in  privato  ex  natura  perpe- 
tui  libclli5).  Sed  diversum  ob- 
servatur  in  ecclesia  quam  in 
privato.  Eeclesia ,  cultrix  et 
auctrix  justitiae  ,    uon  patitur 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  11,  12 
(12,  13  ed.  hod.). 
dabitur  jusjurandum,  nisi  propter 
supradictam  rationem  domino,  non 
ut  ego  propter  hoc  aliud  mcum  5 
feudum  amittam. 

XII  (XIII).  DE  A.LIENATIONE 
EEUDI. 
Si  clientulus  voluerit  partem 
sui  feudi  alienare,  id  est  medium,  io 
sine  domini   voluntate,  poterit 
hoc  facere,  ulterius  progredi  non 
potest  secundum  justum  et  verum 
usum ,  alioquin  et  feudum  amit- 
tit  et  non  valebit,  quod  factum  u 
est.    Quod  dictum  est  alienare, 
intelligas  de  libello.    Huic  con- 
suetudini  derogatuin  est  per  le- 
gem  Lotbarii.  Mediolanenses  vcro 
irrationabiliter  considerantes  di-  20 
cunt ,  clientulum  etiam  alienare 
posse  totum  et  sine  domini  volun- 
tate.    Indc  potest  praesumi ,  si 
clientulus  fecerit  libellum  in  per- 
petuum  de  feudo  suo  alicui  eccle-  as 
siae,  non  valet,  ideo  scilicet,  quia 
nuuquam  reversurum    esset  ad 
dominum,  cum  ecclesia  non  desi- 
nat  esse  heres.    Quod  observan- 
duin  est  in   privato  ex  natura  30 
perpetui  libclli.     Sed  diversum 
observatur  in  ecclesia  quam  in 
privato.    Ecclesia  enim,  cultrix 
et  auctrix  justitiae,  non  patitur 


1)  Cfr.  supra  tit.  I  c.  6  §  1.  2)  Cfr.  supra  tit.  II  §  1.  3)  ita  m 

Codd.  Tub.,  Bcrol.  et  l'aris.  Uamb. :  irrationabiliter.  4)  Non  concordarc  lib- 

rum  consuet.  Mediol.  Rubr.  28  ait  K.  Wcymann ,  Yerglcicbung  der  lcbnsrccbt- 
liclien  Ca])itcl  dcs  Mailand.  Stadtrecbts  von  1210  mit  deni  libcr  feudorum  1887 
p.  12;  re  cera  iste  liber  loquitur  de  venditione  et  intpignoratione  feudi,  non  de 
contiactu  libcllario ,  cfr.  ijtobbe ,  llaudbucb  des  dcutsclicn  1'rivatrecbts  II  §  123  4« 
N.  7,  §  124  N.  6.  5)  Libcr  consuet.  Mediol.  liubr.  17  'libellus  ....  intcr- 
duin  constituitur  pcrpetuo  aliquando  ad  tempus'. 


98 


III.    Consuetudincs  fcudorura. 


Antiqua  Tit.  V  c.  3,  Tit.  VI  c.  1. 

aliquid  contra  justitiam  in  se 
fieri    vel    in   altero  ,  privatus 

5  vero  saepe  obviat  justitiae.  Et 
si  clientulus  fecit  libellum  vel 
aliud  de  medietate  feudi  sine 
domini  voluntate,  eo  mortuo  sine 
herede  masculo  —  quod  verbum  ita 

10  iutelligendum  est  in  feudo  id  est 
sine  masculo  filio  —  revcrtitur 
ieudum  ad  doniinum.  Si  vero  cum 
domini  voluntate  totum  vel  me- 
dium  alienaverit,  stabilis  pcrma- 

i5  neat  alienatio  per  libellum  facta. 
§  1.  In  feudo  coniitatus  et  mar- 
chiae  vel  aliarum  diguitatum  non 
est  successio  secundum  rationa- 
bilem  usum ,  sed  bodie  usurpa- 

20  tum '). 


VI. 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  12,  13 
(13, 14  cd.  hod.). 
contra  justitiam  aliquid  fieri  in 
se  vel  in  alterum,  privatus  vero 
saepe  obviat  justitiae.  Et  si 
clientulus  fecerit  libelltun  vel 
aliud  de  medietate  feudi  sine 
domini  voluntate,  eo  mortuo  sine 
legitimo  herede  masculo  —  quod 
verbum  ita  intelligendum  est  in 
fcudo  id  est  sine  filio  masculo  — 
revertitur  feudum  ad  dominum. 
Si  vero  cum  domini  voluntate 
totum  vel  mcdium  alienaverit, 
stabilis  permaneat  alienatio  (frat- 
ri  vero  vel  nepoti  alienatio  per 
libellum  facta-)  §  1.  In  feudo 
comitatus  vel  marcbiae  vel  alia- 
rum  dignitatum  non  cst  succcssio 
secundum  rationabilem  usum,  sed 
bodie  est  usurpatum. 


QUALITER  USUS  BENEFICII  TENEN- 
DUS  (RETINENDUS)  SIT. 


25 

Codd.  4.  80. 
1.  Qui  de  marcbia 
vel  ducatu  vcl  comi- 
tatu  vcl  aliqua  regali 

so  dignitate  fucrit  inves- 
titus  per  beneficium 
ab  impcratore ,  illc 
tantum  babere  debet; 
beres    non  succedit 

85  ullo  modo ,  nisi  ab 
imperatore  adquisie- 
rit  per  investituram. 


Codd.  1.  5.  83. 
1.  De  marcbia  vel 
comitatu  vel  aliqua 
rcgali  dignitate  si 
quis  investitus  fuerit 
per  bencfieium  ab  im- 
pcratorc,  ille  tantum 
habere  debet ;  hercs 
non  succedit  tamcn 
ullo  modo,  nisi  ab 
imperatore  adquisie- 
ritper  investituram'). 


XIII  (XIV). 
DE  FEUDO  MAR- 
CHIAE ,  DUCATUS 
ET  COMITATUS. 

De  marchia  vcl  du- 
catu  vel  comitatu  vcl 
aliqua  regali  digni- 
tate  si  quis  investi- 
tus  fucrit  pcr  bene- 
iicium  ab  iinperatorc, 
ille  tantum  debet  ha- 
bere ;  beres  enim  non 
succedit  ullo  modo, 
nisi  ab  imperatorc  per 
investituram  acquisi- 
erit. 


1)  Vide  infra  tit.  VI  c.  1,  tit.  IX  c.  1.    Totus  paragraphus  }>ostea  additus 
40  esse  videtur.         2)  Glossa  (non  codices)  addit :  subaudi  valet  etiara  sine  domini 
voluntatc,  quod  Mincuccius  et  Cujacius  in  teztu  posucrunt.       3)  =  tit.  IX  c.  1. 


III.    Consuetudines  fcudorum. 


W 


Antiqua  Tit. 
Codd.  4.  80. 

2.  Si  capitanei  vel 
vavasores  majores 
vel  minores  investiti 
fuerintdebeneficio,  fi- 
lii  et  nepotes  ex  parte 
filiorum  succedunt.  Si 
unus  ex  ipsis  filiis  vel 
nepotibus  sine  des- 
cendentibus  masculini 
sexus  heredibus  mor- 
tuus  fuerit,  praedicti 
fratres  et  nepotes  per 
invcstituram  patris  et 
avi  in  beneficium  suc- 
cedunt ;  et  similiter 
intelligendum  est  in 
consobrinis. 

3.  Si  duo  fratres 
investiti  fuerint  de  be- 
neficio  et  unus  eorum 
sine  descendentibus 
masculini  scxus  mor- 
tuus  fuerit,  dominus 
succedit  non  frater. 
Quod  si  pactum  fucrit 
in  investitura ,  qviod 
frater  succederet,  per 
pactum  frater  succe- 
dit ,  non  dominus. 
Quod  diximus  de  frat- 
ribus ,  idem  intelli- 
gendum  est  de  filiabus. 


4.  Si  femina  bene- 


VI  c.  2. 3.  4. 

Codd.  1.  5.  83. 
2.  Si  capitanei  vel 
valvassores  majores 
vel  minores  investiti 
fuerint  de  beneficio, 
filii  vel  nepotes  ex 
parte  filiorum  succe- 
dunt.  Si  vero  unus 
ex  his  filiis  vel  nepo- 
tibus  sine  descenden- 
tibus  masculini  sexus 
heredibus  mortuus 
fuerit,  praedicti  frat- 
res  vel  nepotes  per 
investituram  patris  et 
avi  in  beneficium  suc- 
cedunt ;  et  similiter 
intelligendum  est  in 
consobrinis  '). 

3.  Si  duo  fratrcs 
investiti  fuerint  de  be- 
neficio,  si  unus  eorum 
sine  descendentibus 
masculini  sexus  mor- 
tuus  fuerit ,  dominus 
succcdit,  non  frater, 
nisi  pactum  hoc  con- 
ciliet;  sic  et  pcr  pac- 
tum  filiae  succedunt 


4.  Si  femina  mari- 


Vidgata  Lib.  I,  Tit.  13, 
14.  (14,15 ed.hod.). 
§  1.  Si  capitanei  vel 
valvasores  majores 
vel  minores  investiti  5 
fuerint  de  beneficio, 
filii  vel  nepotes  ex 
parte  filiorum  succe- 
dunt.    Si  vero  unus 
ex  his  filiis  vel  nepo- 1» 
tibus  sine  desccnden- 
tibus  masculini  sexus 
heredibus  mortuus 
fuerit,  praedicti  frat- 
res   et  nepotes  per  u 
investituram  patris  et 
avi  in  beneficium  suc- 
cedunt;   et  similiter 
intelligendum  est  in 
consobrinis.  2° 

§2.  Si  duo  fratres 
simul  investiti  fuerint 
de  bcneficio  novo  et 
non  de  paterno,  si  unus 
eorum  sine  desccnden-  2:» 
tibus  masculini  sexus 
mortuus  fuerit,  domi- 
nus  succedit,  non  fra- 
ter,  nisi  pactum  hoc 
conciliet ,  sic  ct  pcr  iq 
pactum  filiae  succe- 
dunt. 


XIV  (XV).  AN  MA- 
RITUS  SUCCEDAT 
UXORI  IN  BENE- 
FICIUM. 
Si  femina    habens  4u 


1)  =  tit.  IX  c.  2.  Cfr.  legem  Conradi. 
tit.  I  c.  2,  tit.  IV  c.  1,  infra  c.  0. 


2)  Cfr.  tit.  IX  c.  3  et  supra 
7* 


100 


III.    Consuetudincs  feudorum. 


Antiqua  T 
Codd.  4.  80. 
ficiuui  habens  mortua 
faerit ,  nullo  modo 

•,  maritus  succedit  in 
beneficio,  nisi  specia- 
liter  iuvestitus  fuerit 
a  domino.  Et  si  ipsa 
filios  diiniserit,  dicunt 

u  quidam,  filios  nou  dc- 
bcre  ei  succedere  in 
beneficio  matris,  nisi 
specialiter  iuvestiti 
fuerint ,  quia  secun- 

U  dum  usum  rcgui  be- 
neficiuru  vocatur  pa- 
ternum ,  non  mater- 
num.  Sed  secundum 
aequitatcm  dioimus, 

20  filios  debere  succe- 
dere.  Hoc  dicimus  dc 
capitaneis  et  majori- 
bus  varvasoribus.  l)e 
minimis  autem  var- 

2Svasoribus  secundum 
usum  regni,  sicut  di- 
cetur  inferius,  tencn- 
dum  est. 


N 


§1.  Si  minores  var- 
:r.vasores  minimis  tol- 
lcre  voluerint  bencfi- 
cium ,  hanc  babeant 
potestatem  tollendi, 
excepto  si  benefi- 
40  cium  non  vendiderint. 
Si  vcro   prctium  de 


.  VI  c.  4. 

Codd.  1.  5.  83. 
tum  et  beneficium  ha- 
bens  moriatur,  nullo 
modo  succedit  mari- 
tus  in  beneficium,  nisi 
specialiter  investitus 
fuerit.  Et  si  ipsa  fe- 
mina  filios  dimiserit, 
dicunt  quidam ,  filios 
nou  dcbere  succedere 
in  beneficinm  matris, 
nisi  specialiter  sit  dic- 
tum  vel  iuvestiti  fue- 
rint,  quia  usu  regni 
beneficium  vooatnr 
paternum,  non  mater- 
uum.  Sed  secundum 
aequitatem  dicimus, 
filios  dcbere  succe- 
dere.  Hoc  dieimus 
de  capituncis  et  de 
minoribus  valvassori- 
bus.  De  minimis  au- 
tem  valvassoribus,  id 
est  de  his,  qui  tenent 
beneficium  a  minori- 
bus  valvassoribus,  sic 
servetur : 


§  1.  Si  minores 
valvassores  minimis 
tollere  voluerint  be- 
neficium ,  liceat  eis, 
excepto  si  be- 
neficium  non  ven- 
diderint  eis.  Si  ve- 
ro       pretium  de 


Vutgata  Lib.l,  Tit.l  t, 
15  (15, 16  ed.  hod.). 
beneficium  moriatur, 
nullo  modo  succedit 
in  beneficium  maritus, 
nisi  specialiter  inves- 
titus  fuerit.  Et  si 
ipsa  femina  filios  di- 
miserit ,  dicunt  qui- 
dam,  filios  non  dcbere 
succedere  in  benefi- 
ciuni  matris,  nisi  spe- 
cialitcr  sit  dictum  vel 
iuvestiti  fuerint,  quia 
secunduin  usum  regni 
benelicium  vocatur  pa- 
ternum  et  non  mater- 
uum.  Sed  secundum 
aequitatem  dicamus, 
filios  debere  succe- 
dere.  Hoc  dicimus 
de  capitaneis  et  de 
majoribus  et  minori- 
bus  valvasoribus.  l)e 
miniinis  autem,  id  cst 
dc  his,  qui  bcneliciuin 
tcnent  a  miuoribus 
valvasoribus,  sic  ser- 
vetur. 

XV  (XVI).  DEEEU- 
DIS  DATIS  MINI- 
MIS  VALVASOKI- 
BUS. 
Si  minores  val- 
vasores  beneficium 
tollere  voluerint  mi- 
nimis,  liceat  eis,  ex- 
cepto  si  beneficium 
veudi  derint  eis. 
Si  vero  pretium  de 


III.    Consuetudines  feudorum. 


101 


Antiqna  Tit.  VI  c.  4.  5. 


Codd.  4.  80. 
bencficio  acceperint, 
aut  pretium  reddant 
aut  beneficium  amit- 
tant. 

QUIBUS  MODIS 
AMITTANTUR 
BENEFICIA. 

5.  Si  capitanei  vel 
majorcs  varvasores, 
qui  hoclie  vocantur 
capitanci  licet  iinprop- 
rie ,  vel  minores  in 
bello  seniorem  dimi- 
serint,  vel  si  creden- 
tias,  quas  seniores  illi 
manifestaverint  ct 
celare  praeceperint, 
scienter  ad  illorum 
damnum  manifcstave- 
rint  *),  vel  si  eos  cu- 
curbitaverint  vel  se- 
niores  scientes  assa- 
lierint,  his  praedictis 
culpis  vel  aliis  omni- 
bus  similibus  contra 
fidelitatem  seniorum 
commissis  eos  milites 
bcneficio  carere  dici- 
mus.  Et  si  intentio 
fuerit  inter  majores 
valvasores  et  minores, 
debere  in  judicio  pa- 
rium  curtis  diffiniri 
vel  ante  missum  im- 
peratoris.  Si  vero 
fuerit  inter  capitaneos 


Codd.  1.  5.  38.  83. 
beneficio  acceperint, 
tunc  aut  pretium  red- 
dant  aut  beneficium 
dimittant1). 


5.  Capitanei  vel 
majorcs  valvassores, 
qui  hodic  appellantur 
capitanci  licetimprop- 
rie,  si  seuiores  in 
bello  dimiserint ,  si 
credentiam  ad  eoruni 
damnum  manifestave- 
rint,  si  seniorem  ad- 
ulteravcrint,  si  scien- 
tes  seniores  assalic- 
rint  vel  similes  cul- 
pas  commiserint,  be- 
neficio  carcre  debent3). 


§  1.  Si  contentio 
fuerit  de  beneficio 
inter  capitaneos ,  co- 
ram  imperatore  diffi- 


Vulgata  I.ib.  I,  Tit.  15, 
16,17(16,17, 18  ed.hod.) 
bcncficio  acccperint, 
tunc  aut  prctium  red- 
daut  aut  beneficium  l 
dimittant. 

XVI  (XVII)  QUIBUS 
MODIS  FEUDUM 
AMITTATUR. 

Si  capitanei  vel  i" 
majores  valvasores, 
qui  liodie  vocantur 
capitanei ,  licet  im- 
proprie  dicantur  mi- 
nores ,  seniores  in 15 
bello  dimiserint,  vel 
si  credentiam  ad  eo- 
rum  damnum  scienter 
manifestavcrint ,  si 
valvasores  seniornm 20 
uxores  adulteravc- 
rint,  si  scienter  se- 
niores  assalierint  sive 
similes  culpas  com- 
miserint,  beneficio  ca- 
rere  debent. 


XVII  (XVIII)  APUD 
QUEM  VEL  QUOSso 
CoNTROVEKSIA 
FEUDI  DEFINIRI 
DEBEAT. 

Si  contentio  fuerit  H 
de  beneficio  inter  ca- 
pitaneos,  coram  im- 
peratore  definiri  de- 


1)  Cfr.  infra  tit.  IX  c.  4  ct  supra  tit.  I  c  4,  tit.  III.  2)  Cfr.  C<m- 

stitutum  usus  risanae  civitatis  Tit.  XLIV.  9)  Cfr.  infra  tit.  IX  c.  5,*o 

siqtra  tit.  II  j>r.  §  1. 


102 


III.    Consuetudines  feudorum. 


Antiqua  TU.  VI  c.  5. 0. 7. 


Codd.  4.  80. 


Codd.  1. 


38.  83. 


de  bcncficio,  ante  im-  niri  dcbct.  Si  vero 
peratorem  dilfiuiri  dc-   raerit  contentio  inter 


bet. 


QUALLTER  ALIE- 
io  NATIONES  MILI- 
TUM  EYACUARI 
DEBENT. 

6.  Si  aliquis  de  ca- 
ij  pitaneis  vel  minoribus 
vcl  majoribus  varva- 
soribns  suum  benefi- 
cium  in  partem  vel 
in  totum  alienaverit, 
20  ct  ille  vel  bercs  ejus 
sine  herede  mortuus 
fuerit,  quia  beneficium 
seniori  aperitur,  quod 
factum  est,  totum  eva- 
25cuari  debet. 


majores  valvassores 
et  minores  de  benefi- 
cio ,  judicio  parium 
diffiniatur '). 


6.  Si  aliquis  de  ca- 
pitaneis  vel  majoribus 
vel  minoribus  valvas- 
soribus  suum  bencfi- 
cium  sive  totum  sivc 
partcm  alienaverit,  et 
ipse  vel  heres  ejns 
sine  herede  decesse- 
rit,  quia  beneficinm 
senioribus  apcritnr, 
totum,  qnod  fecit,  no- 
tari  debet,  ut,  si  to- 
tum  alienavcrit  feu- 
dum,  a  domino  revo- 
cetur,  si  vero  partcm 
fraudulenter  aliena- 
verit,  similiter  revo- 
cetur  *). 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  17, 

18  (18, 19  ed.  hod.) 
bet.  Si  vero  conten- 
tio  fuerit  inter  mino- 
res  valvasores  et  ma- 
jores  de  bcncficio,  in 
judicio  parium  defi- 
niatur  vcl  per  judi- 
cem  curtis.  Si  aliquis 
de  capitancis  vel  dc 
majoribus  valvasori- 
bus  vel  de  niinoribus 
suum  beneficium  sivc 
totum  sivc  partcm 
alienaverit ,  ct  ipse 
vel  heres  ejus  sine 
lierede  decesserit,  quia 
bcneficium  senioribus 
aperitur,  totum  quod 
fecit,  revocari  debet. 


7.  Quicunque")  igi-  7.    Si  quis  ex  mi- 

tur  ex  militari  ordine  litum  ordinc  quidem 

decedens  interemptus  de    feudo  investitus 

fuerit,  ut  constitutum  fucrit,  ut  constitutum 


XVIII  (XIX)  CON- 

STITUTIONES 
FEUDALES  DOMI- 
NI  LOTHARII  IM- 
PERATORIS.QUAS 

ANTE  JANUAM 
BEATI  PETRI  IN 
CIVITATE  ROMA- 

NA  CONDIDIT 
OBSERVANDAS. 

Si  quis  ex  militum 
ordine  decesserit,  qui 
de  feudo  investitus 
fuerit,  ut  constitutum 


40       1)  Cfr.  kgem  Cvnradi.  2)  Cfr.  supra  tit.  II  §  1  et  xnfra  tit.  IX  c.  5 

in  fine.  3)  Cfr.  ad  cajrita  sequentia  Mon.  Germ.  Hist.  4"  I.eg.  Scctio  IV 

Tom.  /jp.  660—683. 


III.    Consuetudines  feudorum. 


103 


Antiqua 
Cod.  80. 
habcmus,  observctur 
de  successione  bene- 
ficii  et  de  culpis.  Si 
vivus  inculpatus  fuc- 
rit  de  binc  nominatis 
culpis,  ut  habemus  in- 
sertum ,  observetur 
per  constitutioneni 
doinini  Lotbarii  regis, 
quae  est  constituta 
tempore  Eugenii  Pa- 
pae  ante  januam  beati 
Petri  apostoli  in  ci- 
vitate  Roma  per  lau- 
damentnm  sapientium 
Papiac  atque  Medio- 
lani  seuVeronae,  quae 
Bcrnardus  vocatur, 
atqueParmae  seuLuc- 
cae  ac  Pisarum  atquc 
Siponti  seu  ducum  at- 
que  marcliionum ,  co- 
mitum  et  capitaneo- 
rum  atque  majorum 
varvasorum. 


nit.  VI  c.  7. 8. 

Codd.  1.  5.  38.  83. 
babemus,  observetur 
de  bcneficio  et  succes- 
sione  et  de  culpis.  Si 
unus  inculpatus  dc  his 
nominatis  culpis  fue- 
rit,  ut  habemus  inser- 
tum  ,  observetur  per 
constitutioncm  doniini 
Lotharii  iinpcratoris, 
quam  constituit  tcm- 
pore  Eugenii  Papae 
ante  januam  beatiPet- 
ri  apostoli  in  civitate 
Romana  pcr  lauda- 
mcntum  sapicntium 
Papiac  atque  Medio- 
lani  seu  Mantuae  et 
Vcronae,  quac  in  Bcr- 
nus  vocatur,  et  Par- 
mae  seu  Luccae  et 
Pisae  et  SipontiM, 
marchionum  atque  du- 
cum,  capitaneorum  at- 
que  majorum  valvas- 
sorum. 


8.    Si   quis  milcs 


8.    Si   quis  miles 


VuJyata  Lib.I,  Tit.  18 

(19  cd.  hod.) 
habemus,  observetur 
de  beneficio  ct  succes- 
sione  et  de  culpis.  Si  * 
unus  inculpatus  fuerit 
una  de  his  nominatis 
culpis,  ut  habemus  in- 
scrtum ,  observetur 
perconstitutionemdo-  i<j 
mini  Lotharii  impera- 
toris,  qnam  constituit 
tcmpore  Eugcnii  Pa- 
pae  antc  jainiam  beati 
Pctri  apostoli  in  ci-  is 
vitatc   Komana  per 
laudamentum  sapien- 
tium  Mcdiolani  atquc 
Papiae  ,  Mantuae  ct 
Veronae,  quaeBernusM 
vocatur ,  et  Parmae 
seu  Luccae  et  Pisac 
ct  Siponti  et  marchio- 
nnm  atque  durum  vcl 
capitancorum  atquei;, 
majorum  valvaso- 
rum  2). 

IMPERATOR  LO- 
THARIUS  AUGUS- 
TUSPAPAEETUNI-*, 

VERSO  POPULO. 
§  1.  Si  quis  miles 


1)  Sipcmlum ,  urbs  Apuliae.  Cur  haec  urbs  ciletur,  quaeri  potest.  Cfr. 
Muratori,  f>cri[>tores  V,  185.  2)  Talem  constitutionem  datam  esse  haud 

verisimile  est.  Ex  sequentibus  scnlentiis  apparet ,  ad  legem  Conradi  auctorenm 
animum  intendisse.  Imperutor  I.olharius  I  'addidit  quedam  capitula  ad  limina 
lieati  petri  de  pontificibus',  quae  in  librum  Papienscm  et  in  Lombardam  (tulgatam 
l.ib.  III  Tit.  11)  inserta  sunt.  Codices  Londiniensis  et  Florentinus  libri  Papien- 
sis  inscribunt  his  eapilulis  'Item  capitula  qtn  doninus  Lotliarius  imperator  ad  li-  m 
mina  bcati  Pctri  apostoli  secus  urbein  romam  tenipore  douini  cupenii  summi  pon- 
tificis  instituit'  (M.  67.  L.  Fol.  IV  p.  545J.  Inde  auctor  hujus  textus  hausisse 
t  idetur.    Cfr.  supra  p.  50.  N.  2  et  Dieck  l.  c.  p.  78  sqq. 


104 


III.    Consuetudincs  fcudorum. 


Antiqua  1 
Cod.  80. 
mortuus   fuerit  sine 
filio  masculo  et  nepo- 

5  tem  reliquerit,  de  be- 
neficio  avi  vice  patris 
succedat.  Sed  si  bie 
deest  et  fratrem  re- 
liquerit,  de  beneficio 

wpatris  ipse  succedat; 
et  si  filius  fratris  mor- 
tuus  fuerit,  frater  pat- 
ris  de  beneficio  avi 
ipse  succedat. 


It.  VI  c.  8.  9. 

Codd.  1.  5.  38.  83. 
mortuus  fuerit  sine 
filio  masculo  et  nepo- 
tem  reliqnerit,  de  be- 
neficio  avi  in  patris 
vicem  succedit.  Et 
si  bic  dcest  et  frat- 
rem  rcliquerit,  in  be- 
neficium  patris  ipse 
succedat.  Et  filius 
fratris  si  mortuus  fue- 
rit,  frater  patris  in 
beneficium  avi  defunc- 
ti  succedat'). 


I  'uhjata  Lib.  I,  Tit.  18, 
19  (19,  20,  ed.  hod.) 
mortuus  fuerit  sine 
filio  masculo  et  nepo- 
tem  reliquerit,  de  be- 
neficio  avi  in  patris 
vicem  succedit.  Et 
si  beredem  et  fratrcm 
reliquerit,  in  benefi- 
cium  patris  ipse  suc- 
cedat.  Et  si  filius 
fratris  mortuus  fue- 
rit ,  frater  patris  in 
beneficium  avi  defunc- 
ti  succedat. 


20 

9.  Dcfuncti  igitur 
quicunque  beneficium 
acquisierit  et  si  sine 
filio  mnsculo  mortuus 
fuerit  et  fratrem  rc- 
liquerit,  frater  non 
succcdatfratri,  sed  ad 
doininum  revertatur, 

aonisi  ad  investituram 
a  domino  ordinatus 
fuerit  'ut  fratcr  fratri 
succedat,  si  sine  filio 
mortuus  fuerit'  vel  de 

.15  communibus  bonis 
emptum  fuerit  sciente 
domino,  si  insimul  ste- 
terint  vel  in  boste 


9.  Si  quis  aequi- 
sierit  beneficium  et 
sine  filio  mnsculo  mor- 
tuns  fucrit  et  fratrem 
reliquerit,  non  succe- 
dat  frater  fratri,  scd 
dominus  liabeat ,  nisi 
per  invcstituram  a 
dominoordinatum  fuc- 
rit  'ut  frater  succcdat 
fratri,  si  mortuus  fue- 
rit  sine  liercde  mas- 
culo'  vcl  succedat  fra- 
ter  fratri  morienti 
sine  filio,  si  benefi- 
cium  dc  communibus 
rebus  nomine  utrius- 


XIX  (XX)  DE  BE- 
NEFICIO  FRATRIS 

ET  QUALITER 
FRATER  FRATRI 
1N  FEUDIJM  SUC- 
CEDAT. 

Si  quis  acquisicrit 
bcneficium  et  sine  fi- 
lio  masculo  mortuus 
fuerit  et  fratrcm  rc- 
liquerit,  frater  non 
succedat  fratri ,  sed 
dominus  liabcat,  nisi 
pcr  invcstituram  a 
dominoordinatuin  fnc- 
rit  'ut  fratcr  suocedat 
fratri,  si  mortuusfue- 
rit  sine  lierede  mas- 
culo'  vel  nisi  de  com- 
munibus  bonis  fucrit 
emptum  utriusque  no- 
mine  domino  sciente, 
si   insimul  steterint 


1)  Cfr.  legew  Co»radi  et  stq/ra  tit.  I  c.  2,  tit.  VI  C.  2. 


III.   Consuetudincs  fcudorum. 


105 


Antiqua  Tit. 
Cod.  80. 
regis  adquisierint. 


VI  c.  9. 10. 11. 

Codd.  1,  5,  38,  83. 
que  fuerit  emptum 
domino  sciente,  si  in- 
simul  steterint  vel  in 
hoste  regis  acquisic- 
rint1). 


10.  Nos  ita  consti- 
tuimus,  ut  nemo  miles 
sine  convicta  culpa 
beneficium  sunm  amit- 
tat,  si  his  culpis  con- 
victus  non  fuerit,  quas 
milites  usi  sunt  nomi- 
narc,  quando  faciunt 
fidelitatem  dominis 
suis,  per  laudamentum 
parium  sui,  vel  si  ser- 
vire  noluerint. 

11.  Hoc  pracoipi- 
mus,  si  miles  suum 
bcneficium  vendiderit 
totum  sine  consensu 
domini  vel  pro  partc, 
ut  amittat  decerni- 
mns;  vel  si  concuhue- 
rit  cum  uxore  domini 
sui   vivcnte  domino, 


10.  Sancimus ,  ut 
nemo  miles  sine  cog- 
nita  culpa  beneficium 
amittat,  si  ex  liis  cul- 
pis  vel  causis  convic- 
tus  non  fuerit,  quas 
milites  usi  sunt,  vel 
pcr  landamcntum  pa- 
rium  suorum,  si  de- 
servire  noluerint2). 


11.  Si  quis  milcs 
beneficium  suum  ven- 
diderit  totum  sine 
jussu  domini  per  prop- 
rium,  ut  amittat  de- 
cernimus,  vel  si  con- 
cuhucrit  cum  uxore 
domini  sui  domino  vi- 
vente,  vel  si  in  pugna 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  1.9, 
20  (20,  21  ed.  hod.) 
vel  in  hoste  regis  ac- 
quisierint '). 


XX  (XXI) 
DE  FEUDO  SINE 
CULPA  NON  AMIT-  io 
TENDO. 

Sancimus,  ut  nemo 
miles  sine  cognita 
culpa  beneficium  suum 
amittat,  si  ex  his  cul- 15 
pis  vel  causis  convic- 
tus  non  fuerit,  quas 
milites  usi  sunt  no- 
minare,  quando  fide- 
litatem  faciunt  domi- 20 
nis  suis,  vel  per  lau- 
damcntum  parium  suo- 
rum,  vel  si  dominis 
suis  deservire  nolue- 
rint.  « 

§  1.  Si  quis  mi- 
les  beneficium  suum 
vendidcrit  totum  sinc 
jussu  domini  sui.prop- 
rium  bencficium  ut 30 
amittat  decernimus, 
dominus  vero  habeat, 
vel  si  concubuerit  cum 
uxore  domini  sui  do- 


1)  Cfr.  supra  tit.  I  c.  2,  txt.  IV,  c.  1,  tit.  VI  C.  3.    Cfr.  quoque  Ed.  Rothari  35 
/.  1G7  et  sutnmulam  de  feudis  et  beneficiis  secundum  dominum  Alipravdum:  'Si 
duo  sunt  fratres,  uno  sine  filiis  deredente  surcedit  alter,  si  feudum  paternum  est, 
vel  si  ipsi  simul  quesivissent.    Alias  enim  silu  invicem  non  succedunt ,  nisi  id 
nominatim  dictum  fuerit,  cum  invcstiuntur'  (Anschutz  p.  195).         2)  Cfr.  hgem 

Conradi:  'Statuimus  ut  nullus  miles  sine  certa  et  convicta  culpa  suum  l>c-40 

neficium  perdat  nisi  secundum  judichun  parium  suorum'. 


106  n 

Antiqua 

Cod.  80. 
similiter  amittatsuum 
beneficium,  vel  si  in 
pugna  dominum  dimi- 
serit  et  cum  eo  non 
laboraverit,  si  potue- 
rit. 

10 


12.  Nemo  miles  ul- 
15  tra  annum  et  menscm 

vadat ,  ut  investitu- 
ram  sui  bencficii  non 
petat  a  filio  vel  suc- 
ccssore  domini  sui 
post  mortcm  domini 
sui  vel  post  mortem 
patris  sui  vel  paren- 
tum  suorum  ,  quilms 
succcdere  debet.  Et 

25  si  non  petierit ,  ut 
supra  est  insertum, 
damnetur,  nisi  per 
mortalcm  litem  rc- 
nianserint  vcl  per  in- 

30  famiam. 

13.  Si  quis  feccrit 
investituram  vcl  cam- 


T.  Consuetudines  feudorum 

Tit.  VI  c.  11. 
Codd.  1.  5.  38.  83 
suum  dominum  dimi- 
scrit  et  cum  eo  non  la- 
boraverit,  si  potuerit, 
seu  ultra  annum  et 
mensem1)  vadat,  ut 
investituram  beneficii 
sui  a  filio  vel  a  suc- 
cessore  domini  non 
petat  vel  post  mortem 
domini  sui  vel  patris 
sui  seu  alterius,  cni 
succedere  debet,  nisi 
justa  causa  interve- 
nerit,  quare  non  pe- 
tierit,  veluti  capitales 
inimicitiae  vel  infa- 
mias)  vel  justa  absen- 
tia.  Et  si,  ut  supra 
dictum  est,  non  petie- 
rit,  damnetur3);  vel  si 
fecerit  investituram 
vel  cambium  dominus 
de  beneficio  sui  mili- 
tis  sine  illius  consen- 
su,  cujus  est  benefi- 
cium,  pro  infecto  ha- 
beatur 4). 


Yidqata  Lib.  I,  Tit.  20, 
21  (21,  22  ed.  hod.) 
mino  vivente ,  vel  si 
in  pugna  dominum 
suum  dimiserit  et  cum 
eo  non  laboraverit,  si 
potuerit. 

XXI  (XXII) 
QUO  TEMPORE 
MILES  INVESTI- 
TURAM  PETEKE 
DEBEAT. 
Saneimus,  ut  nemo 
miles  ultra  annum  et 
mensem  vadat,  ut  in- 
vestituram  beneficii 
sui  a  filio  vel  succes- 
sorc  domini  sni  non 
petat,  vel  post  mor- 
tem  domini  sui  vel 
patris  sui  vel  alterius, 
cui  succcdcre  dcbet, 
nisi  justa  causa  intcr- 
venerit,  quare  non  pe- 
tierit ,  veluti  mortis 
vel  capitalis  inimici- 
tiae  vel  infantia  vel 
infamia  vel  etiam 
justa  absentia;  et  si, 
ut  supra  dictum  est, 
nonpeticrit,damuetur. 
§  1.  Si  quis  fecerit 
investituram  vel  cam- 


35  1)  Spatium  anni  et  mensis  occurrit  in  constitulo  usu.s  l'isanac  ciritatis  (lio- 
naini  11  p.  065  sqq.J.  2)  sc.  tlomini.    Cfr.  Glossam  ordinariam  ad  hunc 

locum.  'i)  Cfr.  Ariprandi,  quos  dicunt,  conimcntarios  (Anschutz  p.  1G'J): 

Set  si  pcr  annum  non  servierit  rontcinncns  doniinum  vcl  post  mortcm  domini  ab 
cjus  hercde ,  vel  suo  parcnte  mortuo  ab  ipso  domino  investiri  per  annum  tine 

wjusta  causa  non  postulavit,  fcodum  pcrdit.  4)  Cfr.  legem  Conradi.  Ita 

quoque  Conslitutum  usus  l'isanae  civitatis  (Uonaini  II  p.  903^. 


III.  Consuetudmes  fcudoruni. 


107 


Antiqua  Tit. 
Cod.  80. 
bium  tle  beneficio  sui 
militis  sine  illius  ver- 
bo,  cujus  est  benefi- 
cium,  inutilis  sit  in- 
vestitura. 

14.  Nemo  miles 
ejiciatur  de  posses- 
sione  sui  beneficii 
nisi  convicta  culpa, 
quac  sit  laudata  per 
laudamentnm  plu- 
rium  suorum ,  siout 
supra  diximus.  Sed 
si  miles  dixerit,  quia 
pares  sui  pro  odio 
inique  judicassent, 
miles  in  possessione 
maneat  per  ebdoma- 
das  VI  et  ad  nostram 
veniat  praesentiam 
eum  illis,  qui  lauda- 
mentum  atque  judi- 
cium  fecerunt,  et  ante 
nos  definiemus. 


VI  c.  12,  13. 
Codd.  1.  5.  38.  83. 


12.  Sancimus,  ut 
nemo  miles  ejiciatur 
de  possessione  sui 
beneficii  nisi  convicta 
eulpa,  quae  sit  lau- 
data  per  judioium  pa- 
rium  suorum,  sicnt 
supra  diximns.  Si 
autem  miles  dixerit, 
quod  sui  pares  injuste 
judicassent.  miles  in 
possessione  maneat 
per  VI  cbdomndas  et 
ad  nostram  veniat 
praesentiam  cum  illis, 
qui  laudamontum  at- 
que  judicium  fece- 
runt,  et  ante  nos  dif- 
finiemus. 


15.  Si  miles  fuerit 
in  possessione  sui  be- 
neficii  et  dominns  ne- 
gaverit  investitnram, 
miles  affirmet  per jus- 
jurandum,  si  potuerit, 
quod  suum  sit  bene- 
ficium  per  investitu- 


13.  Si  quis  miles 
in  possessione  sui  be- 
ncficii  fuerit  et  domi- 
nus  investituram  ne- 
gaverit,  miles  affir- 
met  per  jusjurandum, 
si  potuerit,  qnod  suum 
sit  beneficiura  per  in- 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  21. 
22  (22.23  ed.  hod.) 
biura  de  beneficio  sui 
militis  sine  illius  con- 
sensu,  cujus  est  be-  5 
ficium,  pro  non  facto 
liabeatur. 

§  2.  Sancimus,  ut 
ncmo    miles  ojicia- 
tur    de    posscssione 10 
sui     beneficii  nisi 
convicta  culpa,  quae 
sit  laudata  per  ju- 
dicium   parinm  suo- 
rum,  sicut  supra  dixi-15 
mus.  Si  antem  riixerit 
miles ,  quod  sui  pa- 
res    inique  judioas- 
sent,  miles  in  posses- 
sione  maneat  per  VI» 
hebdomadas    et  ad 
nostram  veniat  prae- 
sentiam  cum  illis.  qui 
landamontum  atque 
judicium  fecerunt,  et25 
ante  nos  diffiniemus. 

XXII  (XXIII)  DE 
CONTENTIONEIN-30 
TER  DOMINUM  ET 
VASALLUM  DE 
INVESTITURA. 

Si  quis  miles  in 
possessione  sni  bene-35 
ficii  fuerit  et  dominus 
investituram  ncgave- 
rit,  miles  affirmct  per 
jusjurandum  ,  si  po- 
tuerit,  quod  suura  sit  40 
beneficium  per  inves- 


108 


III.  Consuetudines  feudorum. 


Antiqua  Tit. 
Cod.  80. 
ram  domini  sui.  Et 
si  dominus  possederit 

5  et  miles  dixerit,  quod 
investitus  sit  a  do- 
mino,  et  dominus  ne- 
gaverit ,  adhibeantur 
pares  ipsius  domini 

10  et  per  illos  veritas 
inveniatur,  et  si  pa- 
res  non  fuerint,  ve- 
ritas  inveniatur  per 
dominum,    quia  non 

«est  bonum,  ut  veritas 
denegetur. 


VI  c.  13, 14. 

Codd.  1.  5.  38.  83. 
vestituram  domini  sui. 
Et  si  dominus  posse- 
derit  et  miles  sic  di- 
xerit,  quod  investitus. 
fuerat  a  domino  suo, 
et  dominus  negaverit, 
adliibeantur  pares  il- 
lius,  et  per  illos  inve- 
niatur  veritas,  et  si 
pares  non  fuerint,  ve- 
ritas  inveniatur  per 
dominum ,  quia  non 
est  bonum,  ut  veritas 
negetur '). 


20 

16.  Si  quis  sine 
filio  masculo  mortuus 
fuerit  et  filiam  reli- 
qucrit,  non  liabeat 
beneficium,  nisi  a  do- 
mino  redemerit;  et  si 
dominus  ei  dare  vo- 
luerit  propter  servi- 
tium  et  amorem  pa- 
so  tris  ,  non  revocctur 
filia  ab  ullis  de  pa- 
rentibus  suis  ncque 
damnetur. 


14.  Si  quis  sine 
filio  masculo  mortuus 
fuerit  et  reliquerit 
filiam,  non  habeat  be- 
neficium  patris ,  nisi 
a  domino  redcmerit. 
Si  autem  dominus  ei 
dare  voluerit  propter 
servitium  patris,  non 
revocetur  ab  aliquo 
cx  parentibus  suis 
neque  damnetur. 


Vulgnta  Lib.I,  Tit.22, 
23  (23,  24  cd.  hod.) 
tituram  domini  sui. 
Et  si  dominus  posse- 
dcrit  et  miles  sic 
dixerit,  quod  investi- 
tus  fuerit  a  domino 
suo,  et  dominus  nega- 
verit,  adhibeantur  pa- 
res  illius,  et  per  ipsos 
veritas  inveniatur;  et 
si  pares  non  fuerint, 
veritas  inveniatur  pcr 
dominum ,  quia  non 
est  bonum,  ut  veritas 
dcnegetur. 


L  XXIII  (XXIV) 
QUEMADMODUM 
FEUDUM  AD  FI- 
LIAM  PERTINEAT. 

Si  quis  sine  filio 
masculo  mortuus  fue- 
rit  ct  rcliquerit  filiam, 
filia  non  habcat  be- 
neficium  patris ,  nisi 
a  domino  redemcrit. 
Si  autem  dominus  ei 
dare  voluerit  proptcr 
servitium  et  amorcm 
patris,  non  revocetur 
ab  ullo  ex  parcntibus 
suis  neque  damnetur. 


1)  Cfr.  supra  iit.  1  c.  6  §  1,  tit.  V  c.  1,  infra  tit.  VII  c.  3. 


III.  Consuetudincs  feudorum. 


109 


Antiqua  Tit.  VII  c.  1.2. 
Cod.  80.  Codd.  1.  5.  38.  83. 


VII.    QUIBUS  MOUIS  FEUUUM  CON- 
STITUI  POTEST. 


1.  Scieudum  est, 
feudum  sine  investi- 
tioue  uullo  modo  con- 
stitui  posse,  etianisi 
doniiuo  jubente  aliquis 
rei  nossessionem  feudi 
nomine  nanciscatur 
et  retiueat;  licet  ta- 
men  possessionem  ta- 
liter  adempto ,  dum 
vixerit ,  et  eo  quasi 
ieudi  nomiue  retinere, 
herede  ejus  nullo  mo- 
do  hac  in  re  succe- 
dente  sibi. 

2.  Si  dominus,  qui 
investivit ,  forte  sit 
ciericus  et  contigerit, 
ut  aute  moriatur  quam 
vasallus  possessionem 
feudi  uanciscatur,  exi- 
nanitur  ieudum.  (^uod 
generaliter  in  omui- 
bus  clericis,  qui  ieu- 
dum  dant ,  observa- 
tur. 


1.  Sciendum  est, 
fcuduni  siue  investi- 
tura  constitui  non 
posse,  etsi  domino  ju- 
bente  aiicujus  rei  quis 
nomine  feudi  posses- 
sionem  nauciscatur ; 
licet  tanien  posses- 
sionem  taliter  adep- 
tam,  dum  vixerit,  rem 
quasi  ieudi  noiuine 
retinere. 


2.  Si  dominus,  qui 
investivit,  iorte  sit 
elericus  et  contigerit, 
ut  ante  moriatur  quam 
vasallus  possessionem 
feudi  lianciscatur,  exi- 
naniturfeudum.  Quod 
geueraJiter  in  oinui- 
bus  clericis,  qui  ieu- 
dum  daut,  observa- 
tur1). 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  24 
(25  ed.  hod.) 

XXIV  (XXV) 
QUIBUS  MOUIS 
FEUOUM  CONSTI-  5 
TUI  POTEST. 

Sciendum  est,  feu- 
dum  sine  investitura 
nulio  modo  coustitui 
posse,  etsi  domiuo  ju- 10 
bente  quis  alicujus  rei 
possessionem  nomine 
feudi  nanciscatur  et 
teneat ;  licet  tameu 
possessiouem  taliter  15 
adeptani,  dum  vixerit, 
quasi  ieudi  noinine  re- 
tinere,  heredes  ejus  iu 
hoc  jure  nuilo  modo 
ei  succedant.  20 

§  1.  Si  dominus, 
qui  investivit,  forte 
sit  clericus  et  conti- 
gerit,  ut  aute  moria-  25 
tur  quam  vasallus 
possessiouem  ieudi 
nauciscatur ,  exinani- 
tur  leudum.  Quod 
generaliter  in  omni-  30 
bus  ciericis,  qui  feu- 
dum   dant,  observa- 

txir. 


1 )  Cfr.  supru  tit.  I  c.  5,  tit.  IV  c.  2. 


110  HI.  Consuetudines  feudorum. 

Antiqua  Tit.  VII  c.  3.  Vulgata  Lib.  I,  Tit,  25 

Cod.  80.  Codd.  1.  5.  38—42.  (26  ed.  hod.). 


3.  Si  inter  dominum 

io  et  vasallum  de  invcs- 
titione  oriatur  con- 
tentio,  domino  scilicet 
investitiouem  se  fe- 
cisse  negante,  si  tes- 

i5  tibus  rcs  probari  non 
potest ,  possessoris 
sacramento  res  deci- 
datur.  Idem  et  in  eo- 
rum  succcssoribus  ob- 

20  servatur.  Si  vero 
testes  intcrfuerint  et 
cos  vasallus  ad  tes- 
timonium  vocaverit, 
eorum  testimonio 

20  cum  sacramento  cre- 
datur.  Testes  vero- 
sint  pares  ejus  ct 
ab  eodem  domi- 
no   feudum  teneant. 

30  Quodsi  tempore  in- 
vestitionis  abfuerint, 
etiam  extranei  sunt 
recipiendi.  Quodsi 
etiam  vcritatem  ce- 

35lare  voluerint  amore 
forte  vel  praemio  vel 
alia  qualibet  ex  causa, 


3.  Si  inter  dominum 
et  vasallum  de  inves- 
titione  oriatur  con- 
tcntio,  domino  seilicet 
iuvestitioncm  negante 
se  fecisse,  si  testibus 
res  probari  non  po- 
terit,  possessoris  sac- 
cramento  res  decida- 
tur,  et  in  eorum  suc- 
cessoribus  idem  ob- 
servatur.  Si  vero 
testes  interiuerint, 
his  cura  sacramento 
testimonium  creda- 
tnr ').  Testes  vcro 
sint  ci  pares  et  ab 
eodem  domino  feu- 
dum  tcneant.  Qui 
si  teniporc  investitio- 
uis  abfucrint,  extra- 
nei  ctiam  sunt  reci- 
piendi  *).  Qui  etiam 
si  veritatem  celarc 
vohierint  amore  forte 
vel  praemio s)  vel  alia 
qualibet    ex  causa, 


XXV  (XXVI). 
SI   DE  LNVESTI- 
TURA  INTER  DO- 
MINUM  ET  VA- 
SALLUM  LIS  ORI- 
ATUR. 

Si  inter  dominum 
et  vasallum  de  inves- 
titione  oriatur  cou- 
tentio,  domino  scilicet 
investitionem  se  fe- 
cisse  ncgante,  si  tes- 
tibus  res  probari  non 
poterit ,  possessoris 
sacramento  res  deci- 
datur.  ldem  et  in 
eorum  successoribus 
observatur.  Si  vero 
testes  intcrfuerint  ct 
eos  vasallus  ad  tes- 
timonio  vocaverit, 
eorum  testimonio 
cum  sacramcnto  cre- 
datur.  Testes  vero 
sint  pares  ejus  et 
qui  ab  eodem  do- 
mino  feudum  tene- 
ant.  Qui  si  tempore 
invcstitionis  abfue- 
rint ,  etiam  extranei 
sunt  recipieudi.  Qui 
etiam  si  veritatem  ce- 
lare  voluerint  amore 
forte  vel  praemio  vel 
alia  qualibetex  causa, 


1)  Vide  supra  tit.  I  c.  6  §  1,  tit.  V  c.  1,  tit.  VI  c.  13,  infra  c.  G. 

2)  Vide  supra  tit.  V  c.  1-         3)  Cfr.  infra  tit.  VIII  c  3. 


III.    Consuetudincs  feudorum. 


111 


Antiqua  T 
Cod.  80. 
a  comite  vel  a  populo 
jurare  cogantur,  quod 
falsitatem  ex  ea  con- 
tradicentibus  nec  vera 
se  sciente  tacebunt. 
His  cogeutibus  eos 
vasallus  cum  misso 
domini  ad  imperato- 
rem  festinet  eique 
causam  intimet,  et 
quod  imperator  inter 
eos  judicaverit,  ob- 
servetur.  Si  autem 
se  veuturum  vel  mis- 
surum  nuntium  pro- 
mittat  vasallus ,  ex 
quo  promisit  usque 
ad  annum  quiete  pos- 
sideat.  Si  vero  ad 
regem  non  venerit 
vel  non  miserit  iutra 
annum,  domini  sacra- 
mento  causa  termi- 
natur. 

§  1.  Et  si  testcs 
jam  dicto  sacrameuto 
praestitose  non  inter- 
fuisse  dixerint,  domi- 
ni  sacramento  quaes- 
tio  terminetur.  Haec 
onmia  etiam  in  cleri- 
corum  personis  locum 
habent,  praeterquam 
quod  de  personis  tes- 
tium  dictum  est.  ln 
clerioorum  enim  feudo 
aequaliter  recipiuntur 
pares  et  extranei,  hoc 
ideo  quia,  cum  clerici 
qucndam  de  feudo  in- 


:.  VII  c.  3. 

Codd.  1.  5.  38.  83. 
a  comite  vel  a  populo 
jurare  compellantur, 
quod  ex  ea  causa  fal- 
sitatem  non  dicant 
nec  vera  se  sciente 
tacebunt.  His  cnim 
cogeutibus  vasallus 
cum  misso  domini  ad 
regem  ire  festinet,  et 
quod  imperator  judi- 
caverit ,  observctur. 
Si  autem  se  venturum 
vel  nuntium  missurum 
promittat  vasallus,  ex 
quo  proiniserit  usque 
ad  anuum  quiete  pos- 
sideat.  Si  vero  ad 
regem  non  vcnerit  vel 
non  miscrit  infra  an- 
num ,  domini  sacra- 
mento  causa  finiatur. 


§  1.  Et  si  testcs 
jam  dicto  praestito  sa- 
crameutose  non  inter- 
fuis.se  dixerint,  domi- 
ni  sacramento  quaes- 
tio  terniinetur.  Haec 
oninia  etiam  in  cleri- 
corum  personis  locum 
habcnt,  praeter  quod 
de  personis  testium 
dictum  est.  In  cleri- 
corum  enim  feudo  ae- 
qualiter  recipiuntur 
pares  et  extranei,  idco 
quia,  cum  clerici  quos- 
dam    de   feudo  in- 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  25 

(26  ed.  hod.) 
a  comite  vel  a  populo 
jurare  compellantar, 
quod  ex  ea  causa  fal-  5 
sitatem  non  dicant  nec 
vcra  se  scientibus  ta- 
cebunt.  His  enim  non 
cogentibus  eos  vasal- 
lus  cum  misso  domini  10 
ad  imperatorem  ire 
festinet,  et  quod  im- 
perator  judicaverit, 
observetur.  Si  autem 
se  venturum  vel  nun- 13 
tium  missurum  vasal- 
lus  promittat,  ex  quo 
promiserit  usque  ad 
annum  quiete  possi- 
deat.    Si  vero  ad  re-  M 
gem  non  venerit  vel 
non  miserit  infra  an- 
num ,   domini  sacra- 
mento  causa  finiatur. 

25 

§  1.  Et  si  testes 
sacramento  jam  dicto 
praestito  se  non  inter- 
fuisse  dixerint,  domi-  30 
ni  sacramento  quaes- 
tio  terminetur.  Haec 
oinnia  etiam  in  cleri- 
corum  personis  locum 
habent ,  praeterquam  35 
quod  de  personis  tes- 
tium  dictum  est.  In 
clericorum  enim  feudo 
aequaliter  recipiuntur 
pares  et  extranei,  hoc  40 
ideo  quia,  cum  clerici 
quosdam  de  feudo  in- 


112 


III.    Consuctudines  fcudorum. 


Antiqua  Tit.  VII  c.  3.  4. 5. 


Cod.  80. 


Codd.  1.  5.  38.  83. 


vestiverint,  saepe  ab-    vestiverint,  saepe  ab- 
sconse  et  sine  pracsen-    sconse  ct  sine  prae- 
,  tia  suorum   confrat-    scntia  Buorum  con- 
rum  facere  student ').    fratrum    boc  facere 

studeut. 


Vulgata  Lib.  I,  Tit.  25 

(26  ed.  liod.). 
vestiunt ,    saepe  ab- 
sconse  et  sine  praesen- 
tia  suorum  confrat- 
rum  facere  studeut. 


4.  Si  quis  se  vel  patrem  suum 
ab  aliquo  vel  patre  ejus  dcfuncto 

io  investitum  fuisse  contcndit ,  nisi 
per  duos  parcs  de  domo  ipsius 
doniiui  probaverit,  quod  intendit, 
vel  alios  duos  idoneos  testes, 
tunc  sit  in  clectione  domini,  utrum 

J5  velit  jurare  cum  12  sacramcnta- 
libus,  illum  per  feuduin  vel  pa- 
trem  ejus ,  si  de  boc  quaeratur, 
de  ipso  feudo  investitum  non 
fuisse.    Quod  si  jurare  recusa- 

2overit,  actor  juret  cum  12  sacra- 
mcntalibus,  se  vel  patrem  suum 
investitum  de  ipso  fcudo  fuisse. 
Quod  si  jurare  noluerit,  qui  con- 
venitur  est  absolvendus  -).  Se- 

25  cundum  cnim  morem  Mediolanen- 
sium  baec  sacramenta  sunt  prac- 
standa  tam  a  filiis  actoris  vel 
rei  quam  ab  ipsis  principalibus 
personis. 

30  5.  Si  aliquis  in  possessione 
feudi  sit,  de  quo  dominus  di- 
cit  eum  investitum  non  fuisse, 
tunc  sine  ulla  testium  pro- 
batioue   debet  solus  jurare ,  se 

j5  vel  patrem  investitum  fuis- 
se ').  Haec  autcm  ita  sunt  te 
nenda,  si  pcr  annum  sciente  do- 


§  2.  Si  quis  se  vel  patrem 
suum  ab  aliquo  vel  patre  ejus 
de  feudo  investitum  fuisse  con- 
tcnderit,  nisi  pcr  duos  pares  de 
domo  ipsius  domini  probaverit, 
quod  inteudit,  vel  alios  duos  ido- 
neos  testes,  tunc  in  electione  do- 
mini  est,  utrum  velit  jurare  cum 
12  sacrameutalibus ,  illum ,  qui 
feudum  quaerit,  per  se  vel  pa- 
trcm  ejus,  si  dc  boc  quaeratur, 
de  ipso  feudo  investitum  nou 
fuisse.  Quod  si  jurare  noluerit, 
actor  juret  cum  12  sacramenta- 
libus,  se  vel  patrem  suum  iuves- 
titum  fuisse.  (^uod  si  jurare 
noluerit,  qui  convenitur  est  ab- 
solvendus.  Secuudum  enim  mo- 
rcm  Mcdiolanensium  baee  sacra- 
mcuta  sunt  praestanda  tam  a 
filiifl  actoris  vel  rei  quam  ab  ips- 
is  principalibus  personis. 

§  3.  Si  autem  aliquis  in  pos- 
sessione  feudi  sit,  de  quo  domi- 
nus  dicit  eum  investitum  non 
fuisse,  tunc  sine  ulla  tcstium  pro- 
batione  debet  solus  jurare ,  se 
vel  patrem  suum  fuisse  investi- 
tum.  Haec  autem  sunt  ita  te- 
nenda,  si  per  unum  annum  do- 


1)  Cfr.  cxempH  gratia  Constilutitm  usus  Pisanae  ciritatis  (Bonaini  II p.  958). 
2)  Secundum  rajulam  juris  romani:  'Aetore  non  nrobante  qoi  conveuitur  .  .  .  . 
w  obtinebit'  /.  i  C.  2,  1.         3)  Cfr.  supra  tit.  I  c.  6  §  1,  tit.  V  c.  1,  tit.  VI  c.  13, 
tit.  VII  c  3. 


III.    Consuetudines  fcudoruni. 


113 


Antiqua  Tit.  Vll  c.  5-8. 

niino  et  non  contradicente  in 
possessione  feudi  permanserit ; 
alioquin  justa  ignorantia  vel 
parvi  teinporis  negligentia  cum 
iniqu&e  possessionis  perjurio  do- 
mino  quandoquc  damnum  affert1). 


6.  Si  quis  obligaverit  aliquam 
rem  pignori  co  pacto  'ut  si  sta- 
tuto  tempore  pecunia  soluta  non 
fuisset,  erit  creditoris  et  eam  pro 
fcudo  habcat',  potest  debitor  pe- 
cuniam  quandocunque  solvcndo 
pacto  non  obstante  recuperare 
pignus.  Feudum  enim  non  sub 
praetextu  pecuniae,  sed  amore  et 
honore  domini  est  quaerendum. 

7.  Si  quis  investierit  aliquem 
de  feudo  sui  militis,  viri  Placen- 
tini  asserunt  prorsus,  hanc  inves- 
tituram  non  aliter  valere  nisi 
eo  consentiente ,  cujus  erat  feu- 
dum.  Mediolanenses  vero  et  Cre- 
monenses  nihil  distare  asseve- 
rant,  utrum  eo  consentiente  an 
ignorante,  dummodo  vivente  eo 
nulliun  detrimentum  de  feudo  suo 
sibi  contingat ").  Hoc  autem  di- 
cendum  est  de  eo  milite,  qui  feudi 
successionem  non  habet. 

8.  Quidam  obligavit  quan- 
dam  terram  suo  militi,  deinde 
cum   filius  domini  post  longum 


Vuhjata  Lib.  I,  Tit.  25.  26 
(26.  27.  28  cd.  hod.). 
mino  sciente  et  non  contradicente 
in  possessione  feudi  permanserit ; 
alioquin  justa  ignorantia  vel  par-  s 
vi  temporis  ncgligentia  cum  ini- 
quae  possessionis  perjurio  quan- 
doque  domino  in  possessione  dam- 
num  affert. 

XXVI  (XXVII,  XXVIII).  io 
DE  FEUDO  DATO  IN  VICEM 

LEGHS  COMMISSORIAE. 

Si  quis  ohligaverit  aliquam  rcm 
pignori  eo  pacto  'ut  si  statuto  . 
tempore  pecunia  soluta  non  fu-  is 
isset,  esset  creditoris  et  cam  pro 
feudo    liabeat' ,    potest  debitor 
quandocunque  pecuniam  solvendo 
pacto  non  obstante  pignus  recu- 
perare.    Feudum  enim  non  sub  20 
praetextu  pecuniae,   sed  amore 
et  honore  domini  acquirendum 
est. 

§  1.    Si  quis  investierit  ali- 
quem  de  feudo  sui  militis,  viri» 
Placcntini  asserunt,  hanc  inves- 
tituram  non  aliter  valere  nisi 
eo  consentiente ,  cujus  erat  fen- 
dnm.      Mediolanenses    vero  et 
Cremonenses  nihil  distare  asse-  3u 
verant,  utrum  eo  consentiente  an 
ignorante,  dummodo  eo  vivente 
nullum  detrimentum  de  feudo  suo 
sihi  contingat.    Hoc  autem  di- 
cendum  est  de  eo  milite ,   qui  h 
feudi  successores  non  habet. 

§  2.  Quidam  obligaverat  ter- 
ram  quandam  suo  militi ,  deinde 
cum  filius  domini  post  longum 


1)  Cfr.  supra  tit.  I  c.  6  §  1.  2)  Cfr.  tibrum  consuetud.  Mediol.  Rubr.27,i0 
ubi  verba:  'Ilacc  vera  sunt'  etc.  postea  addita  csse  videntur. 

8 


111 


III.  Consuetudines  feudorum. 


Antiqua  Tit.  VII c.  8 ;  Tit.  VIII c.  1. 

tempns  pecuniam  ofFerendo  pignus 
liberare  voluis.set,  filius  militis 

5  contendebat,  patrem  suum  a  do- 
mino  suo  defuncto  de  praedicto 
pignore  feudi  investitionem  acce- 
pisse.  Unde  prudentes  Mediola- 
lHMises  intcrrogati  laudavcrunt, 

io  in  electione  filii  militis  esse,  cum 
12  jurare,  patrem  suum  vel  se 
per  investiturain  praedictam  ter- 
ram  tenuisse  ita ,  ut  per  30  an- 
nos  contestatio  pignoris  a  parte 

15  domiui  adversus  ipsum  vel  pat- 
rem  suum  facta  non  fuisset '). 
Si  autem  ipse  jurare  noluerit, 
filius  defuncti  domini  necesse  ha- 
bet,  jurare  cum  12,  defunctum 

2omilitem  inde  per  feudum  investi- 
tum  non  fuisse.  Quodsi  ita  ju- 
rare  recuset,  investire  ipsum  fi- 
lium  militis  debet  de  jam  dicta 
terra  pro  feudo. 

25 


VuJguta  Lil.  1,  Tit.26  (28  ed.  hod.J, 

Lib.  11,  Tit.  1. 
tempus  pecuniam  offerendo  pig- 
nus  liburare  voluisset,  filius  mi- 
litis  contendebat,  patrcm  suum 
a  domino  suo  defuncto  de  prae- 
dicto  pignore  feudi  investitionem 
accepisse.  Unde  viri  prudentes 
Mcdiolanenses  interrogati  lauda- 
verunt ,  in  electione  filii  militis 
esse ,  cum  12  sacramentalibus 
jurarc,  patrem  suum  a  domino 
suo  post  investituram  defuncto 
vel  se  per  investituram  praedic- 
tam  terram  tenuisse  ita,  ut  per 
30  annos  contestatio  pignoris  a 
parte  domini  adversus  ipsum  vel 
patrem  suum  facta  non  fuisset. 
Si  autem  ipse  jurare  noluerit, 
filius  defuncti  domini  necesse  ha- 
bet,  jurare  cum  12  sacrainentali- 
bus,  defunctum  militem  inde  per 
feudum  investitum  non  fuisse. 
Quodsi  ita  jurare  recuset,  inves- 
tire  ipsum  debet  militis  filium 
de  jam  dicta  terra  per  feudum. 


EXPLICIT  LIBER  PRI- 
MUS.    INCIPIT  SECUN- 
DUS. 

so   VIU.   1N  QUIBUS  REBUS      I.   DE  EEUDI  COGNITIONE. 
FEUDUM  CONSISTERE 
POSSIT. 

1.  Ubertus  de  Orto  Auscimo  Obertus  dc  Orto  Anselmo 
iilio  suo  dileeto  saluteui.  Cau-  fllio  suo  sulutem.  Causa- 
S5sarum,  quarum  cognitio  frequen-  rum ,  quarum  cognitio  frequen- 
ter  nobis  committitur,  aliae  diri-  ter  nobis  committitur,  aliae 
muntur  quidem  jure  Romano,  quidem  diriniuntur  jure  Romano, 
aliae  vero  legibus  Longobardo-    aliae  vero  legibus  Longobardo- 


1)  Cfr.  Lomb.  vulg.  II  tit.  35  1.  5,  tit.  55  l.  5  et  librum  consuetud.  Mediol. 
40  ltnbr.  21,  infra  II,  2G  §  5. 


III.    Consuetudines  feudorum. 


115 


Antiqua  Tit.  VIII  c.  1—3. 
rum ,  aliae  autem  secundum  re- 
gionis  consuetudinem  *).  Quae 
quam  secundum  diversorum  lo- 
corum  aut  curiarum  mores  sint 
divcrsa,  ncc  brcviter  potest  dici 
nec  hoc  libello  facile  comprebendi, 
usum  tamen  feudi,  qui  in  nostris 2) 
partibus  obtinct,  prout  possibilc 
est,  exponerc  tibi  nccessarium 
duxi.  In  judicio  etenim,  quod 
de  feudis  agitur ,  illud  legibus 
nostris  contrarium  dici  solet.  Le- 
gum  autem  Romanarum  non  est 
vilis  nuctoritas ,  sed  non  adco 
vim  suam  extendunt ,  ut  usum 
vincant  aut  mores3).  Strcnuus 
nutem  legisperitus,  sicubi  emer- 
serit ,  quod  consuetudine  feudi 
non  sit  comprebensum ,  nbsque 
cnlumnia  uti  poterit  lege  scripta. 

2.  Sciendum  est  itaque ,  feu- 
dum  sive  beneficium  non  nisi  in 
rebus  soli  aut  solo  coliaerentibus 
aut  his ,  quae  inter  immobilia 
connumerantur  —  veluti  cum  de 
camern 4)  aut  caneva 4)  feudum 
datur  —  posse  consistere  ac  feu- 
dum  neminem  adquircre  nisi  in- 
vestitura  aut  successione. 


Vulgata  Lib.  II,  Tit.  1,  2. 
rum,  nline  nutem  secundum  rcgni 
consuetudinem.  Quaequam  sint  va- 
ria  quamque  secundum  diversorum 
locorum  aut  curiarum  mores  sint  r. 
diversa,  nec  breviter  potest  dici 
nec  hoc  libello  facile  comprehendi, 
usum  tamen  feudi,  qui  in  nostris 
partibus  obtinct,  prout  possibilc 
est,  tibi   exponere  necessarium  u 
duxi.    In  judicio  etenim,  quo  de 
feudis  agitur,  illud  legibus  nostris 
contrarium  dici  solet.  Legum 
autem  Romanarum  non  est  vilis 
nuctoritas,  sed  non  adeo  vim  suam  u 
extendunt,  ut  usum  vincant  aut 
mores.    Strenuus  nutem  jurispe- 
ritus,  sicubi  cnsus  emerserit,  qui 
consuetudine  feudi  non  sit  com- 
prehensus ,  nbsque  cnlumnia  uti  m 
poterit  lege  scripta.    §  1.  Scien- 
dum  est  itaque,  feudum  sive  be- 
neficium  non  nisi  in  rebus  soli 
aut  solo  cohaerentibii3  aut  in  his, 
quae  inter  immobilia  computan-  m 
tur  —  veluti  cum  de  camera  aut 
de  cancva  feudum  datur  —  possc 
consistere  ac  feudum  neminem 
posse  acquirere  nisi  investitura 
aut  successione.  m 


II.  QUID  SIT  INVESTITURA. 
3.    Investitura  propiie  quidem       Investiturn  proprie  quidem  di- 
dicitur  possessio 5),  nbusivo  autem    citur  possessio ,   abusivo  autem 


1)  Cfr.  librum  consuetud.  Mediol.  Hubr.  27  pr.  et  Campaynola ,  Liber  juris 
urbis  Veronae  cap.  XL  VII:  I)e  feudis  judicabo  secundum  usum  regni  et  regionis.  35 

2)  id  tst  in  curia  Mediolanensi.  3)  Cfr.  quae  de  hac  sententia  disserit 
Cujacius  in  sua  editione  iibri  feudorum.  4)  Vide  Du  Cange,  Glossarium  v. 
'Keudum  canierae'  ct  'canava',  Hoeschius,  Dissertatio  de  fcudis  de  eamcra  et  caneva 
(Jenicheii,  thesai:rus  juris  feudalis  iom.  11  p.  4  sqq.,  Homeyer,  System  des  Lehn- 
rechts  p.  284  ff.) ,  Franklin  'Kammer-  und  Kellcrlelien'  (v.  Hoitzendorff ,  Rechts-  40 
lexikon  3.  ed.  s.  h.  v.J.  ">)  'Gewere'  'saisine'  traditio  realis.  Cfr.  Heusler, 
Die  Gewere  1872  p.  291. 

8* 


116 


III.    Consuetudines  fcudorum. 


Antiqun  Tit.  VIII  c.  3. 
modo  dieitur  investitura,  quando 
liasta  aut   quodlibet  eorporeiun 
porrigitur  a  domino  feudi,  se  in- 

a  vestiturani  facero,  dicente1).  Quac 
si  quidem  ab  eo  tiat,  qui  alios 
liabet  vasallos,  saltem  coram  duo- 
bus  ex  illis  sollcmniter  fieri  de- 
bet,  alioquin  ,  licet  alii  intersint 

1«  testes,  investitura  minime  valet'-'). 
Si  enim  domino  adbuc  in  posses- 
sione  constituto,  an  facta  sit  in- 
vestitura,  quaeratur,  non  debet 
probari  nisi  per  pares  illius  do- 

i5  mus  vel  per  publicum  instrumen- 
tum  3)  a  tribus  vel  a  duobus  pa- 
ribus  confirmatuin.  Nam  si  in- 
strumentum  defecerit  vel  quia 
factum  non  fuerit  vel  quia  aniis- 

2o  sum  sit,  tunc,  qui  piobare  deside- 
rat,  pares  illius  curiae,  qui  inter- 
fuerunt,  offerat.  (4lu  si  denega- 
verint  corrupti  forte  odio  vel 
gratia  seu  praemio  et  dicant,  se 

zjuon  interfuisse,  cum  investitura 
fieret,  vel  non  meminisse,  domino 
cogente  tunc  jurcnt  tactis  sacro- 
sanctis  scripturis,  ut  hujusmodi 
rei  veritatem  nesciaut,  et  tunc 

soactor  aut  alios  pares  producat 
aut  jurisjnrandi  electio  detni  do- 
mino,  ut  proinde  jurct,  investi- 
turam  factam  non  esse ,  aut  sa- 
cramentum  vasallo  referat,  et  ille 

asaut  juret  aut  adquiescat  Quod- 
si  jurare  pares  recusaverint  ali- 
qua  ex  causa  nec  don.inus  eos 


Vuhjata  Lib.  II.  Tit.  2. 
modo  dicitur  investitura,  quando 
hasta  vel  aliud  corporeum  quod- 
libet  porrigitur  a  domino,  se  in- 
vestituram  facere,  dicente.  Quae 
si  (juidem  ab  eo  fiat ,  qui  alios 
babet  vasallos,  saltem  coram  duo- 
bus  ex  illis  sollemniter  fieri  de- 
bet,  alioquin,  licet  alii  inter.sint 
testes,  investitura  minime  valet, 
nisi  per  breve  testatum  secun- 
dum  quosdam.  Si  eniiu  domino 
adhuc  in  possessione  constituto, 
an  facta  sit  investitura,  quaeratur, 
non  debct  probari  nisi  per  pares 
illius  domus  vel  per  publicum  in- 
strumentum  a  tribus  vel  duobus 
paribus  coufirmatum.  Nam  si  in- 
strumentum  defecerit  vel  quia  fac- 
tum  non  fuerit  vel  quia  amissum 
sit,  tunc,  qui  probare  desiderat, 
pares  illius  curiae,  qui  interfue- 
runt,  offerat.  Qui  si  denegave- 
riut  corrupti  forte  odio  vel  gra- 
tia  seu  pretio  et  dicant,  se  non 
interiuisse,  cum  iuvestitura  fieret, 
vel  non  reminisci,  tunc  domino 
cogente  jurent  tactis  sacrosanctis 
scripturis,  quod  bujus  rei  verita- 
tem  ncsciant,  et  tunc  actor  aut  alios 
producat  pares  aut  jurisjurandi 
electio  detur  domino,  ut  proinde 
juret,  invebtiturain  fuctam  non 
esse,  aut  sacramentum  vasallo  re- 
ferat,  et  ille  aut  juret  aut  quies- 
cat.  Quodsi  juraie  parcs  aliqua 
ex  causa  recusant  ncc  dominus  eos 


1)  Cfr.  Ubrum  consuctudinum  Mcdiolani  liubr.  27  'Investitura  propric  pos- 
sessio  dicitur  abusivc  tanicn  diritur  investitura  (uiando  asta  vel  septro  vel  re  cor- 
■lo  porca  doniinus  vasalluni  de  aliijuo  beneficio  investit*.  2)  Cfr.  supra  txt.  I 

c.  6  N.  1,  tit.  VI  c.  13.  3)  Cfr.  supra  tit.  I  c.  4  §  1,  c.  5,  c.  6  §  1,  c.  7; 

rox  'publitum  instrumeiituur  SX  jurc  romano  deprompta  est. 


ITT.    Oonsuetudines  feudornm. 


117 


Antiqua  Tit.  VIII  c.  3.  4. 
jurare  compellat,  liccat  vasallo 
etiam  per  extraneos  probare  in- 
vestituram ;  testibus  vero  defi- 
cientibus  jurisjurandi  electio  de- 
tur  domino 

4.  Si  vero  vasallus  possideat 
vel  si  vasallus  feudum  canevae 
vel  camerae  ex  duabus  seu  tribus 
quietis  acceptionibus  quasi  possi- 
deat,  dominus  autem  feudum  esse 
negans  rem  suam  petat  et,  quod 
ex  camera  vel  caneva  bis  vel  ter 
jam  est  solutum,  deinceps  solvere 
rcnuat,  tunc  non  est  opus  proba- 
tione,  scd  possidenti  dando  elec- 
tionem,  quod  aut  juret,  suum  esse 
feudum  rectuin,  aut  domino  jus- 
jurandum  roferat 2).  Si  autem  in- 
vestitura  facta  ab  eo,  qui  vasal- 
los  non  habebat ,  dicatnr,  si  per 
quoslibet  idoneos  testes  aut  per 
publicum  instrumentum  probari 
poterit*),  aut  inopia  probationnm 
res  decidatur  per  jnsjnrandnm. 
§  1.  Praeterea  si  tenor  ali- 
quis  praeter  communem  feudi 
rationem  investituram  dicatur 
intcrvenisse ,  vel  si  dicat  fcu- 
dum  sub  tali  conditione  de- 
disse  'ut  vasallus  in  festivis  die- 
bus  vadat  ad  ecclesiam  cum  sua4) 
uxore',  omni  facultate  probandi 
domino  adcmpta  liabeat  vasal- 
lus  potestatem  se  defendendi 
per  sacramentum.  §  2.  Item  si 
vasallus  pactum  speciale  contra 
feudi  consuetudinem  allegat,  ve- 


Vulgata  Lib.  II,  Tit.  2. 
jurare  compellat,  liceat  vasallo 
etiara  per  extraneos  probare  in- 
vestituram ,    testibus  vero  defi- 
cientibns  jnrisjurandi  electio  de-  5 
tur    domino.       §  1.    Si  vero 
vasallus    quidem   possideat  vel 
si  feudum   camerae   aut  cane- 
vae  in  duabus  seu  tribus  quietis 
acceptionilms  quasi  possidcat,  do-  io 
minns  autem  feudum  esse  negans 
rem  suam  petat,  vel,  quod  de  ca- 
mera  vel  de  caneva  bis  vel  ter, 
sicut  diximus,  jam  solutum  est, 
deinceps  solvere  renuat,  tunc  non  is 
est  opus  probatione,  sed  possi- 
denti   data   electione  aut  juret, 
suum  esse  feudum  rectura ,  aut 
domino  referat  jusjurandum.  Si 
autem  investitura  ab  eo,  qui  va-to 
sallos  non  habebat,  dicatur  facta, 
per  quoslibet  idoneos  testes  seu 
per  publicum  instrumentum  pro- 
bari  potest,  aut  inopia  probatio- 
nis  cmergente  res  decidatnr  per-5 
jusjurandum.    §  2.    Praeterea  si 
tenor  aliquis  praeter  communem 
fendi  rationcm  in  investitura  a 
domino  dicatur  intervcnisse,  vel 
si  dicatur  feudum  sub  tali  con-30 
ditione   dedisse  'ut   vasallus  in 
festivis  diebus  vadat  ad  ecclesiam 
cum  uxore  sua'  omni  facultate 
probandi  domino  ademta  liabeat 
vasallus  potestatem  se  defendcndi  35 
per  sacramentum.    §  3.    Item  si 
vasallus  pactum  speciale  contra 
feudi  consuetudinem  allegat,  ve- 


1)  Cfr.  supra  tit.  I  c.  6  §  1,  tit.  VI  c.  13,  tit.  VII  c.  3.  2)  Cfr.  supra 

tit.  I  c.  6  §§  4,  5,  tit.  V  c.  1,  tit.  VI  c.  13,  tit.  VII  c.  3.         3)  suppl.  probetur.  40 
4)  scilicet  domini. 


118 


III.    Consuetudincs  feudorura. 


Antiqua  Tit.  VIII  c.  4.  5. 
luti  de  filiarum  successione,  li- 
ceat  ei  tenorem,  si  potest,  inves- 
titurae  probare.  Quodsi  in  pro- 
sbatione  defecerit  vel  cessaverit, 
concedatur  domino  boc  negare 
jurejurando  praestito. 


10 

5.  Invcstitura  autem  de  ve- 
tcri  beneficio  fit  aut  de  novo. 
Quae  de  veteri  fit ,  etiam  a  mi- 
nore  ficri  potest.    Sive  autem  a 

lamajore  sivc  a  minorc  fiat,  non  de 
omni  possessione  vasalli ,  sed  de 
jnsta  tantum  facta  intelligitur, 
nisi  nominatim  aliud  dicatur. 
Novi  vero  feudi  investitura  non 

20  ab  alio  recte  fit,  nisi  ab  eo,  qui 
legitime  suorum  bonorum  admi- 
nistrationcm  babet1).  Qui  enim 
qualibet  ratione  aliquid  de  suis 
rebus  impeditur  alienare,  is  nec 

«per  fcudum  poterit  investituram 
facerc.  Scd  etiam  res,  cujus  alie- 
natio  probibetur,  nec  pro  benefi- 
cio  dari  conceditur,  nisi  in  casu 
ut  ecce  si  quis  ex   agnatis  tuis 

M rem,  quac  a  communi  parcnte 
per  suceessioncm  ad  eum  perve- 
nerit,  alicnare  volucrit,  non  per- 
mittitur  ei  etiam  secundum  an- 
tiquam  consuetudincm  alii  eam 

35venderc  nisi  tibi  vel  alii  proxi- 
miori  pro  aequali  pretio  accipere 
volenti 2) ;  per  feudum  tamen  cui- 
libet  dari  potest,  nisi  fiat  in  frau- 


Vulgata  Lib.  II,  Tit.  2.  3. 
luti  de  filiarum  successione,  li- 
ceat  ei  tenorem,  si  potest,  sicut  in- 
vestituram  probare.  Quodsi  in  pro- 
batione  defccerit  vel  cessaverit, 
concedatur  domino  boc  denegare 
jurejurando  praestito. 

III.  PER  QUOS  FIAT  INVES- 
TITURA  ET  PER  QUOS 

RECIPIATUR. 
Invcstitura  antem  aut  de  ve- 
teri  beneficio  fit  aut  de  novo. 
Quae  de  veteri  fit,  etiam  a  mi- 
nore  potest  fieri.  Sivc  autem  a 
minorc  sive  a  majore  fiat,  non 
de  omni  possessione  vasalli,  sed 
de  justa  tantum  facta  intclligi- 
tur,  nisi  aliud  nominatim  dicatur. 
Novi  vero  feudi  investitura  non 
ab  alio  recte  fit,  nisi  ab  eo,  qui  le- 
gitime  suorum  bonorum  adminis- 
trationem  babct.  Qui  enim  qua- 
libet  ratione  aliquid  de  bonis  suis 
impcditur  alienare,  is  nec  per 
feudum  poterit  investituram  fa- 
cerc.  Scd  etiam  res,  cujus  alic- 
natio  probibctur,  nec  per  benefi- 
cium  dari  conceditur,  nisi  in  casu 
ut  ecce  si  quis  ex  agnatis  tuis 
rcm ,  quae  a  communi  parcnte 
pcr  succcssionem  ad  eum  perve- 
ncrit,  alicnarc  volucrit,  non  pcr- 
mittitur  ei  ctiam  secundum  an- 
tiquam  consuctudincm  alii  cam 
vcndcrc  nisi  tibi  vel  alii  proxi- 
miori  pro  aequali  pretio  accipere 
volenti ;  per  feudum  tamcn  cui- 
libet  dare  potest,  nisi  fiat  in  frau- 


1)  Cfr.  librum  consuetud.  Mediol.  liubr.  27:  de  novo  sic  intcllipimus  si  nia- 
4ojores  fuerint.  2)  Cfr.  hbrum  consuetud.  Mcdiol  Hubr.  8:  De  rc  patcrna 

luenda. 


III.    Consuetudines  feudorum. 


119 


Antiqua  Tit.  VIII  c.  5—8. 
dem  nostrae  consuetudinis  vel 
legis  novae  bonae  memoriae  Lo- 
tharii  imperatoris  ').  Tunc  enim 
rescissa  investitura,  reddito  a  te 
vel  ab  alio  proximiore  secundum 
antiquam  consuetudinem  pretio*), 
si  quod  dederat,  is,  qui  investi- 
turam  suscepit,  compellatur  rem 
tibi  restituere. 

6.  Personam  vero  investituram 
accipientis  non  distinguimus;  nam 
etiam  servus  investiri  potest,  nisi 
ignorantia  praetendatur ').  Sed 
utrum  ipse  an  alius  pro  te  inves- 
tituram  faciat  vel  suscipiat,  nihil 
interest.  Potest  enim  hoc  nego- 
tium  et  per  procuratorem  ab  utra- 
que  expediri  parte  *). 

7.  Feminam  quoque  ctiam 
novi 5)  feudi  investituram  facere 
posse,  plerique  consentiunt. 

8.  Nulla  autem  investitura 
debet  ei  fieri,  qui  fidelitatem  re- 
cusat  facere,  cum  a  fidelitate  feu- 
dum  dicatur  vel  a  fide6),  nisi  eo 
pacto  adquisitum  sit  feudum  'ut 
sine  juramento  fidelitatis  habca- 
tur' 7). 


Vulgata  Lib.  II,  Tit.  3. 
dem  nostrae   consuetudinis  vel 
legis  novae  bonae  memoriae  Lo- 
tbarii  imperatoris.    Tunc  enim 
rescissa  invcstitura,  reddito  a  te  5 
vel  ab  alio  proximiore  secundum 
antiquam  consuetudinem  pretio, 
si  quod  dederit,  is,  qui  investi- 
turam  accepit ,  compellatur  rem 
tibi  restituere.     §  1.  Personam  io 
vero  investituram  accipientis  non 
distinguimus :  nam  etiam  servus 
investiri  poterit,  nisi  ignorantia 
praetendatur.     Sed  utrum  ipse 
an  alius  pro  te  investituram  fa-  w 
ciat  vel  suscipiat,  nihil  interesse 
putamus.    Potest  enim  hoc  nego- 
tium  et  per  procuratorem  ab  utra- 
que  parte  expediri.    §  2.  Femi- 
nam  quoque  etiam  novi  feudi  in-  20 
vestitnram  facere  posse,  plerique 
consentiunt.     §  3.  Nulla  autem 
investitura  fieri  debet  ei,  qui  fi- 
delitatem  facere  recusat,  cum  a 
fidelitate  feudum  dicatur  vel  a  25 
fide,  nisi  eo  pacto  acquisitum  sit 
ei  feudum  'ut  sine  juramento  fi- 
delitatis  habeatur'. 


1)  i.  e.  legis  T.otharii  III  de  anno  1136.    Cfr.  infra  c.  15.  2)  Cfr. 

supra  tit.  I  c.  4  (tunc  nisi  restituto  pretio  auferre  non  possunt) ,  tit.  III, 
tit.  VI  c.  4  §  1.  infra  tit.  IX  c.  4.  3)  Cfr.  librum  consuetud.  Mediol. 

Hubr.  27:  Dari  sivc  conccdi  potcst  feudum  sive  beneficium  ....  servo  maximo  eo 
sciente  qui  ipsam  investituram  facit,  alioquin  eo  ipnorantc  judicio  nostro  invcsti-35 
tura  facta  scrvo  non  valebit.  4)  Cfr.  Libr.  cons.  Med.  I.  c.  'Investitura  au- 

tem  de  qua  dictum  est  fieri  potest  et  recipi  per  principalem  personam  vel  per 
procuratorcm'.  6)  non  reteris.    De  ratione  ride  Librum  consuet.  Mediolani 

Kubr.  8.    Abbatissas  rero  veteris  feudi  inrcstituram  facere  posse  ex  tit.  I  c.  1, 
c.  5  apparet.  6)  Libr.  cons.  Med.  Bubr.  27:  'Dicitur  autcm  feudum  a  fide  40 

quam  vasallus  domino  suo  praestare  copitur'.  7)  Libr.  cons.  Med.  I.  c.  'nisi 

eo  pacto  fuerit  acquisitum  feuduni  ut  fidelitatem  vasallus  non  faciat'.    Cfr.  infra 
tit.  X  c.  2  §  1. 


120 


III.    Consuetudines  feudorum. 


Antiqua  Tit.  VIII  c.  9—11. 


■>  9.  Utrum  autcm  investitura 
pracccdere  debeat  fidelitatem  an 
tidelitas  investituram,  quaesitum 
scio.  Et  saepe  responsum  est, 
investituram  debere  praecedere '). 

w  10.  Fidelitatem  dicimus  jusju- 
randum,  quod  a  vasallo  praesta- 
tur  domino. 


u  11.  Qualiter  autem  jurare  de- 
bcat,  videamus:  'Juro  ego  ad  baec 
sancta  evangelia  ,  quod  a  modo 
inantea  ero  fidelis  buic,  sicut  dc- 
bet  esse  vasallus  domino,  nec  id, 

2oquod  mihi  sub  nomine  fidelitatis 
commiserit,  alii  pandam  me  scicn- 
te  ad  ejus  detrimentum'.  Si  vero 
domesticus  sit,  id  est  ex  familia 
ejus,  cui  jurat2),  aut  si  idco  fide- 

«litatem  jurat,  non  quia  feudum 
babeat  sed  quia  de  jurisdictione 
ejus  sit,  cui  jurat,  nominatim  vi- 
tam,  mentem,  membrum  et  illius 
rectum  bonorem  jurabit8). 

80 


35 


Vulgata  Lib.  II,  Tit.  4.  5.  6. 

IV.  QUID  PRAECEDERE  DE- 
BEAT,  UTRUM INVESTI- 

TURA  AN  FIDELITAS. 
Utrum  autem  investitura  prae- 
cedere  debeat  fidelitatem  an  fide- 
litas  investituram,  quaesitum  scio. 
Et  saepe  responsum  est,  investi- 
turam  debcre  praecedere  fidelita- 
tem.  §  1.  Fidelitatem  dicimus 
jusjurandum,  quod  a  vasallo  prae- 
statur  domino. 

V.  QUALITER  VASALLUS 
JURARE   DEBEAT  FIDELI- 

TATEM. 
Qualiter  autem  debeat  jurare 
vasallus  fidelitatem ,  videamus: 
'Jnro  ego  ad  baec  sancta  Dei 
evangelia,  quod  a  modo  ero  fide- 
lis  buic,  sicut  debet  esse  vasallus 
domino,  nec  id,  quod  mibi  sub  no- 
minc  fidelitatis  commiserit,  pan- 
dam  alii  ad  ejus  detrimentum  mc 
sciente'.  Si  vero  domesticus,  id 
est  familiaris,  ejus  sit,  cui  jurat, 
aut  si  ideo  jurat  fidelitatem,  non 
quod  fcudum  babeat  sed  quia  sub 
jurisdictione  ejus  sit,  cui  jurat, 
nominatim  vitam,  mcmbrum,  mcn- 
tem  et  illius  rectum  bonorem  ju- 
rabit. 

VI.   DE  FORMA  FlDELl- 
TATIS. 

In  epistola  Pbiliberti  episcopi 
in  decretis  causa  XXII4).  De 
forma  fidelitatis  aliquid  scribere 


1)  Libr.  cons.  Med.  1.  c.  'Illud  autem  srire  oportet  quod  investitura  praercdit 
fidelitatem  et  post  investituram  iidelitatem  vasallus  jurare  coRitur'. 

2)  De  domesticis  teu  f aviiliaribus  vide  Waitz,  'D.  V.  G.'  tom.  V  p.  300.  434. 

3)  Cfr.  Libr.  cmis.  Med.  Kubr.  28.  4)  c.  18  C.  22  qu.  4. 


m.   Consuetudincs  feudorum. 


121 


Antiqua  Tit.  VIII.  Vulgata  Ltb.  II,  Tit.  6,  7. 

monitus  haec  vobis,  quae  sequun- 
tur,  breviter  ex  Hbrorum  aucto- 
ritate  notavi.    Qai  doinino  suo 
fidelitateni  jurat,  ista  sex  in  me-  5 
moria  semper  liabere  debet:  in- 
colume,  tutum,  honcstum,  utile, 
facile,  possibile.    Incolume,  ne 
sit  in  damno  domino  suo  de  cor- 
pore  suo;  tutum,  ne  sit  ei  inio 
damno  de   secreto   suo  vel  de 
munitionibus  suis,  per  quas  tutus 
esse  potest;  bonestum,  ne  sit  ei 
in  damno  de  sua  justitia  vel  de 
aliis  causis,  quae  ad  honestatem  is 
ejus  pertinere  noscuntur ;  utile, 
ne  sit  ei  in  damno  de  suis  pos- 
sessionibus;  facile  vel  possibile, 
ne  id  bonum,  quod  dominus  suus 
facere  poterat  leviter,  faciat  ei 20 
difficile  neve  id ,  quod  possibile 
ei  erat,  faciat  impossibile.  Ut 
fidelis  liaec  documenta ')  caveat, 
justum  est.    Sed  quia  non  suffi- 
cit  abstinere  a  malo,  nisi  faciat,  * 
quod  bonum  est,  restat,  ut  in  sex 
praedictis  consilium  et  auxilium 
domino  praestet,  si  beneficio  vult 
dignus  videri  et  de  fidelitate  esse 
salvus,  quani  ei  juravit.  Dominus™ 
quoque  in  bis  omnibus  vicem  fi- 
deli  suo  reddere  debet.    Quod  si 
non  fecerit,    merito  censebitur 
malefidns,  sicut  ille,  qui  in  eorum 
praevaricatione  vel  faciendo  vel  ;« 
consentiendo  deprehensus  fuerit 
perfidus  et  perjurus. 
VII.  DE  NOVA  FIDELITATIS 
FORMA. 
Est  et  alia  de  novo  super  fide- 40 
litatis  juramento  forma  inventa 

l)  nocumenta  Corp.  jur.  can.  rcctius. 


122 


III.    Consuetudines  feudorum. 


Antiqiia  Tit.  VIII. 


Vtdgata  Lib.  II,  Tit.  7. 
et  utentium  approbata  consuetu- 
dine,  quae  hodie  in  omni  fere  cu- 
ria  videtur  obtinere ,  haec  scili- 
cet :  'Ego  Titius  juro  super  haec 
sancta  Dei  evangelia,  quod  ab  hac 
die  inantea  usque  ad  ultimum 
diem  vitae  meae  ero  fidelis  tibi 
Caio,  domino  meo,  contra  omnem 
hominem  excepto  imperatore  vel 
rege'1).  Quod  verbum2),  si  recte 
intelligatur,  nulla  quidem  iiuliget 
adjectione ,  sed  integram  et  per- 
fectam  in  se  continet  fidelitatem. 
Sed  propter  simplices  et  nominis 
significationis  ignaros  ad  illius 
verbi  interpretationem  hoc  adjici 
solet.    'Id  est  juro ,  quod  nun- 
quam  scienter  ero  in  consilio  vel 
in  auxilio  vel  in  facto,  quod  tu 
amittas  vitam  vel  membrum  ali- 
quod  vel  quod  tu  recipias  in  per- 
sona  aliquam  laesionem  vel  inju- 
riam  vel  contnmeliam  vel  quod 
tu  amittas  aliquem  honorem,  quem 
nunc  habes  vel  inantea  posside- 
bis.    Et  si  scivero  vel  audivero 
de  aliquo,  qui  velit  aliquid  isto- 
rum  oontra  te  facere ,  pro  posse 
meo,  ut  non  fiat,  impedimentum 
praestabo ,  et  si  impedimentum 
praestare  nequivero ,  quam  cito 
potero,  tibi  nuntiabo  et  contra 
eum  ,  prout  potero ,  tibi  meum 
auxilium  praestabo.    Et  si  con- 
tigerit,  te  rem  aliquam,  quam  ha- 
bes  vel  habebis,  injuste  vel  for- 
tuito  casu  amittere,  eam  recupe- 
rare  jurabo  et  recuperatam  omni 
tempore  retinere.    Et  si  scivero, 


1)  Cfr.  infra  II.  54  §  8  et  Periile  op.  cit  IV  §  168  N.  77. 

2)  scilicet  fidelis. 


III.   Consuetudines  fcudorum. 


123 


Antiqua  Tit.  VIII,  c.  12.  13. 


12.  Investitura  vero  facta  et 
fidelitate  subsecuta  onniimoclo  co- 
gitur  dominus,  investitum  in  va- 
cuam  possessionem  mittere.  Quod 
si  differat,  omnem  utilitatem  prae- 
stabit. 


13.  Cum  de  re  aliena  vel  alii 
obligata  fiat  investitura,  illud  di- 
stinguitur,  utrum  scienti  an  igno- 
ranti  facta  sit.  Qui  enim  rei 
alienae  scicns  investituram  susci- 
pit,  nisi  pacto  speciali  sibi  pro- 
spexerit,  de  evictione  agere  non 
potest,  ignorans  vero  recte  agit, 
ut  aliud  ejusdem  quantitatis  seu 
bonitatis  ei  praestetur.  Scd  in 
eo  nulla  est  differentia,  qui  inve- 
stituram  fecit,  si  sciverit  an  igno- 
raverit 


Vulgala  Lib.  II,  Tit.  7.  8. 
te  velle  juste  offendere  aliquem 
et  inde  generaliter  vel  specialiter 
fuero  requisitus,  meum  tibi,  sicut 
potero,  praestabo  auxilium.  Et  si  5 
aliquid  mihi  de  secreto  manifes- 
taveris ,  illud  sine  tua  licentia 
nemini  pandam  vel,  per  quod  pan- 
datur,  faciam.  Et  si  consilium 
inihi  super  aliquo  facto  postula-io 
veris,  illud  tibi  dabo  consilium, 
quod  mihi  videbitur  magis  expe- 
dire  tibi.  Et  nunquam  ex  per- 
sona  mea  aliquid  faciam  scienter, 
quod  pertineat  ad  tuam  vel  tuo- 15 
rum  injuriam  vel  contumeliam'. 
§  L  Investitura  vero  facta  et 
fiilelitate  subsecuta  omnimodo  co- 
gatur  dominus,  investitum  in  va- 
cuam  possessionem  mittere.  Quod- 
si  differat,  omnem  utilitatem  ei 
praestabit. 

VIII.  DE  INVESTITURA  DE 
RE  ALIENA  EACTA. 
Cum  de  re  aliena  vel  alii  ob-25 
ligata  fiat  investitura,   illud  di- 
stingui  debet,  utrum  scienti  an 
ignoranti  facta  sit.     Qui  enim 
rei  alienae   sciens  investituram 
suscepit,  nisi  pacto  speciali  sibis» 
prospexerit,  de  evictione  agere 
non  potest ,  ignorans  vero  recte 
agit ,    ut    aliud    ejusdem  boni- 
tatis    seu  quantitatis    ei  prae- 
stetur.    Sed  in  eo  nulla  est  dif- 35 
ferentia ,  qui  investituram  fecit, 
utrum   sciverit  an  ignoraverit- 


1)  Libr.  cons.  Mediol.  I  c.  'Scd  si  rcm  alicnam  vel  alii  pignori  obligatam  in 
feudum  alicui  ignoranti  dcdcrit  ct  ci  evicta  fuerit  dcnuntiatione  legitime  inter- 
posita,  aliam  rcm  aeque  bonam  dominus  dare  cogitur  sivc  ignoraverit  sive  sciverit  M 
dominus  rem  alienam  sive  pignori  obligatam  in  fcudum  dcdit.    Si  vero  sciens  alie- 


124 


III.    Consuetudines  feudorum. 


Antiqua  Tit.  VIII,  c.  14.  15. 

14.  Rei  autem  per  beneficium 
recte  investitae  vasallus  habet 
potestatem,  ut  tanquam  dominus 

Sa  quolibet  possessore  possit  quasi 
vindicare  et,  si  ab  alio  ejusdem 
rci  nomine  conveniatur,  defensio- 
nem  opponere.  Nam  et  servitu- 
tes  eidem  rei  debitas  potest  pe- 

iotere  et  retinere.  Quid  ergo  si 
pretio  vel  dolo  aut  incuria  ser- 
vitutem  rei  beneficiariae  imponi 
patiatur  et  ad  dominum  postea 
beneficium  qualibet  ratione  rever- 

u  tatur,  an  ex  eo  praejudicium  do- 
mino  generetur,  quaesitum  fnit. 
Et  responsum  est,  ut  vasallo  qui- 
dcm,  donec  feudum  tenet,  possit 
obesse ,  domino  autem  ,  etiamsi 

-'nper  longa  tcmpora  perseverave- 
rit,  servitus  minime  noceat1). 

15.  E  contrario,  si  quid  feudo 
a  vasallo  additum  sit,  si  quidem 
tale  sit,  quod  adjectum  est,  quod 
per  se  subsistere  possit,  id  est 
ut  per  se  censeatur  ut  praodium, 
id  non  accrescit  feudo.  Si  vero 
per  se  non  potest  subsistere  ut 
servitus,  plcrisquc  placet  feudo 

30  accedere  et  sicut  partom  feudi 
disponcndam  esse2).  Meliorem 


Vulgata  Lib.  I/,  Tit.  8. 
§  1.  Rei  autem  per  benefi- 
cium  recte  investitae  vasallus 
banc  habeat  potestatem,  ut  tan- 
quam  dominus  possit  ab  omni 
possidente  quasi  vindicare  et, 
si  ab  alio  ejusdem  rei  nomine 
conveniatur,  defensionem  oppo- 
nere.  Nam  ct  scrvitutes  ejusdem 
rei  debitas  petere  potcst  et  re- 
tinere.  Quid  ergo  si  pretio  vel 
dolo  vel  incuria  servitutem  rei 
beneficiariae  imponi  patiatur  et 
ad  dominum  cx  aliqua  causa  pos- 
tea  beneficium  revertatur,  an  ex 
eo  prae judicium  domino  generetur 
quaesitum  fuit.  Et  responsum 
est,  ut  vasallo  quidem,  donec  fcu- 
dum  tenet,  possit  obesse,  domino 
autem ,  etsi  per  longa  tempora 
servitus  perseveraverit,  non  no- 
ceat.  §  2.  E  contrario,  si  quid 
feudo  a  vasallo  additum  sit,  si 
quidem  tale  sit,  quod  per  se  sub- 
sistere  possit,  id  est  ut  per  se 
censeatur,  ut  praedium,  id  non 
accrescit  feudo.  Si  vero  per 
se  non  possit  subsistere ,  ut 
servitus,  plerisquc  placet,  feudo 
accedere  et  sicut  partem  feudi 
disponendam     esse.  Meliorcm 


nam  rem  vel  pignori  obligatam  in  feudum  arceperit  rontra  dominum  agcre  non 
potcrit  nisi  sibi  forte  pro  evictionc  parto  sprriali  prospexerit'.  Constitittum  usus 
risanae  civitatis  (Bonaini  op.  cit.  p.  968).    Cfr.  I.  37  Cod.  8,  46. 

35  1)  Libr.  cons.  Mediol.  I.  c.  'Rei  autem  invcstitac  pcr  feudum  vasallus  hanc 
facultatem  babet  ut  a  quocunque  possessore  illam  vindicare  possit ,  ct  ali  alio 
conventus  defensionem  opponere,  ct  scrvitutcm  dcbitam  rccte  potcst  peterc  et  rc- 
tinere.  Verum  si  dolo  vel  pretio  servitutem  rei  in  feudum  datae  sibi  imponi 
patiatur,  et  postea  dominus  cx  qualibct  justa  rausa  revertatur,  an  domino  prae- 

4ii  judicium  generetur  quaeritur.    Dicimus  quod  nullum  pcr  vasallum  potuit  domino 
praejudicium  generari  ctiamsi  pcr  longa  tempora  boc  factum  inveniatur.  Cfr. 
conttitutum  usus  1'isanae  civitatis  (Bonaini  op.  cit.  p.  969). 
2)  Cfr.  supra  tit.  I  c.  7. 


III.    Consuetudincs  feudorum. 


125 


Antiqua  Tit.  VIII,  c.  15. 
namque  fendi  conditionem  facere 
potest,  deteriorem  vero  sine  do- 
mini  voluntate  vel  eorum  agna- 
torum,  ad  quos  per  successioncm 
pertinet,  non  potest.  Quamvis 
enim  ad  eum  per  beneficium 
pertineat,  tamen  proprietas  ad 
alium  spectat;  et  ideo  quartae 
sive  tertiae  ratione ,  quae  a 
Longobardis')  seu  Ronianis  viris 
uxoribus  fieri  solet,  post  mor- 
tem  viri  nihil  ad  mulierem  per- 
tinet*).  Nam  nec  pignus,  quod 
consultum  dicitur s) ,  ex  feudo 
fieri  potest.  §  1.  Est  eniin 
optima  consuetudine  interdicta 
feudi  alienatio ,  super  qua  mul- 
tae  et  diversae  in  singulis  civi- 
tatibus  seu  curiis  dabantur  sen- 
tentiae 4) ,  donec  imperator  di- 
vinae  memoriae  tertius  Lotharius 
super  hoc  novam  promulgavit 
sanctionem ,  quae  posita  est  in 
titulo5)  de  beneficiis.  Necessitate 
namque  suadente  poterat  olim  va- 


Vulgata  Lib.  1J,  Tit.  8.  9. 
namque  feudi  conilitionem  facere 
potest,    deteriorem    vero  sine 
domini     voluntate     vel  eorum 
agnatoruin ,    ad  quos    per    suc-  ft 
cessionem   pertinet ,  facere  non 
potest.    Quamvis  enim  per  be- 
neficium  ad  eum  pertineat,  ta- 
men  proprietas  ad  alium  spec- 
tat ;  et  ideo  quartae  sive  tertiae  10 
ratione,  quae  a  Lombardis  seu 
Romanis  viris  uxoribus  fieri  solet, 
post  mortem  viri  ad  uxorem  nihil 
pertinet.    Nam  nec  pignus,  quod 
consultum  dicitur,  ex  feudo  tieri  i5 
potest. 

JX.  QUALITER  OLIM  FEU- 
DUM  POTERAT  ALIENARI. 

Est  autem  optima  consuetudine  20 
interdieta  feudi  alienatio.  Super 
qua  nmltae  et  diversae  sententiae 
dabantur  in  singulis  civitatibus 
seu  curiis,  donec  imperator  divae 
memoriae  Lotharius  tertius  super  2r, 
boc  novam  promulgavit  constitu- 
tionem,  quae  posita  est  in  titulo 
de  beneticiis.  Necessitate  nam- 
que  suadente  poterat  olim  va- 


1)  Cfr.  B.  Schroedcr,  (icschichtc  des  ehelichen  Outerrcchts  in  Dcutschland,  30 
I  p.  84—89  ct  rertile,  Storia  III  p.  319,  Liutpr.  leges  l.  7,  Ahistul/i  leijes  l.  14, 
Lomburda  vulg.  II  Tit.  4  l.  1  et  4.  Liber  consuctud.  Mcdiol.  liubr.  17  'Illud  uutcin 
practcrcundam  non  cst  quod  quarta  debeatur  mulieri  sccundam  nostram  consuctu- 
dinem  ctiamsi  constituta  non  fucrit'.  De  tertia  tid.  Mon.  Oerm.  Lcg.  Fol.  IV 
p.  595,  582;  Cod.  dipl.  Latigobard.  Nr.  494,  081;  Statuta  communis  Cumarum  3i 
(Mon.hist.patriaeXVI,l  p.  75,  310)  ;  Statuta  communis  Vercellarum  §153  (Mon. 
hist.  patriae  XVI,  2  p.  1149),  1'ertile  0.  c.  p.  334.  2)  Liber  consuetud.  Me- 

diolan.  liubr.  17  'Mulier  quartain  duntaxat  dc  rcbus  propriis  habcre  debct  et  non 
de  libellariis  vel  feudis'.  3)  Verbum  'consultatio',  'consultare',  occurrit  in 

libro  consuetud.  Mediolancnsium  liubr.  28,  ubi  significat  permutationem.  Cfr.  de  40 
hoc  verbo  1'ertile,  Storia  III,  p.  347  N.  93,  Berlan,  Le  due  edizioni  p.  201  N.  2. 

4)  De  jure  veteri  vide  supra  tit.  II  §  1,  tit.  V  c.  3,  tit.  VI  c.  6. 

5)  scilicet  Lombardac  (culg.  111  Tit.  8). 


126 


ITT.    Consuetndincs  feudomm. 


Antiqua  Tit.  VIII,  c.  15. 
sallus   domino  inscio  vel  invito 
fcudi  partem ')  vendere  retenta 
scilicet  alia  parte.    Si  vero  vel 

atotum  vel  partem  per  feudum 
volebat  investire ,  licebat  ei 
hoc  sine  fraude  facere  *).  Sive 
autem  domino  dissentientc  ven- 
debat  sive  per  fcudum  investie- 

lobat  —  quod  et  ipsum  hodic  sin- 
cere  et  sine  fraude  licet  ei  fa- 
cere  —  si  tamen  sine  herede 
masculo  descendcnte  dccedebat 
vel  feudum  in  manu  domini  refu- 

15  tabat  aut  alia  ratione,  culpa  ior- 
te  iutercedente,  ditnittebat,  tunc 
omnis  feudi  alicnatio  ad  irritum 
devocabatur,  eo  excepto  quod 
ille,  qui  secundo  loco  beneficium 

20  acccperat,  non  amittebat,  si  priori 
domino  servire  et  ab  eo  recog- 
noscere  feudum  volcbat.  Donare 
autem  seu  pro  anima  judicare  s) 
vel  in  dotem  pro  filia  dare  nul- 

2j  lius  poterat  consuetudine  curiae, 
licet  possit  locare,  nisi  locatio 
sit  fraudulenta  alienatio ,  sicut 
est  'per  libellum',  ut  dicunt,  ven- 
ditio.    Qoifl  enim  dubitat,  quod 

3o  libellario  nomine  sub  vilissima 
duorum  denariorum  pensione*) 
perpetuo  conceditur  utendum,  in 
fraudem  esse  alienatum?  Porro 
sive  de  bona  consuetudiue  sive 


Vulr/ata  Lib.  II,  Tit.  9. 
sullus  domino  inscio  vel  invito 
feudi    partem   vendere  retenta 
vidclicet  alia  parte.  Si  vero  vel 
totum  vel   partem   volebat  per 
fcudum  aliquem  investire,  licebat 
hoc  ei  sine  fraude  faccre.  Sivc 
autem  dissentiente  domino  ven- 
debat  sive  per  feudum  investie- 
bat  —  quod  et  ipsum  sincere 
hodie  et  sine  fraude  licet  ei  fa- 
cere  —  si  tamen   sine  herede 
maseulo   descendente  decedebat 
vel  feudum  iu  manu  domini  re- 
iutabat  aut  alia  ratione ,  culpa 
forte  intercedente,  amittebat,  tunc 
omnis  feudi  alienatio  ad  irritum 
devocabatur,    eo    excepto  quod 
ille,  qui  secundo  loco  beneficium 
acceperat,  non  amittebat,  si  priori 
domino  servire  et  ab  eo  feudum 
recognoscere    volebat.  Donare 
autem  aut  pro  anima  judicarc 
vel  in  dotem  pro  filia  dare  nul- 
lius  curiae  poterat  consuetudine, 
licet  posset  locare,  nisi  locatio 
esset  fraudulenta  alienatio,  sicut 
est  'per  libellum',  ut  dicatur,  ven- 
ditio.    Q,uis  cnim  dubitat,  quod 
libellario  nomine   sub  vilissinia 
duorum     denariorum  peusione 
pcrpetuo  conceditur  utendum,  in 
fraudem  esse  alienatum  ?  Porro 
sive  de  bona  consuetudine  sive 


86       1)  t.  e.  usque  ad  medietatem.  2)  Cfr.  supra  tit.  V  c.  3  N.  b.  Sed 

respiciendi  sunt  tit.  I  c.  4  et  tit.  III ,  secundum  quos  feuda  minimorum  valvas- 
sorum  re  vera  feuda  non  erant.  3)  t.  e.  pro  salute  anitnae  dare.  Vide 

Liutpr.  leges  l.  101,  Aregis  pr.  cajntula,  c.  14.  4)  Buorum  denariorum 

pensionem  viultis  locis  solitam  tenentis  libcihiriam  terram  fuisse,  testatur  documen- 

40  tum  de  a.  1143  (Mon.  histor.  patriae  II  N.  202;  cfr.  ibid.  N.  200  ct  1'ertik  o. 
C.  IV  p.  315  N.  100). 


III.    Consuetudines  feudorum. 


127 


Antiqua  Tit.  VIII,  c.  15,  16. 
de  prava  quaeramus,  concessum 
erat  domino  pro  aequali  pretio 
redemptio,  nisi  amiserat  hoc  jus 
per  refutationem  vel  annali  si- 
lentio,  ex  quo  sciverit,  compu- 
tando  ').  Praescriptione  autem 
triginta  annorum  submovebatur 
tam  sciens  quam  ignorans.  In 
prohibendo  autem  vel  redi- 
mendo  potior  erat  proximus  ag- 
natus  quam  dominus ,  si  tamen 
feudum  erat  paternum.  §  2.  L)e 
illa  vero  feudi  alicnatione ,  quae 
a  domino  fit ,  si  dubitetur ,  lex 
imperatoris  Conradi  consulatur, 
quae  posita  est  in  dicto  titulo 
de  beneficiis. 


16.  Qui  a  principe  de  ducatu 
aliquo  investitus  est,  dux  solito 
more  vocatur'-').  Qui  vero  de 
marcliia,  marchio  dicitur.  Dici- 
tur  autem  marchia,  quia  cata 3), 
boc  cst  juxta ,  mare  plerumque 
sit  posita.  Qui  vcro  de  comitatu 
aliquo  investitus  sit,  comes  ap- 
pellatur.  Qui  vcro  vel  a  prin- 
cipe  vel  ab  aliqua  potestate  de 
plebe  aliqua  aut  plebis  parte  per 


Vulgata  Lib.  II,  Tit.  9,  10. 
de  prava  quaeramus,  concessa 
erat  domino  pro  equali  pretio 
redemptio,  nisi  boc  benelicium 
amiscnt  per  refutatiouem  vel 
annali  silentio,  ex  quo  sciverit, 
computando.  Praescriptione  au- 
tem  triginta  annorum  submove- 
batur  tam  scieus  quam  ignorans. 
ln  prohibendo  autem  vel  redi- 
mendo  potior  erat  proximi  ag- 
nati  quam  domini  conditio,  si 
tamen  feudum  erat  paternum. 
§  1.  De  illa  vero  feudi  aliena- 
tione,  quae  a  domino  fit,  si  du- 
bitetur,  lex  imperatoris  Conradi 
consulatur,  quae  posita  est  in 
jam  dicto  titulo  de  beneficiis. 

X.   QUIS  DICATUE,  DUX, 
MARCHIO,  COMES  SIVE  CA- 
PITANEUS  VEL  VALVASOR. 

Qui  a  principe  de  ducatu  ali- 
quo  investitus  est,  dux  solito 
more  vocatur.  Qui  vero  de  mar- 
chia ,  marchio  dicitur.  Dicitur 
autem  marchia  quia  cara4),  id  est 
collocata,  et  juxta  mare  plerum- 
que  sit  posita.  Qui  vero  de  ali- 
quo  comitatu  invcstitus  est,  co- 
mes  appellatur.  Qui  vero  a  prin- 
cipe  vel  ab  aliqua  potestate  de 
plebe  aliqua  vel  plebis  parte  per 


1)  Cfr.  supra  tit.  VII  c.  5.  2)  Vide  ad  hoc  caput  v.  Bethmann-Holl- 

ueg  'Ursprung  der  lombardiscben  Stadtcfreiheit'  p.  135—142,  v.  Savigny  'Ge- 
scbicbtc  des  rom.  Recbts  iin  Mittelaltcr'  ed.  2  tom.  III  p.  104  sqq.  et  ibi  citatos ; 
Laspeyres  p.  163  sqq. ;  Bresslau  'Jabrbueher  des  deutscben  Reicbes  unter  Kon- 
rad  II.'  tom.  II  1884  p.  200  sqq.    Fertile  III  §  95.  3)  Be  verbo  'cata' 

(naTa)  vide  Ducange  s.  h.  v.  et  G.  Korting  'Lateinisch  -  romaniscbcs  Worterbucb' 
1891  s.  h.  v.  Ardizo  Cap.  X:  'et  dicitur  Marchia,  quia  circa,  id  est,  iuxta  mare 
posita'.  4)  mari  caraV 


III.    Consuetudincs  fcudorum. 


Antiqua  Tit.  VIII,  e.  16. 
feudum  1'uerit  investitus ,  is  ca- 
pitaneus  appellatur,  qui  propric 
valvassor  major  oliin  tlicebatur *). 

&  Qui  vero  a  capitaneis  antiquitus 
bcneficium  tenent ,  valvassores 
sunt*).  Qui  autcni  a  valvassori- 
bus  feudum ,  quod  a  capitaneis 
tenent,  per  feudum  similiter  ac- 

10  ceperint,  valvasini,  id  est  valvas- 
sores  minores  *) ,  dicuntur.  Qui 
antiquo  quidcm  usu  nullam  feudi 
consuetudinem  babcbant.  Val- 
vassore  enim  sine  filio  mortuo 

15  feudum,  quod  valvasino  dederat, 
ad  capitaneum  revertebatur4). 
Sed  hodie  eodcm  jure  utitur,  quo 
et  valvassores 5).  Ceteri  vero, 
qui  beneficium  ab  antiquis  tem- 

aoporibus  non  teuent,  Jicet  noviter 
a  capitaneis  seu  valvassoribus 
adquisierint,  plebeji0)  nihilomi- 
nus  sunt.  Nam  et  illi,  qui  soli- 
datam  babucrint  vel  acceperint, 

25per  eam  nullum  peradcgum  sed 
nec  feudi  usum  adquirunt.  Soli- 
data  autem  est  praestatio  quae- 
dam  annua  et  gratuita,  quae  a 
neutra  parte  transit  in  beredes; 

3U  morte  enim  dantis  vcl  aceipientis 
interveniente  finitur.  Solidata 
vero  dicitur ,  quia  plcrumque  in 
solidorum  datione  consistit,  quan- 
doque  in  vino  et  annona'). 


Vulgaia  Lib.  II,  Tit.  10. 
feudum   investitus   est ,   is  ca- 
pitancus  appellatur,  qui  proprie 
valvasor  major  olim  dicebatur. 
Qui  vero  a  capitaneis  antiquitus 
fcudum  tencnt,  valvasores  sunt. 
Qui  autem  a  valvasoribus  feu- 
dum,  quod  a  capitaneis  babeba- 
tur,  similiter  acceperint,  valva- 
sini,  id  est  minores  valvasores, 
appellantur.   Qui  antiquo  quidem 
usu  nullam  feudi  consuetudinem 
babebant.    Valvasore  enim  sine 
filio  iuortuo  ieudum,  quod  val- 
vasino  dederat ,  ad  capitaneum 
revertebatur.   Sed  hodie  eodem 
jure  utuntur  in  curia  Mediola- 
nensi,  quo  et  valvasores.  Ceteri 
vero,  qui  ab  antiquis  temporibus 
beneficium  non  tenent,  licet  no- 
viter  a  capitaneis  seu  valvasori- 
bus  acquisierint ,   plebeji  nihilo- 
minus  sunt.    Nam  et  hi,  qui  sol- 
datam  acceperunt  vel  habuerunt, 
per  eam  nullum  paradegium  sed 
nec  feudi  usum  acquirunt.  Sol- 
data  autem  est  praestatio  quae- 
dam  annua  et  gratuita ,  quae  a 
neutra  parte  transit  in  hercdem. 
Morte  eniin  dantis  vel  accipicntis 
finitur.    Soldata    vero  dicitur, 
quia  plcrumque  in  solidoruin  da- 
tione  consistit,  quandoque  enim 
in  vino  et  annona  consistit. 


85       1)  Supra  tit.  I  c.  1,  tit.  III.  2)  'Valvassorcs  minores'  titulorum  I, 

III,  VI.  3)  'Valvassorcs  minimi'  titulorum  III  et  VI.  4)  Cfr.  supra 

tit.  I  c.  4,  tit.  III.  5)  Cfr.  supra  tit.  III  in  fine  et  Ii.  Schroeder  'Lchrbuch 
der  dcutschcn  Hechtsgeschiclite'      380,  Pertile  Storia  III  p.  142.  6)  t.  e. 

homincs  qui  nullam  feudi  eonsuetudinem  habent.    Cfr.  Ilegel  'Geschichte  der  Stadtc- 

40  verfassung  von  Italien'  fon.  II  j./.  145,  Waitz  'D.  V.  G.'  V  p.  187.  403. 
7)  Cfr.  Du  Canyc  v.  'Solidata',  Wailz  op.  c.  VIII  p.  165. 


III.   Consuetudines  feudorum. 


129 


Antiqua  TU.  VIII,  c.  17. 

17.  Per  successionem  quoque 
sicut  per  investituram  beneficium 
ad  nos  pcrtinet.  Mortuo  enim 
eo,  qui  beneficium  tenebat,  prima 
causa  est  liberorum ').  Filiis 
enim  existentibus  masculis  vel 
ex  filio  nepotibus  vel  deinceps 
per  masculinum  sexum  descen- 
dentibus  ceteri  removentur  agna- 
ti.  Ad  filias  vero  seu  neptes  seu 
proneptes  aut  ex  filia  nepotes 
seu  proneptea  successio  feudi  non 
pertinet.  Proles  enim  feminini 
sexus  vel  ex  feminino  sexu  de- 
scendens  ad  bujusmodi  suceessio- 
nem  aspirare  non  potest,  nisi  ejus 
conditionis  sit  feudum  vel  eo 
pacto  adquisitum  His  vero 
deficientibus  vocantur  primo  frat- 
res  cum  fratrum  praemortuorum 
filiis'),  deinde  agnati  ulteriorcs. 
Quod  ita  est  intelligendum ,  si 
feudum  sit  paternum,  hoc  est  si 
fuit  ejus  parentis,  qui  fuit  illius 
agnationis.  Si  enim  Titii  avus 
de  novo  beneficio  fuerit  investi- 
tus,  Titio  sine  legitimo  herede 
masculo  defuncto,  ejus  feudi  suc- 
cessio  non  pertinet  ad  ejus  Titii 
patruum  niagnum  nec  ad  prolem 
cx  eo  descendentem,  immo  rever- 
titur  ad  dominum.  Ad  cognatos 
autem  beneficium  non  pertinet  et 


Vulr/ata  Lib.  II,  Tit.  11. 
XI.  DE  GRADIBUS  SUCCE- 

DENDI IN  FEUDUM. 
Per  successionem  quoque  sicut 
per  investituram  beneficium  ad  5 
nos  pertinet.    Mortuo  enim  eo, 
qui  beneficium  tenebat ,  prima 
causa  liberorum  est.  Filiis  enim 
existentibus  masculis  vel  ex  filio 
nepotibus  vel  deinceps  per  mas-  m 
culinum    sexum  descendentibus 
ceteri  removentur  agnati.  Ad 
filias  vero  seu  neptes  vel  pronep- 
tes  vel  ex  filia  nepotes  seu  pro- 
nepotes  successio  feudi  non  per-  u 
tinet.  Proles  enim  feminini  sexus 
vel  ex  feminino  sexu  descendens 
ad  hujusmodi  successionem  ad- 
spirare  non  potest,  nisi  ejus  con- 
ditionis  sit  feudum  vel  eo  pacto  m 
adquisitum.    His  vero  deficienti- 
bus  vocantur  primo  fratres  cum 
fratrum    pracmortuorum  filiis, 
deinde  agnati  ulteriores.  Quod 
ita  intelligendum  est,  si  feudum  2;, 
sit  paternum,  hoc  est  si  fuit  il- 
lius  pareutis,  qui  ejus  fuit  agna- 
tionia  communis.    Si  enim  Titii 
avus  de  novo  beneficio  fuerit  in- 
vestitus,  Titio  sinc  legitimo  he-  M 
rede  masculo  defuncto,  ejus  feudi 
successio  non  pertinet  ad  ejus- 
dem  Titii  patruum  magnum  nec 
ad  prolem  ex  eo  descendentem, 
immo    revertitur    ad   dominum.  35 
Ad    cognatos    autem  beneficii 


1)  Cfr.  §  2  Inst.  2, 19.  2)  Lib.  cons.  Mediol.  Eubr.  29:  'De  masculi- 

nis  tantum  succcssionibus  rrcdendum  est  dominum  scnsissc  nisi  manifeste  contra- 
riuin  probctur.  1'roles  cnim  fcmiuina  seu  fcminini  sexus  ad  succcssionem  feudo- 
rum  asnirare  non  debet'.  3)  Cfr.  Constitutum  usus  1'isanac  cicitatix  (Bo- 1» 

naini  II  p.  958). 

9 


130 


ITT.   Consuctudincs  fcudorum. 


Antiqua  Tit.  VIII,  c.  17.  18. 19. 
successio.    Si  vero  doininus  vel 
alius  beneficium  defuneti  novum 
esse  dicat,  agnatus  autem  patei*- 

5  num  esse  contcndat ,  tunc  onus 
probationis  incumbit  illi,  qui  no- 
vum  dicit ').  Sed  scio  aliter  pro- 
nuntiatum.  Bonus  tamen  judex 
causa  cognita  diligenter  intuebi- 

iotur,  cujus  potius  jurejurando  di- 
rimenda  sit  baec  quaestio ,  scili- 
cet  in  probatione  deficieute  utro- 
que. 

15 


18.  Si  duo  fratres  non  de  pa- 
terno  beneficio,  sed  novo  simul 

aoinvestiti  fuerint,  uno  sine  herede 
defuncto  ad  alium  non  pertinet 
ejus  portio,  nisi  investitura  sit 
facta  eo  pacto 2). 

19.  Si  duo  fratrcs  in  communi 
25  casa  post  mortem  patris  reman- 

serint,  id  est  simul  liabitaverint, 
et  unus  eorum  feudum  adquisie- 
rit,  plerique  dicunt,  ad  alium  non 
pertinere  neque  vivente  eo,  qui 

H  adquisivit,  neque  post  mortem 
ejus;  fructus  tainen  erit  commu- 
nis ,  donec  simul  liabitaverint. 
Quodsi  cum  equis  vel  annis  com- 
munibus8)  sit  adquisitum,  adbuc 

3.-.  idem  dicunt,  ne  forte  invitus  do- 


VuJgata  Lib.  77,  Tit.  11.  12. 
successio  non  pertinet.  Si  vero 
doniinus  vcl  alius  beneficium  de- 
functi  noviini  esse  dicat,  agnatus 
autcm  illius  proximus  paternum 
esse  contendat,  tunc  onus  pro- 
bationis  incumbit  illi,  qui  novum 
dicit.  Sed  scio,  aliter  pronun- 
tiatum  esse.  Bonus  autem  judex 
causa  cognita  diligenter  intue- 
bitur,  cujus  potius  jurojurando 
dirimenda  sit  haec  quaestio,  utro- 
que  scilicct  in  probatione  deii- 
ciente. 

'  XII. 

DE  FRATRIBUS  DE  NOVO 
BENEFICIO  INVESTITIS. 

Si  duo  fratres  de  novo  bene- 
ficio  ct  non  de  paterno  simul  in- 
vestiti  fuerint ,  uno  sine  berede 
defuncto,  ad  alterum  non  pertinct 
ejus  portio,  nisi  facta  sit  eo  pacto 
investitura.  §  1  Si  duo  fratres  in 
casa  communi  post  mortem  patris 
rcmanserint,  id  est  simul  habita- 
verint,  et  unus  eorum  feudum  ac- 
quisierit ,  plerique  dicunt ,  ad 
alium  non  pertinere  neque  vivente 
eo,  qui  acquisierit,  ncque  post 
mortem  ejus;  fructus  tamen  crunt 
commune.s,  donec  simul  habitave- 
rint.  Qaodai  onm  equis  et  armia 
cominunibus  vel  pecunia  connnuni 
sit  acquisitum ,  adhuc  idem  di- 
cunt,  ne  forte  invitus  dominus 


1)  Cfr.  supra  tit.  I  c.  6  §  3,  tit.  V  c.  2  et  l.  2  1).  22,3:  'Ei  incumbit  nro- 
batio  qui  dicit  nou  qui  negat'-  2)  Cfr.  supra  tit.  I  c.  2,  tit.  IV  c.  1,  tit.  VI 
c.  3.  9,  infra  c.  25  ct  tit.  IX  c.  3.  3)  Cfr.  legcm  Conradi  'servato  usu  ma- 

iorum  varvassorum  in  dandis  equis  et  armis  suis  senioribus',  R.  Schroeder  'Lebr- 
40  bucb  der  deutschen  Rechtspeschichte'  1894  p.  393  N.  24. 


III.    Consuctudincs  feudorum. 


131 


Antiqna  Tit.  VIII,  r.  19.  20. 21. 
mimis  alium,  quam  quem  volue- 
rit,  adquirat  vasallum ,  dum  ta- 
men  meminerimus ,  id,  quod  de 
communi  est  expensum,  pro  parte 
competenti  alteri  est  restitucn- 
dum  '). 


20.  Titius  a  Sempronio  talem 
feudi  investituram  accepit ,  'ut 
haberet  ipse  heredesque  sui  le- 
gitimi  masculi  et  his  deficienti- 
bus  feminae'.  Porro  Titius  super- 
stite  tantum  filia  decessit.  Ipsa 
a  domino  investita  fuit ,  feudum 
in  dotem  dedit,  marito  superstite 
sine  liberis  decessit.  Quaereba- 
tur,  si  ad  maritum  feudum  per- 
tinebat.  Responsum  est,  non  per- 
tinere  2). 


21.  Quidam  vasallas,  cum  es- 
set  decrepitae  aetatis,  feudum  in 
manu  domini  ad  hoc  refutavit, 
'ut  Sempronium  et  Seium,  filios 
suos,  de  eodem  beneficio  investi- 
ret'.  Vasallo  mortuo  Sempronius 
sine  legitimo  herede  decessit 
Seio    superstite.    Lis    est  in- 


Vulgata  Lib.  II,  Tit.  12. 13. 14. 
alium,  quam  quem  voluerit,  sibi 
acquirat  vasallum ,  dum  tamen 
meminerimus,  id,  quod  de  com- 
muni  expensum  est ,  alteri  pro  5 
parte  competenti  esse  restituen- 
dum. 

XIII. 

DE  INVESTITURA,  QUAM 
TITIUS  ACCEPIT  A  SEM-  io 

PRONIO. 
A  Sempronio  talem  feudi  in- 
vestituram  accepit  Titius,  'ut  ha- 
beret  ipse  heredesque    sui  le- 
gitimi  masculi  et  his  deficienti- 15 
bus  feminae'.  PorroTitius  super- 
stite  tantum  filia  decessit.  Ipsa 
a  domino  investita  fuit  et  feu- 
dum  in  dotem  dedit  maritoquc 
superstite  sine  liberis  decessit.  2j 
Quaerebatur,  si  ad  maritum  suc- 
cessio  feudi  pertineat.  Respon- 
sum  est,  non  pertinere. 

XIV.  DE  VASALLO  DECRE- 
PITAE  AETATIS,  QUI  BENE-  ts 
FICIUM  REFUTAVIT,  UT 
FILII  INVESTIRENTUR. 
Quidam  vasallus,  cum  decrepi- 
tae  aetatis  esset,  feudum  suum 
in  manu  domini  ad  hoc  refutavit,  h 
'ut  Sempronium  et  Seium,  filios 
suos,  de  eodem  beneficio  investi- 
ret'.  Vasallo  mortuo  Sempronius 
sine  legitimo  herede  Seio  adhuc 
superstite  decessit.   Lis  est  in-35 


1)  Cfr.  supra  tit.  II  §  4,  tit.  VI  c.  9  et  Lomb.  vulg.  II  Tit.  14  l.  11. 

2)  Supra  tit.  VI  c.  4;  Lib.  cons.  Med.  Bubr.  29  'Et  si  focmina  ad  quam 
fcudum  pcr  successioncm  vel  investituram  pcrvenit,  illud  in  dotem  marito  suo  de- 
dit,  illa  dcfuncta  maritus  in  benelicio  non  succedit,  sed  ad  dominum  revertitur,  si 
absque  filiis  dccesserit,  nisi  in  contrarium  fuerit  actum  in  ipsa  investitura,  ut  ma-  40 
ritus  succederet,  quod  raro  accidit'. 

9* 


132 


III.   Consuetudines  feudorum. 


Antiqua  Tit.  VIII,  c.  21.  22. 
ter  dominum,  tanquam  novumfeu- 
dum  delatum  sibi  esse  dicentem,  et 
Seium  pateruum  esse  contenden- 
stem.  Eorum  sententia  praeva- 
luit,  qui  dixerint,  quamvis  re- 
futatuin,  nihilomiuus  paternum 
esse1). 


10 

22.  Vasallus  superstite  una 
tantum  filia  decessit.  Ipsa  ma- 
ritum  accepit,  cui  dominus  accepta 
pecunia  partcm  fcudi,  quod  pater 

lspuellae  babebat,  retenta  sibi  al- 
tera  parte  dedit.  Nunc  quidam 
aguatus  defuncti  cum  marito  agit 
dicendo,  totum  feudum  boc  esse 
paternum  et  ideo  ad  se  devolu- 

2otum.  E  contra  maritus  conteu- 
dit,  banc  partem,  quam  ipse  ba- 
bet,  novum  esse  feudum  et  idco 
domino  apertum.  Quaeritur  igi- 
tur,  utrum  apud  cundem  domi- 

asnum  et  in  ejus  curia  cogatur 
agnatus  defuncti  litigare  an  apud 


Vuh/ata  Lib.  II,  Tit.  14.  15. 
ter  dominum,  tanquam  novum 
feudum  sibi  delatum  esse  dicen- 
tem,  et  Seium  paternum  esse  con- 
tendentem.  Et  eorum  sententia 
praevalebit,  qui  dixerunt,  boc  feu- 
dum,  quamvis  refutatum,  nibilo- 
minus  esse  paternum2). 

XV.   DE  INVESTITURA  IN 
MARITUM  FACTA. 

Vasallus  una  tantum  filia  su- 
perstite  decessit,  illa  vero  mari- 
tum  accepit,  cui  dominus  acccpta 
pecunia  partem  feudi,  quod  pater 
puellae  babebat,  retenta  sibi  al- 
tera  parte  dedit.  Sed  nunc  qui- 
dam  agnatus  defuncti  cum  marito 
agit  dicendo,  totum  boc  feudum 
esse  paternum  et  ideo  ad  se  de- 
volutum.  Econtra  maritus  con- 
tendit,  banc  partem,  quam  ipse 
habet,  novum  esse  feudum  et 
ideo  domino  apertum.  Quaeritur 
igitur,  utrum  apud  eundem  do- 
minuin  et  in  ejus  curia  cogatur 
agnatus  defuncti  litigare  an  apud 


1)  Liber  cons.  Mcdiol.  liubr.  29  '1'orro  si  vasallus  liabens  unum  vcl  plurcs 
filios  fcudum  suum  paternum,  ct  antiqmun  domino  rcfutavit,  ut  dc  illo  tilii  a  do- 
mino  investirentur  sive  cx  lioc  cxpressim  vel  tacite  fuerit  actum  ab  initio,  et  in- 

30  vestiti  fucrint;  uno  illorum  dcfuncto  sino  tiliis  non  ad  dominum  pars  moricutis 
reddit  quasi  novum  fcudum  sed  ad  alterum  fratrcm  vel  ad  proximos  agnatos  non 
obstante  rcflutationc  vcl  nova  invcstitura  tanquam  vetus  ct  antiquum  revertitur'. 

2)  lialdns  super  fcudis  addit  ex  '</uibusdam  libris  antiquis'  tale  capitulum,  quod 
ex  constituto  usus  2'isanac  ciritatis  eum  hausisse  editio  v.  ci.  Bonaini  (II,  p.  958) 

zbdocet:  'Si  aliquis  feudum  habucrit,  ct  aliquod  convcntum  aut  rcfutationem  fcccrit 
domino  aut  alicui  persone,  quod  vel  que  noccre  vidcatur  ei  qui  succedere  in  fcu- 
dum  dcbebat,  tale  conventum  aut  refutatio  ci  qui  succcdcrc  in  feudum  dcbet  non 
noceat.  Excipimus  patrem  qui  fcudum  acquisierit,  nisi  in  bodium  tilii  vcl  ncpotis 
fecerit'.    Nec  mirum  est,  cum  Baldus  in  civitate  Pisana  docuerit  (v.  tiavigny,  Ge- 

ioschichte  VI  p.  219). 


TTT.    Consuetndines  fendorum. 


133 


Antiqua  Tit.  VJIJ,  c.  22.  23. 
agnati  judicem  vel  arbitrum  ex 
utriusque  consensu  electum  de- 
beat  hoc  esse.  Mihi  autem  et 
aliis  judicibus  magis  placet,  apud 
judicem  ordinarium  vel  arbitruni, 
quam  apud  praedictum  dominum 
hoc  litigium  fore  terminandum. 
Item  placet,  agnatum  non  semper 
cogendum  esse  dicerc,  hoc  fcudum 
esse  paternum,  sed  diversa  parte 
novum  esse  probandum ').  Qua 
deficiente  in  probatione  tunc 
agnato,  ut  supra  diximus,  causa 
cognita  detur  electio ,  quatenus 
vel  juret,  esse  paternum,  vel  al- 
tcri  parti  referat  jusjurandum, 
et  ille  aut  juret  aut  taceat.  II- 
lud  tamen  sciendum  est,  quod 
si  intcr  duos,  qui  dixerint,  se 
esse  vasallos ,  de  feudo  fuerit 
dubitatio,  alter  alterum  invitum 
non  potest  trahere  ad  dominum 
vel  ejus  curiae  judicium.  Si  vero 
dominus  cum  sua  curia  vocaverit 
eos,  nemini  eorum  licet  illius 
domini  vel  curiae  examen  decli- 
nare. 


23.  Si  intcr  dominum  et  vasal- 
lum  de  feudo  orta  fuerit  conten- 
tio,  per  pares  illius  domus,  sicut 
lex  Conradi  dicit  '),  dirimatnr,  si 
tamen  pares  habet.  Et  si  qui- 
dem  consentiant  vasallus  et  do- 
minus  in  eligendis  paribus,  nulla 


Vulgata  Lib.  JI,  Tit.  15.  16. 
agnati   judicem    vel  arbitrum 
utriusque  consensu  electum  hoc 
esse  debeat.    Et  mihi  et  aliis 
placet,  potius  apud  judicem  or-  5 
dinarium    vel    arbitrum,  quam 
apud  eundem  dominum  hoc  liti- 
gium  fore  terminandum.  Item 
placct,  agnatum  non  semper  co- 
gendum    probare,    hoc    feudum  10 
esse  paternum ,  sed  ab  adversa 
parte  novum  esse  probandum ; 
qua  deficiente  in  probatione  tunc 
agnato,  ut  supra  diximus,  causa 
cognita  detur  electio,  quatenus  is 
vel  juret,  esse  paternum,  vel  al- 
teri  parti  referat  jusjurandum,  et 
ille  aut  juret  aut  taceat.  Illud 
tamen  sciendum  est,  quod  si  in- 
ter  duos ,  qui  dixerunt,  se  esse  20 
vasallos,  de  feudo  fuerit  dubita- 
tio ,  alter  alterum  invitum  non 
potest  trahere  ad  dominum  vel 
ejus  curiae  judicium.    Si  vero 
dominus  cum  sua  curia  vocaverit25 
eos,   nemini  eorum  licet  illius 
domini  vel  ejus  curiae  examen 
dedignari. 

XVI.   DE  CONTROVERSIA 
FEUDI  APUD  PARES  TER-  30 
MINANDA. 
Si  inter  dominum  et  vasallum 
de  feudo  orta  fuerit  contentio, 
per  pares  illius  domus,  sicut  lex 
Conradi  dicit ,  dirimatur,  si  ta-  35 
men  pares  habeat.     Et  si  qui- 
dem  dominus  et  vasallus  consen- 
tiant  in  eligendis  paribus,  nulla 


1)  Cfr.  supra  c.  17. 
supra  tit.  VI  c.  10. 


2)  'sccundum  judicium  parium  suorum'.  Cfr. 


134 


III.   Consuetudines  feudorum. 


Antiqua  Tit.  VIII,  c.  23.  24. 
est  dubitatio.     Si  vero  dissen- 
tiant,  tunc  quid  faciendum  sit 
quaeritur.   Sed  praevaluit  eorum 

r.  sententia,  qui  dixerunt,  dominum 
deberc  eligere  prius,  quos  aut 
quot  voluerit,  et  vasallus  simi- 
liter  faciat  secundum  numerum 
a    domino    comprobatum.  Ille 

lotamen  vasallus,  qui  fidelitatem 
non  juravit,  domino  vel  vasallo 
dissentiente,  pro  pari  non  est  eli- 
gendus. 

15 


24.  Qui  'sibi  vel  beredibus  suis 
masculis  vel  bis  deficientibus  fe- 

2ominis'  per  beneficium  feudi  in- 
vestituram  accepit,  una  tantum 
filia  superstite,  mdlo  alio  descen- 
dente  relicto,  decessit.  Haec  ma- 
rito  paternum  feudum  in  dotem 

asdedit  et  ex  eo  duobus  filiis  pro- 
creatis  obiit,  quorum  unus  qui- 
dem  duas  filias  reliquit,  alter 
vero  filio  uno  masculo  super- 
stite  dcfunctus  cst.  De  praedicto 

8o  itaque  feudo  ingentem  vidiinus 
quaestionem,  masculo  quidcm  sibi 
totum  boc  fcudum ,  quia  solus 
ejus ,  qui  primum  investituram 
accepit,  beres  masculus  sit,  vin- 

35  dicante ,  feminis  vero  totam  sui 
patris  partem  sibi  dcfendentibus, 
quia  ex  eo  nullus  existit  mas- 
culus.  Cumque  inter  sapientes 
saepe  sit  super  bac  quaestione 

40  disputatum,  tandem  pro  masculo 
pronuntiatum    est.    Non  enim 


Vulgata  Lib.  II,  Tit.  16.  17. 
dubitatio  est.  Si  vero  dissense- 
rint,  tunc  quid  faciendum  sit 
quaeritur.  Sed  praevaluit  eorum 
sententia,  qui  dixerunt,  dominum 
debere  eligere  prius,  quem  aut 
quos  voluerit,  et  vasallus  simi- 
liter  boc  faciat  secundum  nume- 
rum  a  domino  comprobatum. 
Ille  tamen  vasallus,  qui  fidelita- 
tem  domino  non  juravit,  domino 
vel  vasallo  dissentiente,  pro  pari 
non  est  eligendus. 

XVn.  DE  EO,  QUI  SIBI  ET 
HEREDIBUS  SUIS,  MASCULIS 
ET  FEMINIS,  INVESTITU- 
RAM  ACCEPIT. 
Qui  'sibi  vel  beredibus  suis 
masculis  et  bis  deficientibus  fe- 
minis'  per  beneficium  investitu- 
ram  feudi  accepit,  una  tantum 
filia  supcrstite,  nullo  alio  de- 
scendente  relicto,  decessit.  Haec 
marito  paternum  feudum  in  do- 
tem  dedit  et  duobus  filiis  ex  eo 
procreatis  obiit ,  quorum  unus 
duas  filias  reliquit,  alter  vero 
uno  filio  masculo  superstite  de- 
functus  est.  De  praedicto  itaque 
feudo  ingentem  vidimus  quaestio- 
nem ,  masculo  quidem  boc  feu- 
dum  totum  sibi,  quia  solus  ejus, 
qui  primo  investituram  accepit, 
beres  masculus  sit,  vindicante, 
feminis  vero  totam  sui  patris 
partem  sibi  defendentibus,  quia 
ex  eo  nullus  exstitit  masculus. 
Cumque  inter  sapientes  saepe 
super  bac  quaestione  sit  dis- 
putatum,  tandem  pro  masculo 
pronuntiatum    est.     Non  euim 


III.    Consuetudines  feudorum. 


135 


Antiqua  Tit.  VIII,  c.  24.  25. 
patet  locus  feminae  in  feudi  suc- 
cessione,  donec  masculus  superest 
ex  co,  qui  primus  fuit  investitus 
de  lioc  feudo1).  Nam  et  illud 
judicatum  scio,  si  ille,  qui  prop- 
rium  suum  feudum  militi  pro 
beneficio  dedit,  duobus  filiis  re- 
lictis  decessit,  quorum  unus  filia 
tantum  relicta  obiit ,  alter  vero 
filio  masculo  superstite  defunctus 
est,  quod  miles  non  debet  recog- 
noscere  suum  feudum  per  femi- 
nam ,  doncc  superest  masculus 
ex  eo,  qui  primam  investituram 
fecit. 


25.  Duo  fratres,  Titius  etSeius, 
de  novo  beneficio  a  quodam  ca- 
pitaneo  simul  iuvestiti  sunt  eo 
scilicet  tenore,  'ut  quamdiu  ipsi 
vel  eorum  descendentes  masculi 
viverent  et  masculis  deficientibus 
fcminae,  si  superessent,  fendum 
liabercnt'.  Ex  bis  fratribus  umis 
una  filia  rclicta,  altcro  adbuc 
vivente,  decessit.  Quaeritur,  de- 
functi  portio  cui  deferatur,  utrum 
filiac  an  fratri.  Respondetur,  fi- 
liae.  Unusquisque  enim  sibi  suis- 
que  beredilms  videtur  prospexisse. 


Vulguta  Lib.  II,  Tit.  17.  18. 
patet  iocus  feminae  in  feudi  suc- 
cessione,  donec  masculus  superest 
ex  eo,  qui  primus  de  lioc  feudo 
fuerit  investitus.    Nam  et  illud  s 
judicatum  scio,  si  ille,  qui  prop- 
rium   suum   feudum   militi  per 
beneficium  dedit,  duobus  filiis 
relictis  decesserit,  quorum  unus 
filia  tantum  relicta  obiit ,  alter  iu 
vero  filio  masculo  superstite  de- 
cessit,  quod  miles  non  dcbet  feu- 
dum  suum  per  fcminam  recog- 
noscere,  donec  superest  masculus 
ex  eo,  qui  primam  investituram  15 
fecit.  Alii  dicunt,  per  filiam  de- 
bere  cognoscere. 

xvm. 

DE  DUOBUS  FRATRIBUS  A 
CAPITANEO  INVESTITIS.  2o 
Duo  fratres ,  Titius  et  Seius, 
a  quodam  capitanco  de  novo  be- 
neficio  simul  investiti  sunt  eo 
videlicet  tenore,  'ut  quamdiu  ipsi 
vel  corum  lieredesmasculi  viverent  25 
ct  masculisdeficientibus feminae,  si 
superessent,  fcudum  baberent'.  Ex 
bis  fratribus  unus  una  filia  re- 
licta,  altero  adhuc  vivente,  de- 
ccssit.  Qnaeritur  de  portione  de-so 
functi,  cni  deferatur,  utrum  filiae 
an  fratri.  Rcspondctur,  filiae. 
Unusquisque  enim  sibi  suisquc 
beredibus    videtur  prospcxisse. 


1)  Concordat  liber  consuet.  Mediolani  liubr.  20:  'Ubi  feudum  est  lcgitiinum  3.r> 
sivc  ordinarium  et  iiaternum  defuncto  vasallo  filii  statim  succedunt  nisi  pacto 
spcciali  probetur  al>  initio  conccssum  ut  etiam  ad  filias  perveniret,  quo  casu  et 
filia  propter  pactum  succedit ,  dcficiente  tamen  masculo'  'Practcrea  si  praeter 
consuetum  ordinem  fuerit  tam  ad  masculos  quam  ad  focminas  concessum ,  illius 
successio  deficientilms  dcmum  masculis  ad  focminas  pervenict'  'Si  vero  filium  aut  40 
tiliam  reliquit  mariti  in  beneficio  succedit  sccundum  dictam  proximam  distinctio- 
nem  scilicet,  ut  prius  mastuli  dcindc  foeminae  succedant'. 


136 


III.    Consuetudines  feudorum. 


Anliqua  Tit.  VIII  c.  25.  26.  27. 
Si  tamen,  qui  filiam  reliquit,  sine 
herede  decessisset,  propter  teno- 
rem  investiturae  insertum  ejus 
5  pars  fratri,  non  domino  adquisita 
foret. 


10  26.  Si  inter  dominum  et  fide- 
lem  de  investitura  feudi  conten- 
tio  emerserit,  quia  dominus  eam 
factam  neget,  si  vasallus  afferat 
eos  testes,  qui  tempore  investi- 

15  turae  parcs  erant,  scd  postoa  qua- 
libet  cx  causa  pares  esse  desie- 
rint,  an  idco  sint  removendi,  quia 
nunc  non  sint  pares?  Sed  quam- 
vis  alii  aliud  sentiant ,  mihi  ta- 

aomen  et  quibusdam  aliis  vidctur 
sufficere,  eos  saltcm  tcmpore  in- 
vestiturae  pares  fuisse.  Quid 
enim  peccavit ,  qui  investituram 
accepit ,  si  illi,  quos  eo  tempore 

25utpote  idoneos  adhibuit,  postea 
pares  esse  desierunt? 


30 

27.  Ex  eo,  quod  scriptum  est, 
si  inter  dominum  ct  vasallum 
nascatur  quaestio  dc  feudo,  quod 
pcr  pares  illius  curiae  sit  diri- 
ssmenda1),  quaesitum  est:  Si  quis 
dixerit,  se  a  quodam ,  fortassis 
episcopo  jam  defuncto,  de  annua 
praestatione  aut  alia  qualibet  re 


Vulgata  lib.  II,  Tit.  18. 19.  20. 
Si  tamen  is,  qui  filiam  reliquit,  sine 
bcrede  decessisset,  propter  teno- 
rcm  investiturae  insertum  ejus 
pars  fratri,  non  domino  est  quae- 
sita. 

XIX.  AN  REMOVERI  DEBE- 
ANT  TESTES,  QUI  PARES 
ESSE  DESIERUNT  ? 
Ex  facto  quaesitum  esse  scio, 
si  inter  dominum  et  fidelcm  de 
investitura  feudi  contentio  emer- 
serit,  quia  factam  eam  dominus 
neget,  si  vasallus  afferat  eos  tes- 
tes,  qui  temporc  quidem  investi- 
turae  pares  erant,  sed  postca  qua- 
libet  ex  causa  pares  esse  desie- 
ruut,  an  ideo  sint  rcmovendi,  quia 
nunc  non  sunt  parcs?  Sed  quam- 
vis  alii  aliud  sentiant,  mibi  ta- 
mcn  et  quibusdam  aliis  vidotur 
sufficere,  eos  tempore  investitu- 
rae  saltem  pares  fuisse.  Quid 
enim  peccavit,  qui  investituram 
accepit,  si  illi,  quos  co  temporc 
utpote  idoncos  adbibuit,  postea 
pares  esse  desierunt? 

XX.  DE  CONTROVERSIA 
INTER  EPISCOPUM  ET  VA- 
SALLUM. 
Ex  eo,  quod  scriptum  est,  si 
intcr  dominum  et  vasallum  de 
fcudo  nascatur  quaestio,  quod  per 
parea  ejusdem  curiae  sit  diri- 
menda,  quaesitum  est:  Si  quis 
dixerit ,  se  a  quodam ,  fortassis 
episcopo  jam  dcfuncto,  de  annua 
praestatione  aut  alia  qualibet  re 


l)  Supra  tit.  V  c.  1,  tit.  VIII  c.  23. 


III.    Consuetudines  feudorum. 


137 


Anfiqua  Tit.  VIII  c.  27.  28. 
investituram  per  feudum  acce- 
pisse,  et  cum  successore  ejus  agat, 
et  ille  respondendo  neget,  hunc 
esse  vasallum ,  utrum  per  pares 
ejusdem  curiae  sit  judieandum 
super  hac  quaestione  ?  Opponit 
enim  vasallus,  quod  dominus  ne- 
gat,  eum  esse  vasallum  et  ideo 
in  ea  curia  non  habere  pares. 
Item  dicit  vasallus,  quod  prius 
de  suo  recto  feudo  debet  inves- 
tiri ,  quam  a  nemine  judicari. 
Domino  respondente,  quod,  quid- 
quid  inter  eos  sive  de  investitura 
sive  de  fidelitatc  sive  de  princi- 
pali  causa  est  agendum,  per  suam 
curiam  expediendum  est.  Sed 
laudatum  scio  saepe,  pares  illius 
curiae  secundum  praefatum  mo- 
dum  prius  eligendos,  ad  quorum 
spectat  officium,  ut  prius  illum 
de  suo  recto  feudo  investiri  fa- 
ciant,  sed  fidelitatis  jnsjurandnm 
differatur,  donec  de  principali 
causa  cognoscatur.  Ex  eo  enim 
apparebit,  utrum  jurare  debeat 
an  non ,  quod  totum  expeditae 
quaestionis  est.  Si  constiterit, 
vasallum  aliquid  aliud  praeter 
id,  de  quo  quaeritur,  ab  eodcm 
domino  tenere  pro  fendo ,  tunc 
enim,  quin  debeat  de  suo  recto 
fcudo  investituram  accipere  et 
fidclitatem  jurare  et  sic  ad  prin- 
cipalem  causam  accedere,  non  est 
dubitandum. 


Vitlgata  Lib.  II,  Tit.  20.  21. 
per  feudum  investituram  acce- 
pisse,  et  cum  successore  ejus  agat. 
et  ille  respondendo  neget,  hunc 
esse  vasallum  .  utrum  per  pares5 
ejusdem  curiae  sit,  judicandum 
super  hac  quaestione?  Opponit 
enim  vasallus,  quod  dominus  ne- 
gat,  suum  esse  vasallum  et  ideo 
in  ea  curia  pares  non  habet. 10 
Item  dicit  vasallus,  quod  prius 
de  suo  recto  feudo  debet  inves- 
tiri ,  quam  a  nemine  judicari. 
Domino  respondente,  quod,  qnid- 
quid  inter  eos  sive  de  investi-  «5 
tura  sive  de  fidelitate  sive  de 
principali  causa  est  agendum, 
per  suam  curiam  est  expedien- 
dum.  Sed  laudatum  saepe  scio, 
pares  illius  curiae  secundum  prae- 
fatum  modum  esse  prins  eligen- 
dos,  ad  quorum  spectat  officium, 
ut  eum  prius  de  suo  recto  feudo 
investiri  faciant,  sed  fidelitatis 
jusjurandum  differatur,  donec  de^ 
principali  cansa  cognoscatur.  Ex 
illo  enim  apparebit,  utrum  jurare 
debeat  an  non ,  quod  totnm  ex- 
peditae  qnaestionis  est.  Sed  si 
constiterit,  vasallum  aliquid  aliud  M 
praeter  id,  de  quo  quaeritur,  ab 
eodem  domino  pro  feudo  tenere, 
tunc  enim ,  quin  debeat  de  suo 
recto  feudo  investituram  accipere 
et  fidelitatem  jurare  et  sic  ad35 
principalem  causam  accedere,  non 
est  dubitandum. 


XXI.   DE  VASALLO  MILITE, 
QUI  ARMA  BELLICA  DEPO- 
SUIT. 

28.  Miles,quibeneficiumtenebat,      Miles,  qui  beneficium  tenebat, 


138 


III.    Consuetudines  feudorum. 


Antiquu  Tit.  VIII  c.  28.  29. 
cum  esset  sinc  liberis,  vencrabi- 
lem  domum  intravit  et  saeculo 
abrenuntiando  arma  bcllica  de- 

»  posuit  babitumquc  religionis  as- 
sumpsit  et  sic  convcrsus  effectus 
est.  Hic,  donec  vixerit,  feudum 
retinere  conatur.  quod  dominus 
vel  agnatus  sibi  pertinere  con- 

lotendit.  Sed  judicatum  est,  do- 
mini  vel  agnati  potiorem  esse 
conditionem.  Quia  enim  factus 
est  miles  Cbristi,  desiit  esse  mi- 
les  saeculi '),  nec  beneficium  per- 

lstinet  ad  eum,  qui  non  debet  ge- 
rere  officium*). 


29.  Dominus  vocat  militem,  qui 

20  ab  eo  feudum  possidebat,  diccndo, 
eum  in  culpam  ineidisse,  per  quam 
feudum  amittere  debeat.  Hic  non 
respondet.  Quid  domino  facien- 
dum  sit,  quaeritur.  Respondetur: 

"Curiam  vocare  debet  et  in  ea  de 
militc  illo  conqncri.  qunm  curiam 
ter  vocare  debet  spatio  cjusdem 
curiae  arbitrio  terminando.  Si 
nec  ad  tertiam  vocationem  venit, 

•™  lioc  ipso  feudum  nmittat,  et  ideo 
debct  curin  dominum  mittcre  in 
possessionem.  Scd  si  intrn  an- 
num  venerit ,  restitnitur  ei  pos- 
sessio,  alioqnin  et  beneficium  et 

35  possessionem  perdit.  §1.  Si  vero 
vasallus  de  domino  quaeritur,  for- 


Vulcjata  Lib.  II,  fU.  21.  22. 
cum  esset  sine  libcris,  vencrabi- 
lem  domum  intravit  et  saeculo 
rcnuntiando  arma  bellica  dcpo- 
suitbabitumquereligionisassump- 
sit  et  sic  conversus  effectus  est. 
Hic,  donec  vixcrit,  feudum  reti- 
nere  conatur,  quod  dominus  vel 
agnatus  sibi  pertinere  contendit. 
Sed  judicatum  est,  domini  vel 
agnati  potiorem  esse  conditionem. 
Quia  enim  factus  est  miles  Dei, 
desiit  esse  miles  saeculi,  nec  be- 
neficium  pertinet  ad  eum,  qui  non 
debet  gerere  officium. 

XXI  r.  DE  MILITE  VASALLO, 
QUI  CONTUMAX  EST. 
Dominus  vocat  militem,  qui  ab 
eo  feudum  possidebat,  dicendo, 
cum  in  culpam  incidisse,  per  quam 
feudum  amittere  debeat.  Hic  non 
respondet.  Quaeritur,  quid  fa- 
ciendum  sit  domino.  Respondeo, 
eum  ad  curiam  vocari  debere,  et 
si  non  venerit,  iterum  eum  de- 
bere  vocari  usque  in  tertio  spa- 
tio,  septem  vel  decem  dierum 
arbitrio  ejusdem  curiae  determi- 
nando.  Quodsi  neque  venerit  ad 
tcrtiam  vocationem,  boc  ipso  feu- 
dum  amittat,  et  ideo  debct  curia 
dominum  mittcrc  in  posscssioncm. 
Sed  si  intra  annum  venerit,  re- 
stituitur  ei  possessio  ;  alioquin  et 
beneficium  ct  possessionem  amit- 


1)  Vide  epistolam  1'auli  (3  Tim.  2,  4) :  'Ncmo  militans  deo  implir at  se  ncpo- 
tiis  saecularilius'  et  Dccrchim  Gratiani  C.  23  qu.  8  c.  19.         2)  Gmcordat  lihrr 
com.  Mediolani  Rubr.  28  'Scd  etsi  aliquis  non  liabens  filios  vencrabilem  domum 
40  intraverit,  ct  rclijiionis  liabitum  snppresserit  et  monarhus  vel  ronversus  sit  effec- 
tus  feudum  aniittit  ncs-  etiam  frurtus  tcmpore  vitae  suae  rctinebit'. 


III.   Consuctudines  fcudorum. 


139 


Antiqua  Tit.  VIII  c.  29,  IX  c.  1. 2. 
sitan  quia  feudum  malo  ordine 
intravit,  domino  perperam  respon- 
dente,  quid  vasallo  sit  faeiendum, 
quaeritur.  Respondetur :  Curiam 
debet  vocare  et  in  ea  conqueri. 
Curia  debet  adire  dominum  eum- 
que  salva  reverentia  competcn- 
ter  cogere,  ut  vel  possessionem 
rcstituat  et  adquiescat  vel  judi- 
cio  curiae  se  committat.  Quod 
si  admonitus  facere  distulerit, 
tunc  licet  vasallo  ad  aliam  ma- 
jorem  potestatem  ire  et  sibi  con- 
sulere 


Vulgata  Lib.  II,  Tit.  22. 
tit,  ut  in  Lombarda  de  his  qui 
ad  placitum   venire  contempse- 
rint  1.  Si  cujuseumque.  §  1.  Si  vero 
vasallus  de  domino  quaeritur,  for-  5 
san  quia  fendum  malo  ordine  in- 
travit,  domino  perperam  respon- 
dente,  quid  vasallo  faciendum  sit, 
quaeritur.    Respondeo  :  Ipse  cu- 
riam  vocare  debet  et  in  ea  curia »« 
de  domino  conqueri.    Curia  de- 
bet  adire  dominum  eumque  salva 
reverentia  competenter  cogere,  ut 
vel  possessionem  restituat  et  ac- 
quiescat   vel   judicio  curiae  se  15 
committat.    Quod  si  ter  admoni- 
tus  facere  noluerit,  tunc  liceat 
vasallo  ad  aliam  majorem  potes- 
tatem  ire  et  sibi  consulere;  et 
si  dominus  ei  justitiam  facere2o 
noluerit,  poterit  eum  depraedare. 


IX.   HAEC  FECIT  UGO  DE 
GAMBOLADO2)   USQUE  AD 
EPISTOLAM  UBERTI. 

1.  Qui  de  marchia  vel  comi-  M 
tatu  vel  ducatu  vel  aliqua  regali 

dignitate  fuerit  investitus  per  be- 
neficium  ab  imperatore,  ille  tan- 
tum  debet  habere,  non  etiam  he- 

res  ejus.    Hercs  enim  hujusmodi  30 
beneficium  jure  successionis  ha- 
bcre  non  potest.    Si  tamen  ipse 
quoque  ab  imperatore  fuerit  in- 
vestitus,  habeat  et  teneat,  sicut 

pater  ejus  fecit ').  35 

2.  Si  capitanci  vel  valvasso- 


1)  Cfr.  constitutum  usus  risanae  cititatis  (Bonaini  II  \>.  061).  2)  Initio 
saeculi  XII  vixisse  ridetur  L'go  de  Gambolato.  Vide  Ficker  'Forsehungon  zur 
Eeichs-  und  Kechtsgcschiclite  Italiens'  II,  273.  Lociis  'Gambolado'  est  hodiernus 
'Gambolo'  yrope  Mediolanum.         3)  =  ftf.  VI  c.  1.  40 


140 


m.   Consuctudines  fcudorum. 


Antiqua  Tit.  IX  c.  2.  3.  4.  Vulgata. 

res  majores  vel  minores  investiti 

fuerint  de  feudo,  filii  et  nepotes 

ex  filio  succedunt.  Sin  autem 
s  ex  ipsis  filiis  vel  nepotibus  ali- 

quis  sine  descendentibus  mascu- 

lini  sexus  decesserit,  praedicti 

fratres  vel  nepotes  per  investi- 

turam  patris  vel  avi  in  benefi- 
locium  succedunt;  et  similiter  quo- 

que  de  consobrinis  dicendum  est 

3.  Si  duo  fratres  investiti 
fuerint  de  beneficio,  si  unus  eo- 
rum  sine  descendentibus  mascu- 

i5  lini  sexus  defunctus  fuerit,  do- 

minus  succedit,  non  frater,  nisi 

pactum  intercessit.   In  bis  enim 

omnibus  primum  videndum  puto, 

quid  actum  sit  inter  contraben- 
20  tes.    Stantia  enim,  quae  fit  ante 

tres  liberos  bomines,  servari  de- 

bet ,  nisi  juri  vel  naturae  con- 

traria  sit  ^).    Si  ergo  domino  et 

fideli  placuerit ,  ut  paciscantur 
25  de  filiabus,  quatenus  ipsae  succe- 

dant,  boc  quoque  servandum  est3). 

4.  Si  contigerit,  feminam  be- 
neficium  babere,  ipsaque  decesse- 
rit,  beneficium  ejus  nullo  modo 

3o  ad  maritum  perveniat,  nisi  ct  ipse 

a  domino  fuerit  investitus.  Sed 

et  si  ipsa  femina  filios  relique- 

rit,  dicunt  quidara,  in  beneficium 

filios  succedere  non  debere ,  nisi 
35  et  ipsi  de  eo  fuerint  investiti, 


1)  =  tit.  VI  c.  2.  2)  Cfr.  Edictum  Langobardorum,  Ratchis  lcget  5: 

'Quia  si  stantia  quam  antc  libcros  hominis  aliquis  facit  stare  debit'.  Lomb.  vul- 
gata  Tit.  De  debitis  et  vadimoniis  (II,  21)  1.  28:  'Quia  si  stantia  quam  antc  li- 
beros  homines  tres  aliquis  fecit  stare  debit'  (secundum  Cod.  Berolinenscmj  et 
40  Commentarios  Ariprandi  'Si  enim  coram  tribus  liberis  stantia  facta  credenda  :s;'. 
De  stantia  vide  A.  Wach  'Der  Arrestprocess  in  seiner  geschichtl.  Entwicklung' 
1868  p.  0.  3)  Cfr.  tit.  VI  C.  3. 


m.   Consuetudines  feudorum. 


141 


Antiqua  Tit.  IX  c.  4.  5.  Vulgata. 
quia  usu  regni  beneficium  voca- 
tur  paternum,   non  maternum. 
Sed  juxta  aequitatem  dicimus, 

praedictum  beneficium  ad  filios  5 
esse   devolvendum  sicut  cetera 
bona  materna.  Hoc  autem  dictum 
est  de  capitaneis  et  majoribus 
et  minoribus  valvassoribus.  De 

minimis  autem,  id  est  de  his,  qui  10 
tenent  feudum  a  minoribus  val- 
vassoribus,  feudum  si  tollere  vo- 
luerint,  licet  eis  tollere,  nisi  forte 
beneficium  vendiderint.    Si  enim 

pretium  pro  beneficio  acceperint,  15 
alterum  facere    omnino  habent 
necesse ,   id  est  aut  beneficium 
non  repetere  aut  pretium  ejus 
reddere l). 

5.  Quoniam  dictum  est,  quali-  20 
ter  beneficium  per  successionem 
ad  alterum  transferatur  vel  ad 
dominum  revertatur,  dicendum 
est,  quibus  casibus  feudum  prop- 

ter  culpam  fidelis  ad  dominum  25 
revcrtatur.     Si  ergo  capitanei 
vel  majores  valvassores,  qui  ho- 
die  improprie  capitanei  appellan- 
tur,  vel  minores  valvassores  do- 

minum  in  bello  dimiserint  vel  30 
credulitati  atque  fidei  eorum  ali- 
quid  a  dominis   commissum  ad 
eoruni  detrimentum  scientes  ma- 
nifestaverint  sive  eorum  uxores 

adulteraverint  scientes  sive  scien-  35 
tes  dominum  assalierint  sive  quid 
simile  fecerint  contra  fidelitatem 
domino  factam,  beneficio  eos  ca- 
rere  oportet.     Si   vero  dubium 

fuerit  inter  capitaneos  alias  de  40 


1)  Cfr.  tit.  VI  c.  4. 


142 


TII.    Consuctudincs  feudorum. 


Anliqua  Tit.  IX  c.  5,  X  r.  J. 
malefieio,    apuil  imperium  diffi- 
niri  debet.    Si  vero  inter  majo- 
re3  valvassores  et  minores  prae- 

5  dieta  quaestio  movcatur,  per  ju- 
dicem  terminctur.  Certe  si  ca- 
pitaneus  sive  valvassor  major 
vel  minor  sive  partem  beneficii 
vel  in  solidum  alienaverit,  et  ille 

lovel  beres  cjus  aliquis  sine  berede 
decesserit,  ut  proprium  benefi- 
cium  ad  dominum  revertatur  et 
totum,  quod  fecit,  irritum  erit 

X.   IN  QUIBUS  CAUSIS 
is     FEUDUM  AMITTITUR. 

1.  Cbertus  dc  Orto  Ansclmo 
liliodilccto  salutcni.  Cogis  me  et 
super  bocsaepe  scribendo  multum 
me  urgues,  ut  causas,  quibus  amit- 

2otantur,  ratas  tibi  significarem. 
Quod  ideo  distuli,  qnia  saepe  circa 
nostrae  reipublicae  curam  occu- 
patus  et  multis  privatorum  cau- 
sis,  aliis  rerum  innumcrabilium 

25  impedimentis  tentus  onus  illud 
subire  non  valeam.  Sed  ne  vi- 
dear  preces  tuas  parvi  pendere 
et  studium  discendi  ncgligere, 
quid  mibi    super   boe  vidcatur 

sopaucis  explicabo,  dummodo  me- 
mineris ,  causas  illas  sub  aliqua 
perfecta  regula  aut  diifinitione 
rotunda  non  posse  comprebendi. 
Xam  sicut  in  Digestis  de  proba- 

3otionibus  reperimus,  sic  et  de  bis 
causis  absquc  calumnia  diccre 
possumus.  Si  quis  enim  dixerit, 
quae  causae  ad  ingratitudinem 
alicui  domino  et  quemadmodum 


Vuhjaia  Lib.  II  Tit.  23. 


XXI.TT.    in  QUIBUS  CAUSIS 
EEUDUM  AMITTATUR. 

Obertus  de  Orto  Anschno  filio 
suo  salutein.  Cogis  me  et  super 
boc  saepe  scribendo  multum  ur- 
ges,  ut  causas,  quibus  beneficium 
amittatur,  enumeratas  tibi  signi- 
ficarem.  Quod  ideo  distuli,  quia 
saepius  circa  nostrae  reipublicae 
curam  occupatus  et  multis  pri- 
vatorum  causis  aliisque  rerum 
innumerabilium  impedimcntis  de- 
tentus  onus  illud  subire  uon  va- 
lebam.  Et  ne  vidcar  preces  tuas 
parvi  pendere  et  studium  dis- 
cendi  tibi  imminens  ncgligere, 
quid  mihi  super  boc  videatur 
paucis  vcrbis  explicabo,  dummodo 
memineris,  causas  illas  sub  ali- 
qua  certa  regula  aut  definitione 
rotunda  non  posse  comprebendi. 
Nam  sicut  de  probationibus  in 
Digestis  scriptum  reperimus,  sic 
et  de  his  causis  sine  calumnia 
diccre  possumus.  Si  quis  enim 
dixerit,  quae  causae  quemadmo- 


35       1)  Cfr.  tit.  VI  c.  5.  6. 


III.    Consuetudines  fcudorum. 


143 


Antiqua  Tit.  X  c.  1. 
vasalli  comprobandam  sufficere 
possint,  nullo  certo  modo  diffiniri 
posse ') ,  non  errabit.  De  illa 
tamen  ingratitudine  ioquor,  per 
quam  beneiicium  amittatur.  Mon 
enim  ad  lioc  sufficit  omnis  occa- 
sio,  per  quam  fidelis  accepti  be- 
neficii  videatur  ingratus.  Sed 
suut  quaedam,  ut  ita  dixerim, 
egregiae  ingratitudinis  causae, 
quibus  beneticium  secundum  mo- 
res  curiarum  amitti  solet.  (4,110- 
modo  enim  vasallus,  quam  humi- 
liter,  quam  devote,  quain  beuigne, 
quam  tideliter  erga  dominum 
suum  se  debeat  habere ,  potius 
ex  naturali  ingenio  et  bonis  cu- 
riarum  consuetudinibus  pcreipi  po- 
test,  quam  aliqua  lege  aut  scripto 
aliquo  possit  compreheudi.  lui- 
primis  illud  te  scire  oportet, 
beneiicii  iliius,  quod  liujus  gene- 
ris  est,  talem  esse  diltinitionem : 
Beneficium  est  nihil  aliud  quam 
benevola  actio  tribuens  gaudium 
capieutibus :).  Hujus  generis  spe- 
cies  est  beueficium  illud,  quod  ex 
benevolentia  alicui  traditur,  ut 
proprietas  (juidem  rei  immobilis 
penes  dantein  remaneat,  usus- 
lruetus  illius  ita  ad  accipientem 
transeat,  ut  ad  eum  heredesquo 
suos  masculos  et  feminas,  si  de 
eis  nominatim  dictum  fuerit,  in 
perpetuum  pertineat,  ob  hoc  ut 
ille  et  sui  heredes  fideliter  do- 
mino  serviant,  sivc  servitium  illud, 
quale  debeat  esse,  nominatim  sit 


VuUjata  Lib.  11  Tit.  23. 
duiu  alicui  domino  ad  ingratitu- 
diuem  alicujus  vasalli  probandam 
possint  sufficere,  nullo  certo  mo- 
do  posse  definiri ,  non  erraverit.  5 
De  illa  tamen  ingratitudine  lo- 
quor,  per  quam  beneticium  amit- 
tatur.    Non  enim  ad  hoc  sufficit 
omnis  occasio,  per  quam  tidelis 
accepti  beneticii  videatur  ingra- 10 
tus.    Sed  sunt  quaedam,  ut  ita 
dixerim,  egregiae  ingratitudinis 
causae,  quibus  beneticium  secun- 
dum  mores  curiarum  solet  adimi. 
(•iuomodo  enim    vasallus ,  quam  15 
humiliter ,   quam  devote ,  quam 
benigne,  quam  tideliter  erga  do- 
minuiu  suum  debeat  se  habere, 
potius  ex  naturali  et  bonis  cu- 
riarum    consuetudiuibus    potest  20 
percipi,  quam    aliqua   lege  aut. 
scripto  aliquo  possit  comprehendi. 
Imprimis  illud  te  scire  oportet, 
beueticii  illius ,  quod  est  genus, 
talem  esse  detinitionem :  Bene-  25 
ticium  nihil  aliud  est,  quam  be- 
nevola  actio,  tribuens  gaudium 
capientibus  capiensque  tribuendo 
in  id,  quod  facit  prona  et  sponte 
sua  parata.    Hujus  autem  gene-30 
ris  spccies  quaedam  est  beneti- 
ciuin  illud,  quod  ex  benevolentia 
alicuius  ita  datur,  ut  proprietate 
quidem  rei  innnobilis  beneficia- 
tae  penes  dantera  renianente  usus-  35 
iructus  illius  rei  ita  ad  accipien- 
tem  transeat,  ut  ad  eum  heredes- 
que  suos  masculos  sive  feminas, 
si  de  his  nominatim  dictum  sit, 


1)  Cfr.  I.  3  §  2  Dig.  22,5. 


2)  Scneca  'De  benefiiiis'  lib.  I  cap.  6. 


40 


144 


III.    Consuetudincs  feudorum. 


Antiqua  Tit.  X  c.  1.  2. 
expressum  sive  indetenniuate  sit 
promissum. 

5 


Vulgata  Lib.  II  Tit.  23.  24. 
in  perpetuum  pertineat,  ob  hoc, 
ut  ille  et  sui  heredes  fideliter 
domino  serviant,  sive  servitium 
illud  nominatim,  quale  esse  de- 
beat,  sit  expressum  sive  indeter- 
minate  sit  promissum. 


10 

2.  Prima  autem  causa  beneficii 
amittendi  haec  fuit ')  et  adhuc 
in  plerisque  curiis  est ,  sed  ta- 
men  in    nostra  Mediolanensium 

lsnon  est2),  quod  si  vasallus  per 
annum  et  diem 3)  domino  suo  mor- 
tuo  steterit,  quod  heredem  domini 
sui  investituram  petendo ,  fideli- 
tatem  pollicendo  non  adierit,  tan- 

20  quam  ingratus  existens  beneficium 
amittit,  et  econverso  si  domino 
superstite  vasallus  decesserit  et 
filius  ejus  per  jam  dictum  tem- 
pus  ea  neglexerit ,  beneficio  se 

25  cariturum  agnoscat. 

§  1.  Est  et  alia  ingratitudo, 
si  dominus  investituram  pollicendo 
vasalli  fidelitatem  peticrit  et  illo 
non  praestante  dominus  tribus 

sovicibus,  convenienti  tempore  in- 
terposito,  ad  curiam  suam  supcr 
hoc   proclamaverit   et  vasallus 


XXIV.  QUAE  FUERIT  PRIMA 
CAUSA  BENEFICII  AMIT- 

TENDI. 
Prima  autem  causa  beneficii 
amittendi  haec  fuit  et  adhuc  in 
plerisque  curiis  est,  sed  in  nostra 
Mediolanensium  non  obtinet,  quod 
si  vasallus  per  annum  et  diem 
domino  suo  mortuo  steterit,  quod 
heredem  domini  sui  investituram 
petendo,  fidelitatem  pollicendo  non 
adierit,  tanquam  ingratus  exis- 
tens  beneficium  amittit,  et  e 
converso  si  domino  superstite  va- 
sallus  decesserit  et  filius  ejus 
per  jam  dictum  tempus  neglexe- 
rit,  petere  investituram,  beneficio 
se  cariturum  agnoscat.  §  1.  Est 
et  alia  ingratitudo  notanda ,  si 
dominus  investituram  pollicendo 
vasalli  fidelitatem  petierit  et  illo 
non  praestante  dominus  tribus 
vicibusconveniente  tempore,  forte 
septem  dierum  spatio  interposito, 
ad  curiam  suam  super  hoc  pro- 


1)  Supra  tit.  VI  c.  11.  2)  'Imprimis  illud  scire  oportet  quod  vasallus 

nullo  modo  pcr  nostram  consuetudincm  feudum  amittit  licet  pcr  annum  et  diem 

35Steterit  quod  a  domino  invcstituram  non  pcticrit.  Amplius  si  vasallus  a  domino 
investituram  nondum  rccepit  niliilominus  feudi  patcmi  vcl  aviti  possessionem  a 
sequente  possessore  peterc  poterit'  (Jus  consuetud.  Mediolan.  secundum  Cod. 
licrolin.).  3)  Aliter  supra  lit.  VI  c.  11  'annum  et  mensem'.    Summula  de 

feudis  et  bene/iciis  secundum  dominum  Aliprandum  (Anschuts  p.  194—196):  'per 

4oannum  et  menseni,  si  miles  est,  aut  per  annum  et  diem,  si  privatus'.  Annum  et 
dicm  Mcdiolani  M  usu  fuisse  cx  libro  consuetud.  Mediol.  apparat.    Vide  Bubr.  8. 


III.   Consuetudines  feudorum. 


145 


Antiqua  Tit.  X  c.  2. 
tribus  vicibus  a  suis  paribus  ci- 
tatus  jurare  noluerit '),  si  tamen 
beneficium  tale  sit,  unde  jusju- 
randum  fidelitatis  fieri  debeat. 
Sunt  enim  quaedam  beneficia  data 
ita,  ut  pro  his  fidelitas  non  sit 
praestanda 

§  2.  Item  qui  dominum  suum, 
cum  quo  ad  praelium  venit,  in 
acie  periclitantem  dimiserit,  be- 
nefieio  se  indignum  judicavit s). 

§  3.  Praeterea  si  vasallus  prae- 
scierit  quemlibet  contra  dominum 
assaltum  mortem,  captionem  aut 
grandem  patrimonii  jacturam  mo- 
lientem ,  debet  dominum  super 
hoc,  quam  citius  potest,  certio- 
rare,  ut  proinde  dominus  sciens 
prudensque  pericula  valeat  decli- 
nare.  Quod  si  forte  fidelis  qui 
esse  debuit,  dolosus  aut  negli- 
gens  super  hoc  invcutus  fuerit, 
beneficio  se  cariturum  agnoscat4). 

§  4.  Rursus  si  dominae  vel  do- 
mini  nurui  aut  filiae  vel  sorori 
in  domo  adhuc  manenti,  quae  in 
capillo  dicitur5),  se  immiscuerit, 


Vulgata  Lib.  II  Tit.  24. 
clamaverit  et  vasallus  tribus  vi- 
cibus  a  suis  paribus  citatus  ju- 
rare  noluerit,  si  tamen  beneficium 
tale  sit,  unde  jusjurandum  fideli-  r> 
tatis  fieri   debeat.     Sunt  enim 
quaedam  feuda  ita  data ,  ut  pro 
liis  fidelitas  non  sit  praestanda. 
§  2.  Item  qui  dominum  suum,  cum 
quo  ad  praclium  iverit,  in  acie  i» 
periclitantem  dimiserit,  beneficio 
indignum  se  judicavit.    §  3.  Prae- 
terea  si  vasallus  praescierit  quem- 
libet  contra  dominum  suum  assal- 
tnm  mortem,  captionem  aut  gran-  u 
dem  patrimonii  jacturam  molien- 
tem ,  debet  dominum  super  hoc, 
quam  citius  potest,  certiorare,  ut 
proinde  dominus  sciens  prudens- 
que  periculum  valcat  declinare.  2» 
Quod  si  forte  fidelis  qui  esse  de- 
buerit,  dolosus  vel  negligens  su- 
per  hoc  inventus  fuerit,  se  bene- 
ficio  cariturum  agnoscat.    §  4. 
Rursus  si  domini  vel  dominae2s 
filiae  vel  nurui  aut  sorori  in  do- 
mo  adhuc  manenti ,  quae  in  ca- 
pillo  dicitur,   sese  immiscuerit, 


1)  Concordat  jut  munici])ale  McdioL:  'Quod  superius  diximus  quod  vasallus 
fcudum  non  amittit  per  nostram  consuctudinem  licct  per  annum  et  diem  steterit  30 
quod  a  domino  investituram  non  petierit ,  ita  iutclligendum  est  nisi  dominus  va- 
sallum  requisierit  ut  invcstituram  recipiat  et  fidelitatem  ci  faciat,  in  quo  casu  si 
ccssavcrit  per  annum,  feudum  debet  amittcre'  (secundum  Codicem  licrol.).  Liber 
consuet.  Mediol.  Bubr.  28:  'Scd  etsi  requisitus  fuerit  vasallus  pcr  pares  curiae 
tcr  ut  domino  serviat  vel  fidclitatcm  jurct,  et  non  venerit  sed  contumaciter  stete-  H 
rit  per  annum  et  diem  pcr  scntentiam  fcudo  privari  potcrit'.  2)  Cfr.  sui>ra 

tit.  VIII  c.  8.  3)  Cfr.  supra  tit.  II  pr ,  tit.  VI  c.  5,  tit.  IX  c.  5.  Excipit 

jus  municipale  Mediol.  casum  'si  suo  domino  Labcnti  cum  civitate  nostra  guerram 
non  subvenit  sed  cum  civitate  ei  contrarius  fuit  et  lioc  ea  ratione  quia  contra 
patriam  suam  pro  qua  jure  gcntium  pugnarc  debet  pro  aliquo  feudo  adesse  non  40 
conipellitur'  (secundum  Codicem  Berol.J.    Similiter  constitutum  usus  Pisanae  civi- 
tatis  (Bonaini  II  p.  968).         4)  Concordat  liber  consuct.  Mediol.  Rubr.  28. 
5)  Cfr.  Liutprandi  leges  l.  2.  3.  4.  145,  Lomb.  vulg.  II  Tit  14  l.  20—22.  Libr. 

10 


14G 


in.    Consuetudines  feudorum. 


Antiqua  Tit.  X  c.  2. 
feudo,  quo  se  monstravit  indig- 
num,  carere  debet1). 

§  5.  Porro  si  dominum,  ut  ita 

5  dixerim,  assalierit  vel  vicum,  in 
quo  est,  per  vim  ingressus  fue- 
rit  vel  impias  manus  in  perso- 
nam  domini  ubicumque  injecerit 
vel  alias  gravem  et  inhonestam 

loinjuriam  ei  intulerit  vel  morti 
ejus  veneno  aut  gladio  aut  aliter 
insidiatus  fuerit,  beneficium  amit- 
tit*).  Illud  te  non  lateat,  quod, 
qui  suo  domino  justitiam  facere 

i5  noluerit,  feudo,  quod  tenebat,  ex- 
spoliandus  erit,  sicut  in  alio  li- 
bello  vel  alia  vice  dictum  fore 
credo  3). 

§  6.  Sed  nec  est  alia  justior 

20  causa  beneficii  amittendi ,  quam 
si  id,  pro  quo  datum  fuerit,  hoc 
servitium  refutavit  facere. 

§  7.  Sed  et  qui  delator  domini 
sui  exstiterit  et  per  suam  dela- 

sstionem  grave  dispendium  eum 
sustinere  fecerit,  vel  si  cognove- 
rit,  dominum  inclusum  et  eum, 
cum  potuerit,  nou  liberaverit,  in- 
dignationem  domininon  evitabit4). 

30  §  8.  Praedictis  modis  benefi- 
cium  debere  amitti  tam  natura- 
lis  quam  civilis  ratio  suadet, 
quod  colligi  potest,  si  quis  no- 
vam  constitutionem s),  justas  ex- 


Vuhjata  Lib.  II  Tit.  24. 
feudo,  quo  se  monstravit  indig- 
num,  carere  debet.  §  5.  Porro  si 
dominum ,  ut  ita  loquar,  assalie- 
rit  vel  vicum ,  in  quo  est ,  per 
vim  aggressus  fuerit  vel  impias 
mauus  in  personam  domini  ubi- 
cunque  injecerit  vel  alias  graves 
et  inhonestas  injurias  intulerit 
vel  morti  ejus  veneno  vel  gladio 
vel  aliter  insidiatus  fuerit,  bene- 
ficium  amittat.  §  6.  Item  qui  do- 
mino  suo  justitiam  facere  nolue- 
rit,  feudum  perdit.  Sed  non  est 
alia  justior  causa  beneficii  aufe- 
rendi,  quam  si  id,  pro  quo  bene- 
ficium  datum  fuerit ,  hoc  servi- 
tium  facere  recusaverit,  quia  be- 
neficium  amittit.  Aliud  est,  si 
forte  ideo  non  servierit,  quia  non 
potuerit;  tunc  enim  feudum  non 
amittit.  §  7.  Sed  et  qui  delator 
domini  sui  exstiterit  et  per  suam 
delationem  grave  dispendium  eum 
sustinere  fecerit,  vel  si  cognove- 
rit ,  dominum  inclusum  et  eum, 
cum  potuerit,  non  liberaverit,  in- 
dignationem  domini  non  evitabit. 
§  8.  Praedictis  modis  beneficium 
debere  amitti  tam  naturalis  qnam 
civilis  ratio  suadet,  quod  potest 
colligi ,  si  quis  novam  constitu- 
tionem,  justas  exheredatiouis  cau- 
sas  enumerantem  et  alias  consti- 


r0cons.  Med.  Eubr.  19.  Germanice  'ira  Haar  geben'.  Cfr.  J.  et  W.  Grimm 
'Deutsches  Worterbuch'  s.  v.  Haar  III,  2  (p.  13).  1)  Supra  tit.  II  §  1, 

tit.  VI  c.  5,  tit.  IX  c.  5,  librum  consuet.  Mediol.  I.  c.  2)  Cfr.  I.  10  C.  8,57. 

3)  Supra  tit.  VIII  c.  29.  Aliter  jus  tnunicipale  Mediol.  secundum  cod.  Berol. : 
'Sed  nec  amittit  feudum  vasallus  jure  nostro  si  longissimo  tempore  steterit  quod 

Ki  nullum  servitium  domiuo  exbibuerit'.  4)  Concordat  libcr  cons.  Med.  I.  e. 

6)  Novcllam  115. 


III.   Consuetudines  foudorum. 


147 


Antiqua  Tit.  X  c.  2. 
heredationis  causas  euumerantem 
et  alias  constitutiones  veteres 
justas  repudii  et  ingratitudinis 
causas,  quibus  et  matrimonia  recte 
contracta  solvuntur  et  donationes 
jure  perfectae  revocantur,  subti- 
liter  scrutatus  fuerit.  Sed  quia 
natura  novas  deproperat  edere 
formas  '),  potest  multis  modis  con- 
tingere,  ut  aliae  emergant  cau- 
sae,  quibus  videatur  justum  adimi 
posse  beneficium,  ideoque  judex 
ubique  sollers ,  discretus  et  ae- 
quitati  obsecundare  sollicitus  sub- 
tiliter  cuncta  dispensans  provi- 
deat,  si  qua  fuerit  antiquioribus 
causis  similis  aut  major,  ut  pro- 
inde  sciat,  utrum  beneficium  sit 
amittendum  aut  niliilominus  re- 
tinendum.  Illud  enim  certum  est, 
quod  non  ex  omni  causa,  ex  qua 
opinio  vasalli  gravatur ,  benefi- 
cium  amittitur.  Nam  et  saepe 
deierat2)  et  beneficium  niliilomi- 
nus  retinet,  utputa  qui  portionem 
beneficii  absque  jlomini  conscien- 
tia  alienat ,  beneficium  quidem 
retinet,  sed  fidem  promissam  ser- 
vare  non  tenetur3). 


Vulgata  Lib.  II  Tit.  24. 
tutiones  veteres  justas  ingrati- 
tudinis  et  repudii  causas,  quibus 
matriinonia  recte  contracta  sol- 
vuntur  et  donationes  recte  factae  i 
revocantur,  subtiliter  sciscitatus 
fuerit.    Sed  quia  natura  novas 
deproperat  edere  formas ,  potest 
multis  modis  contingere,  ut  aliae 
emergant  causae,  quibus  videatur  n 
juste    adimi    posse  beneficium, 
ideoque  judex  sollers  et  discre- 
tus  et  aequitati  obsecundare  sol- 
licitus  cuncta  subtiliter  dispen- 
sans  provideat,  si  qua  fuerit  an-  n 
tiquioribus  causis  similis  seu  ma- 
jor,  ut  proinde  sciat,  utrum  be- 
neficium  sit  amittcndum  an  nihi- 
lominus  retinendum.    Illud  enim 
est  certum ,  quod  non  ex  omni  2» 
causa,  ex  qua  opinio  vasalli  gra- 
vatur,  beneficium  amittitur.  Nam 
et  saepe  deierat  et  beneficium 
nihilominus  retinet;  utputa  qui 
beneficii    portionem  absque  do-25 
niini  scientia  alienat,  beneficium 
quidem  retinet,  sed  fidem  pro- 
missam  servare  non  videtur. 


1)  Vide  constitutionem :  Tanta  (l.  2  §  18  Cod.  1,17)  'multas  etenim  forraas 
edere  natura  novas  deproperat  non  desperamus  ,  quaedam  postca  cmergi  negotia 
quae  adhuc  legum  laqueis  non  sunt  innodata.  2)  i.  e.  perjurat.  3)  Cfr. 
supra  tit.  VIII  c.  15.  Abhorret  liaec  senlentia  a  ti  Itgit  Lotharii  III,  quae  de- 
crevit  'nemini  licere  beneticia  que  a  suis  senioribus  babet  absquc  ipsorum  per-  35 
missu  distrabere  vel  aliquod  commcrcium  .  .  .  excogitare'.  Concordat  jus  muni- 
cij)ale  Mediol.  secundum  cod.  Berol.  1  'Amplius  si  vasallus  partem  feudi  consignati 
vel  non  consignati  contra  formam  absque  domini  licentia  alienaverit,  aliam  tamen 
partem  feudi  retinet  quain  non  alicnavit  licet  contra  iidem  promissam  fecisse  in- 
telligatur'  et  liber  consuetud.  Mediolani  'Si  partem  feudi  quod  suo  domino  per  40 
sacrainentuin  consignaverit  et  ex  certa  scientia  alicnaverit  sive  vendiderit  non 
totum  feudum  scd  partem  duntaxat  venditam  vasallus  amittit  licet  contra  iidem 
promissam  fecerit'  (Rubr.  28). 

10* 


148 


m.   Consuetudincs  feudorum. 


Antiqua  Tit.  X  c.  2. 
§  9.  Denique  saepe  quaesitum 
est,  vasallo  ob  justam  culpam  a 
feudo  cadente  utrum  id  ad  do- 

r>  minum  an  ad  successorem  va- 
salli  pertineat.  Sed  talis  distinc- 
tio  tam  ratione  quam  moribns 
comprobata  est ,  ut ,  si  quidem 
vasallus  ita  in  dominum  pecca- 

io  verit,  ut  feudum  amittere  debeat, 
non  ad  proximos  sed  ad  domi- 
num  feudum  revertatur ,  ut  ha- 
beat  hanc  saltem  suae  injuriae 
ultionem.    Si  vero  non  in  domi- 

lsnum,  sed  alias  grave  quid  com- 
miserit,  sicut  ecce  qui  fratrem 
suum  interfecerit  vel  alias  cri- 
men,  quod  parricidii  appellatione 
continetur ,  commiserit,  feudum 

2oquod  amittitur,  non  ad  dominum 
sed  ad  proximos  pertinet,  si  ta- 
men  fuerit  feudum  paternum,  si- 
cut  saepe  pronuntiatum  scio  l). 
§  10.  Si  vasallus  contra  con- 

25  stitutionem  bonae  memoriae  im- 
peratoris  Lotharii  alienaverit, 
quia  dominum  contemnerc  vide- 
tur,  beneficium  ad  dominum  per- 
tineat.    Scriptum  est  enim:  'pre- 

3o  tio  ac  beneficio  se  cariturum 
agnoscat'. 


Vulgata  Lib.  II  Tit.  24. 
§  9.  Denique  saepe  quaesitum 
est,  vasallo  propter  justam  causam 
a  feudo  cadente  utrum  ad  domi- 
num  an  ad  successorem  vasalli 
beneficium  pertineat.  Sed  talis 
distinctio  tam  ratione  quam  mo- 
ribus  comprobata  est,  ut,  si  qui- 
dem  vasallus  ita  in  dominum 
peccaverit,  ut  feudum  amittere 
debeat,  non  ad  proximos  sed  ad 
dominum  beneficium  revertatur, 
ut  hanc  saltem  habeat  suae  in- 
juriae  ultionem.  Si  vero  non  in 
dominum  sed  alias  grave  quid 
commiserit,  sicut  ille  qui  fratrem 
suum  interfecit,  vel  aliud  grave 
crimen  ,  quod  parricidii  appella- 
tione  continetur,  commiserit,  feu- 
dum  amittit,  et  non  ad  dominum 
sed  ad  proximos  pertinet,  si  ta- 
men  fuerit  paternum.  Sic  enim 
saepe  pronunciatum  scio.  §  10. 
Si  vasallus  contra  constitutionem 
bonae  memoriae  Lotharii  impe- 
ratoris  beneficium)  alienaverit, 
quia  dominum  contemnere  vide- 
tur,  ad  dominum  beneficium  per- 
tineat;  scriptum  est  enim ,  ut 
pretio  ac  beneficio  se  cariturum 
agnoscat 2). 


1)  Concordat  liber  consuet.  Mcdiol.  liubr.  28.  2)  Jn  multis  codicibus 

additur : 

Istis  et  aliis  modis,  qui  a  judice  per  siniilia  diligenter  inquirendi  sunt, 
35  bencfieium  adimitur.    Quaeritur,  si  ad  dominum  vcl  ad  proximos  beneficium 

amittitur.  Cum  vasallus  amittit  proptcr  delictum  in  dominum  commissum, 
ad  dominum  pertinerc  debcre,  si  propter  aliani  culpam,  ut  propter  parri- 
cidium,  ad  parentes,  boc  vidclicet  salvo  si  fucrit  patcrnum. 


III.   Consuetndines  feudorum. 


149 


Antiqna.  Vulgata  Lib.  II  Tit.  25. 

XXV.   SI  DE  FEUDO  VASALLUS  AB  ALIQUO 
INTERPELLATUS  FUERIT  ET  DOMINUS  EUM 
DEFENDERE  NOLUERIT. 

Negotium  tale  est :  Quidam  vasallus  a  domino  tene-  5 
bat  feudum,  de  quo  ab  alio  interpellatus  fuit,   et  sic 
dominum  vocavit,  ut  eum  defenderet;  domino  renuente 
ad  judicem  venire  vasallus  amisit  causam  per  senten- 
tiam.    Nunc  vero  vasallus  cambium  feudi  a  domino 
petit,  ad  quem  domiims  respondens  sic  ait,  illum  nun-  io 
quam  ab  eo  feudum  tenuisse  nec  ab  eo  investituram 
accepisse.    Contra  quem  vasallus  dicit,  se  hoc  feudum 
ab  eo  tenuisse  et  investituram  recepisse  et  ab  eo  pe- 
tivisse,  ut  eum  in  judicio  defenderet,  nec  tunc  tempo- 
ris  infitiebatur  Ulius  esse,  quod  totum  idoneis  testi-  u 
bus  probat  vasallus.    Snper  negotio  isto,  quod  litteris 
insinuastis,  tale  est  sapientium  nostrae  civitatis  con- 
silium,  videlicet  Oberti  de  Orto  et  Gerardi  Cagapisti, 
ut,  si  vasallus,  cum  de  feudo  interpellabatur ,  aucto- 
rem  suum,  id  cst  dominum,  ut  eum  defenderet,  vocavit  20 
et  hoc  probare  possit,  et  si  in  eo  judicio  vasallus  fue- 
rit  victus  de  re  aliena  investitum  fuisse,  ut  dominus 
vasallo  ejusdem  aestimationis ,  quod  erat.  tempore  rei 
judicatae,  feudum  restituat ')  vel  nummos  in  feudum 
dandos '-)  numeret.    Et  hoc  cum  certum  est ,  vasallum  25 
de  feudo  victum  fore  *).    Sed  si  dominus  neget ,  hoc 
feudum  nunquam  ab  eo  tenuisse  nec  ab  eo  domino 
ipsum  vasallum  vel  ejus  antecessores  nunquam  inves- 
tituram  accepisse,  et  hoc*)  vel  per  instrunientum  pub- 
lice  confectum  vel  per  pares  curtis  vasallus  potuerit3o 
probare ,  dominus  ad  restitutionem  feudi  tenebitur; 
alioquin  dominus  sacramcntum  subire  cogetur ,  istum, 
qui  in  causa  est,  vel  ejus  antecessores  a  se  vel  a  suis 
antecessoribus  nunquam  hoc  feudum  tenuisse  vel  in- 


1)  Cfr.  supra  II,  8  pr.  Vulg.  (VIII,  13  Ant.J ;  Constitutum  tisus  Pisanae  35 
civitatis  (Bonaini  II  p.  960).  2)  Cfr.  Gerber  'System  des  dcutschen  Privat- 
rechts'  13.  ed.  §  109  N.  16;  Ardizo  cap.  XXVII :  in  aliis  vero  rebus  mohili- 
bus  feudum  dari  non  potest,  nisi  loco  feudi  evicti  detur  pecunia,  quo  casu  pecu- 
niam  in  locum  feudi  retinebit;  Weber ,  'Handbucb  des  in  Deutschland  ublichen 
Lehcnrechts'  II  p.  476.  3)  Cfr.  1.  51  pr.  D.  21,  2;  l.  8  C.  8,45.  4)  scili-*o 
cet  vasallum  investituram  accepisse. 


150 


IIL   Consuetudines  feudorum. 


Antiqua.  Vulguta  Lib.  II  Tit.  25.  26. 

vestituram  accepisse;  quo  facto  dominus  absolvendus 
erit1). 

XXVI.   SI  DE  FEUDO  CONTROVERSIA  FUERIT. 

5  Si  de  feudo  defuncti  militis  contentio  sit  inter  do- 

minum  ct  agnatos  dcfuncti,  domino  novnm  feudum, 
agnatis  vero  paternum  esse  contendentibus ,  agnati  in 
possessione  feudi,  de  quo  quaeritur,  constituendi  sunt. 
Quo  facto  super  principali  quaestione  cognoscendum 

10  est,  utroque  autem  deficiente  in  probatione  electio 

jurisjurandi  agnatis  danda  ests). 

§  1.  Inter  filiam  defuncti  et  agnatos  ejus  de  quo- 
dam  praedio  quaestio  mota  est,  agnatis  feudum,  filia 
vero  allodium  sive  libellarium  esse  asserentibus.  Su- 

15  per  possessione,  apud  quem  manere  debeat,  quaereba- 

tur.  Responsum  est,  apud  filiam  possessionem  interim 
esse  collocandam *) ,  deficientibus  vero  hinc  inde  pro- 
bationibus  per  jusjurandum  causa  cognita  res  decida- 
tur,  electione  danda  agnatis4). 

20  §  2.    Defuncto  milite  inter  dominum  et  filiam  illius 

supcr  quodam  fundo  quaerebatur,  domino  feudum,  filia 
allodium  sive  libellarium  esse  allegante.  Filia  in 
possessione  feudi  manere  dcbet,  donec  de  eo  judicetur, 
probatione  vero  hinc  inde  cessante  electio  jurisjurandi 

25  filiae  danda  est 5). 

§  3.  Moribus  receptum  est,  dominum  de  feudo  sui 
militis,  quod  post  mortem  ipsins  ad  dominum  reverti 
sperabatur,  in  alium  militem  investituram  facere  posse. 
Quae  investitura  tunc  demum  capiet  effectum,  cum 

30  feudum  domino  sive  heredi  suo  fuerit  apertum.  Secus 

est  in  ecclesiasticis  pcrsonis.  Nam  si  ecclesiastica 
persona  talem  faciat  investituram ,  non  aliter  valebit, 
nisi  sibi,  non  etiam  successori  suo,  feudum  aperiatur, 
et  in  tali  investitura  consensus  ejus,  de  cujus  feudo 

35  sit,  exquiri  non  oportet6). 


1)  Cfr.  supra  I,  25  §  2  Vulg.  (VII,  4  Ant.).  2)  Cfr.  suj>ra'.II,  11 

Vulg.  (VIII,  17  Ant.).  3)  Cfr.  fragmcntum  juris  feudalis  Mcdiolanensis 

infra  impressum  §  6.  4)  Cfr.  infra  II,  51  §  5,  II,  41.  5)  Cfr.  infra 

II,  41.  6)  Cfr.  supra  I,  3  Vulg.  (I,  5  Ant.) ,  I,  9  Vulg.  (IV,  2  Ant), 

40 1,  24  §  1  Vulg.  (VII,  2  Ant),  infra  U,  35. 


m.   Consuetudines  feudorum. 


151 


Antiqua.  VuJgata  Lib.  11  Tit.  26. 

§  4.  Vasallus,  si  feudum  partemve  feudi  aut  feudi 
conditionem  ex  certa  scientia  inficiatus  fuerit  et  inde 
convictus  fuerit,  eo,  quod  negaverit,  feudo  ejusve  con- 
ditione  exspoliabitur '),  alius  autem  vasallus,  quamvis  5 
hoc  sciens  non  patefaciat,  feudum  tamen  retinet,  aut 
si  aliam  rem  domini  celaverit  vasallus,  feudum  tamen 
non  amittit. 

§  5.    Si  quis  per  triginta  annos  rem  aliquam  ut 
feudum  possedit  et  servitium  domino  exhibuit,  quam-10 
vis  de  ea  re  nunquam  sit  investitus,  praescriptione 
tamen  triginta  annorum  se  tueri  potest2). 

§  6.  Qui  clericus  efficitur  aut  votum  religionis 
assumit,  hoc  ipso  feudum  amittit5). 

§  7.    Etsi  vasallus  omni  anno  domino  se  non  re- 15 
praesentet,  feudum  tamen  non  amittet. 

§  8.  Omnes  filii  ejus,  qui  feudum  acquisivit,  fideli- 
tatem  facere  debent,  maxime  si  indivisum  habent, 
Quodsi  feudum  ex  divisione  ad  unum  tantum  perve- 
nerit,  ille  solummodo  faciet  fidelitatem4).  20 

§  9.    Adoptivus  filius  in  feudum  non  succedit5). 

§  10.  Mulier  habens  feudum  relictis  filiis  ex  duobus 
matrimoniis  decessit.    Inter  quos  feudi  quaestio  alia- 
rumque  rerum  maternarum  vcrtebatur.    Obtinuit,  filios 
prioris  matrimonii  tam  in  feudo  quam  in  ceteris  po-  25 
tiores  esse  6). 

§  11.  Naturales  filii,  licet  postea  fiant  legitimi,  ad 
successionem  feudi  nec  soli  nec  cum  aliis  vocantur7). 

§  12.    Si  minori  datum  fuerit  feudum ,  fidelitatem 
facere  non  cogitur,  donec  venerit  in  majorem  aetatem ;  30 
feudum  tamen  retinet. 

§  13.    Si  quis  decesserit  impubere  relicto,  fidelita- 


1)  „Qui  fief  denie,  fief  pert".  Cfr.  Cujacius  ad  hunc  locum,  Pertile  0.  c.  IV 
§  163  N.  108.  2)  Cfr.  supra  I,  26  Vulg.  (VII,  8  Ant.J.         3)  Cfr.  supra 

II,  21  Vulg.  (VIII,  28  Ant.J,  infra  II,  30  §  1.  4)  Cfr.  libr.  consuetud.  35 

Mediol.  Itubr.  29,  infra  II,  54  §  4.  5)  Cfr.  libr.  consuetud.  Mcdiol.  Eubr. 

29.  6)  Aliter  cap.  extraord.  32.  7)  Aliter  in  libro  consuetud.  Mediol. 

Bubr.  29 .-  sed  naturales  facti  postea  legitimi  ad  succcssionem  feudorum  accedunt. 
De  legitimatione  per  rescr.  princ.  cfr.  Ficker  'Forscliungen  zur  Rechtsgesch.  Ita- 
liens'  II  Nr.  257  et  Glossam  ordinariam  ad  hunc  paragraphum.    Cfr.  ad  ftunc^o 
paragraphum  sententiam  summi  tritmnalis  imperii  germanici  (Entschcidungen  des 
Beichsgerichts  in  Civilsachen  Bd.  XII  Nr.  60). 


152  01   Consuctudines  feudorum. 

Antiqua.  Vulgata  Lib.  II  Tit.  26. 

tem  nec  ipse  nec  alius  pro  eo  facere  cogitur.  Idem 
de  servitio  personali,  alius  tamen  pro  eo  faciens  ser- 
vitium  admittetur l). 

5  §  14.    Titius ,  filios  masculos  non  habens ,  partem 

suam  feudi  Seio,  partem  ejusdem  feudi  possidenti, 
agnato  suo,  concessit.  Sempronius,  proximior  agnatus, 
mortuo  demum  Titio  partem  illam  feudi  nullo  dato 
pretio  recuperare  potest8).  Quodsi  Titius  filios  baberet, 

io  pretio  reddito  etiam  vivo  Titio8).    Quodsi  consensit 

alienationi  vel  per  annum,  ex  quo  scivit,  tacuit,  omni- 
modo  removebitur 4). 

§  15.    Si  facta  de  feudo  investitura  poeniteat  do- 
minum ,  antequam  possessionem  transferat ,  an  prae- 

15  stando  interesse  vasallo   liberetur ,  quaesitum  fuit. 

Responsum  est :  praetermissa  illa  condemnatione ,  do- 
minum  possessionem  feudi ,  de  quo  investituram  fecit, 
tradere  compellendum s). 

§  16.    Filii  nati  ex  ea  uxore,  cum  qua  matrimonium 

M  tali  conditione  contractum  est,  ne  filii  ex  ea  nati  patri 

ab  intestato  succedant ,  et  in  feudum  non  succedunt. 
Nam,  quamvis  ratione  improbetur  talis  conditio,  ex 
usu  admittitur 6). 

§  17.    Licet  vasallus  domino  servitium  non  offerat, 

25  quantocunque  tempore  steterit,  dummodo  domino  pe- 

tenti  servire  paratus  sit ,  beneficium  non  amittit ;  si 
tamen  sciat,  ei  magnum  periculum  imminere,  ultro  ad- 
jutorium  suum  ei  debet  praebere.  Inde  quaesitum 
est,  si  dominus  in  perjurium  incidat,  quia  dare  non 

30  valeat,  quod  dare  juraverat,  et  vasallus  eum  libcrare 

possit  snam  pecuniam  dando  et  non  faciat,  an  benefi- 
cium  amittat.    Et  responsum  est,  non  amittere '). 

§  18.    Si  vasallus  culpam  committat,  propter  quam 
feudum  amittere  debeat,  neque  filius  neque  ejus  descen- 


„       1)  Cfr.  infra  II.  54  §  2.  2)  Cfr.  infra  II,  39  pr.  3)  Cfr.  libr. 

consuetud.  Medinl.  Eubr.8,  fragmentum  juris  feudalis  Mediol.  §  7 — 10.       4)  Cfr. 

ad  hunc  paragrajihum  li.  Schroeder  in  'Zeitsclir.  fiir  Ivechtsgescb.'  tom.  V p.  286  ff., 

lieseler,  'System  ilcs  gemcinen  deutschen  1'rivatreclits'  4.  ed.  p.  748.  5)  Cfr. 

infra  II,  33,  supra  II,  7  §  1  Vulg.  (VIII,  12  Ant.J,  Constitutum  usus  Pisanae 
wcicitatis  (Bonaini  II 058).         6)  Cfr.  infra  11,29.         7)  Cfr.infra  II,  39 §3. 


ITL    Consuetudines  feudorura. 


153 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  77,  Tit.  26. 

dentcs  ad  id  fcudum  vocabuntur,  sed  agnati,  qui  quarto 
gradu  sunt,  dummodo  ad  eos  pertineat1). 

§  19.  In  generali  alienatione  vasalli  non  contine- 
tur  feudum,  nisi  nominatim  dictum  sit 2).  5 

§  20.  Si  vasallus  feudum  alienaverit  ignorans,  non 
domino  sed  ipsi  vasallo  feudum  restituendum  est.  Ad 
interesse  vero  emptori  ignoranti  condemnandus  est 
vasallus  3). 

§  21.    Vasallus  feudum,  quod  sciens  abnegavit,  amit-io 
tat,  ignoranti  vero  subvenitur.    Quodsi  dubitat,  dubi- 
tanter  rcspondere  debet4). 

§  22.  Beneficium  a  vasallo  in  feudum ,  si  nihil  in 
fraudem  legis  fiat,  recte  dari  potest,  dum  tamen  mi- 
liti  detur5).  15 

§  23.    Si  vasallus  de  feudo  suo  agat  vel  convenia- 
tur,  sive  obtineat  sive  non,  licet  ignorante  domino  fiat, 
V  omni  tempore  firmum  erit  illud  judicium.     Nam  et 

transigere  recte  poterit  nec,  quod  accepit  transactionis 
nomine,  feudum  erit6).  20 

§.  24.  Domino  committente  feloniam  ^),  ut  ita  dicam, 
per  quam  vasallus  amitteret  feudum ,  si  eam  commit- 
teret,  responsum  est,  proprietatem  feudi  ad  vasallum 
pertinere,  sive  peccaverit  in  vasallum  sive  in  alium 8). 

§  25.    Feudnm  ea  lege  datum  'ut  ipse  lieredesque  25 
sui,  masculi  et  feminae,  et  cui  dederit  habeant',  iisdem 
culpis  amittitur,  quibus  et  aliud  feudum.    Quodsi  va- 
sallus  alienavit,  feudum  esse  desinit  apud  emptorem*). 

§  26.  Titius  cum  Sempronio  fratre  suo,  feudum  pa- 
ternum  possidente,  pactum  fecit  de  eo  feudo  non  pe-so 
tendo  a  Sempronio  hercdibusve  suis.  Sempronio  sine 
filio  masculo  defuncto  inter  Titium  et  Seium  fratrem 
suum  de  eo  feudo  quaestio  orta  est.  Et  responsum 
est,  pactum  non  obstare  Titio10). 


1)  Cfr.  infra  II,  31.  2)  Cfr.  infra  II,  51.  3)  Cfr.  infra  II,  42.  35 

4)  Cfr.  infra  II,  34  §  4.  5)  Cfr.  infra  II,  34  §  3,  supra  II,  9. 

6)  Cfr.  infra  II,  43.  7)  De  verbo  'felonia'  cfr.  Diez,  'W.B.  d.  roman. 

Spr.'  I  8.  v.  fello.  Verbum  occurrit  jam  saec.  XII  in  diplomatibus ,  cfr.  Hist. 
Fatr.  Chart.  Tom.  I  Nr.  575,  Mon.  Germ.  Ilistor.  4"  Leges  Sectio  IV  Tom.  I  p.  305. 

8)  Cfr.  infra  II,  47.       9)  Cfr.  infra  II,  48.       10)  Cfr.  infra  II,  49. 


III.    Consuetudines  feudorum. 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  27. 

XXVn.   DE  PACE  TENENDA  ET  EJUS  VIOLA- 
TORIBUS  »). 

Fredericus,  Dei  gratia  Romanorum  imperator,  semper 
Augustus  episcopis,  ducibus,  comitibus,  marchionibus 
et  omnibus,  ad  quos  literae  istae  pervenerint,  gratiam 
suam  et  pacem  et  dilectionem. 

Quoniam  divina  praeordinante  clementia  solium  re- 
giae  majestatis  conscendimus ,  dignum  est,  ut,  cujus 
praecellimus  munere ,  illi  omnino  pareamus  in  opere. 
Inde  est,  quod  nos  tam  divinas  quam  hnmanas  leges 
in  suo  vigore  manere  cupientes  et  ecclesias  sive  eccle- 
siasticas  personas  sublimare  et  ab  incursu  et  invasione 
quorumlibet  defensare  intendentes,  quibuscunque  per- 
sonis  jus  suum  conservare  volumus  et  pacem  diu  de- 
sideratam  et  antea  toti  terrae  necessariam  per  univer- 
sas  regni  partes  habendam  regia  auctoritate  indicimus. 
Qualiter  autem  eadem  pax  sit  tenenda  et  servanda, 
in  subseqnentibus  evidenter  declarabitur. 

§  1.  Si  quis  hominem  infra  pacem  constitutam  occi- 
derit ,  capitalem  subeat  sententiam ,  nisi  per  duellum 
hoc  probare  possit,  quod  vitam  suam  defendendo  illum 
occiderit.  Si  autem  omnibus  manifestum  fuerit,  quod 
non  necessario  sed  voluntarie  illum  occiderit,  tunc  ne- 
que  per  duellum  neque  quolibet  modo  se  excusabit, 
quin  capitali  damnetur  sententia. 

§  2.  Si  vero  violator  pacis  a  facie  judicis  fugerit, 
res  ejus  mobiles  a  judice  in  populo  publicentur  et 
dispensentur ,  heredes  autem  sui  hereditatem,  quam 
ipse  tenebat,  recipiant,  tali  conditione  interposita,  ut 
jurejurando  spondeant,  quod  illc  violator  pacis  nun- 
quam  de  cetero  ipsorura  voluntate  aut  consensu  ali- 
quod  emolumentum  inde  percipiat.  Quodsi  heredes 
neglecto  postmodum  juris  rigore  hereditatem  ei  di- 
miserint,  comes  eandem  hereditatem  regiae  ditioni 
assignet,  et  a  rege  jure  beneficii  recipiant. 

§  3.  Si  quis  alium  infra  pacis  edictum  vulneraverit, 
nisi  in  duello,  quod  vitara  suam  defendendo  hoc  fece- 


1)  Cfr.  Monumcnta  Germaniae  Historica  4"  Legum  Sectio  IV  Tom.  1  p.  194  ff. 
De  hac  pacis  constitutione  vide  F.  Kiich  'Die  Landfriedensbestrebungen  Kaiser 
Friedricks  L'  1887. 


01.  Consuotudines  fcudorum. 


155 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  27. 

rit,  probaverit,  manus  ei  amputetur  et,  sicut  superius 
dictum  est,  judicetur  et  judex  in  causa  ipsum  et  res 
ejus  secundum  rigorem  justitiae  strictius  consequatur. 

§  4.  Si  quis  aliquem  ceperit  et  absque  sanguinis  s 
effusione  fustibus  percusserit  vel  crines  ejus  aut  bar- 
bam  expilaverit,  decem  libras  ei,  cui  injuria  illata  esse 
videtur,  per  compositionem  impendat  et  judici  viginti 
libras  persolvat.  Si  vero  temerarius  absque  percus- 
sione  eum  invadat ,  quod  vulgo  dicitur  cisteros  et l) 10 
calida  manu,  ac  verberibus  contumeliisque  male  trac- 
taverit,  quinque  libras  pro  tali  excessu  componat  et 
judici  pro  tali  excessn  decem  libras  persolvat. 

§  5.  Quicunque  judici  suo  pro  excessu  viginti  libras 
invadiaverit,  praedium  suum  pro  pignore  illi  tradat  et  is 
infra  quatuor  septimanas  invadiatain  pecuniam  per- 
solvat.  Quodsi  infra  quatuor  septimanas  praedium 
suum  solvere  neglexerit,  heredes  sui,  si  voluerint,  he- 
reditatem  recipiant  et  comiti  infra  sex  septimanas  vi- 
ginti  libras  persolvant.  Si  autem  comes  eandem  here-20 
ditatem  regiae  potestati  consignet,  proclamatori  etiam 
damnum  restituat  et  praedium  a  rege  beneficiali  jure 
obtineat. 

§  6.  Si  clericus  de  pace  violata  pulsatus  fuerit,  id 
est  notatus  aut  proscriptus  fuerit,  aut  pacis  violatorem  25 
in  contubernio  suo  habuerit,  et  de  his  in  praesentia 
sui  episcopi  et  sufficiente  testimonio  convictus  fuerit, 
comiti ,  in  cujus  comitatu  idem  clericus  hoc  perpetra- 
verit,  viginti  libras  persolvat  et  de  tanto  excessu  se- 
cundum  statuta  canonum  episcopo  satisfaciat.  Si  au-  ao 
tem  idem  clericus  inobediens  exstiterit,  non  solum  offi- 
cio  et  beneficio  ecclesiastico  privetur,  verum  etiam  tan- 
quam  proscriptus  habeatur. 

§  7.  Si  judex  clamore  populi z)  aliquem  pacis  vio- 
latorem  ad  castrum  alicujus  domini  secutus  fuerit,  ss 
dominus,  cujus  castrum  id  esse  cognoscitur,  ad  facien- 
dam  justitiam  illum  producat.  Qui  si  de  sua  fuerit 
diffisus  innocentia  et  ante  conspectum  judicis  venire 
formidaverit ,  si  mansionem  in  castro  habet,  dominus 
ejus  omnia  bona  mobilia  sub  sacramento  judici  reprae-  *> 


1)  l.  asteros  hant,  Mon.  Gerw.  1.  c.  j>.  190.         2)  'GeruflV. 


156 


III.   Consuetudines  feudorum. 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  27. 

sentet  et  eum  de  cetero  in  domo  sua  tanquam  pro- 
scriptum  non  recipiat.  Si  vero  mansionem  in  castro 
non  habuerit,  dominus  ejus  secure  eum  adducere  fa- 

s  ciat  et  postmodum  judex  cum  populo  eum  tanquam 

pacis  violatorem  persequi  non  desistat. 

§  8.  Si  duo  Iiomines  pro  uno  beneficio  contendunt, 
et  unus  super  eodem  beneficio  investitorem  producit, 
illius  testimonium,  cum  investitor  donum  investiturae 

w  recognoscit,  comes  primo  recipiat;  et  si  idem  probare 

poterit  idoneis  testibus,  quod  absque  rapina  hoc  idem 
beneficium  habuit,  remota  controversiae  materia  id  ob- 
tineat.  Quodsi  de  rapina  praesente  judice  convictus 
fuerit,  rapinam  dupliciter  solvat,  beneficio  vero  careat, 

15  nisi  justitia  et  judicio  dictante  illud  in  posterum  re- 

quirat. 

§  9.  Si  tres  vel  plures  contendunt  de  eodem  bene- 
ficio  producentes  utrinque  diversos  investitores,  judex, 
in  cujus  praesentia  causa  ventilatur,   a  duobus  re- 

20  quirat  boni  testimonii  hominibus ,  in  provincia  eorun- 

dem  litigatorum  commorantibus,  per  sacramentum,  quod 
juraverint ,  quis  illorum  absque  rapina  ejus  beneficii 
possessor  exstiterit,  et  cognita  cx  ipsorum  testimonio 
rei  veritate  possessor  beneficium  suum  quiete  obtineat, 

25  nisi  judicio  et  justitia  dictante  alter  de  manu  sua  illud 

eripiat. 

§  10.  Si  rusticus  militem  de  violata  pace  pulsans 
manu  sua  juraverit,  quod  non  voluntarie  scd  necessi- 
tate  hoc  faciat ,  manu  militari ')  se  miles  expurgabit. 

30  Si  milcs  rusticum  de  violata  pace  pulsaverit  et  manu 

sua  juraverit,  quod  non  voluntate  sed  necessitate  hoc 
fecit,  de  duobus  unum  rusticus  eligat,  an  divino  an 
humano  judicio  innocentiam  suam  ostendat,  aut  septem 
testibus  idoneis,  quos  judex  elegerit,  se  expurget.  Si 

35  miles  adversus  militem  pro  pacc  violata  aut  aliqua 

capitali  causa  duellum  committere  voluerit ,  facultas 
pugnandi  ei  non  concedatur,  nisi  probare  possit,  quod 
antiquitus  ipse  cum  parentibus  suis  natione  legitimus 
miles  existat. 

40  §  11.   Post  natale  Sanctae  Mariae  unusquisque  co- 


1)  lege  manu  quarta,  Mon.  Germ.  I.  c.  p.  197. 


III.    Consuetudines  feudorum. 


157 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  27. 

mes  septem  boni  testimonii  viros  sibi  eligat  et  de  qua- 
libet  provincia  cum  bis  habendis  sagaciter  disponat, 
et  quanto  pretio  secundum  qualitatem  temporis  annona 
sit  vendenda,  utiliter  provideat.  Quicunque  vero  con-  s 
tra  deliberationem  ipsius  infra  anni  terminum  altius 
modium  et  carius  vendere  praesumpserit,  tanquam  vio- 
lator  pacis  habeatur  et  totidem  viginti  libras  comiti 
exsolvat,  quanti  modios  sive  maldios  altius  vendidisse 
convictus  fuerit.  10 

§  12.  Si ')  quis  rusticus  arma  vel  lanceam  portaverit 
vel  gladium,  judex,  in  cujus  potestate  repertus  fuerit, 
vel  arma  tollat  vel  viginti  solidos  pro  ipsis  a  rustico 
recipiat. 

§  13.    Mercator  negotiandi   causa  per  provinciam  u 
transiens  gladium  suum  suae  sellae  alliget  vel  super  *) 
vehiculum  suum  ponat,  non  ut  quem  laedat  innocentem, 
sed  ut  a  praedone  se  defendat. 

§  14.    Nemo  retia  sua  seu  laqueos  aut  alia  quaelibet 
instrumenta  ad  capiendas  venationes  tendat,  nisi  adao 
ursos,  apros  vel  lupos  capiendos3). 

§  15.  Ad  palatium  comitis  nullus  miles  arma  ducat, 
nisi  rogatus  a  comite. 

§  16.  Publici  latrones  et  convicti  antiqua  damnen- 
tur  sententia.  25 

§  17.  Quicunque  advocatiam  suam  vel  aliquod  aliud 
beneficium  enormiter  tractaverit  et  a  domino  suo  ad- 
monitus  non  resipuerit,  et  in  sua  perseverans  insol- 
lertia  ordine  judiciario  tam  advocatia  quam  beneficio 
exutus  fuerit,  si  postmodum  ausu  temerario  advocatiam  30 
vel  beneficium  iuvaserit,  pro  violatore  pacis  habeatur. 

§  18.  Si  quis  quinque  solidos  valens  vel  amplius 
furatus  fuerit,  laqueo  suspendatur;  si  minus,  scopis 
et  forcipe  excorietur  et  tundatur4). 

§  19.    Si  ministeriales  alicujus  domini  inter  se  guer-ss 


1)  Cfr.  ad  sequentia  v.  Planck,  'Waffenverbot  und  Reichsacht  im  Sachsen- 
spiegcl'  (Sitzungsber.  der  philos.-philoloij.  und  histor.  Cl.  der  k.  bayer.  Acad.  der 
Wissensch.  1884).  2)  ita  recte  nonnulli  codices,  Ardizo,  Mincuccius  et  Cuja- 
cius;  Vulg:  sub.  3).  Cfr.  innovationem  pacis  Franciae  lihenensis  de  anno 

1179:  bi  qui  laqueos  tendunt  et  compedes  ponunt,  qui  nullo  die  aut  loco  pacemjg 
debent  habere  (M.  G.  I.  c.  p.  381).  4)  Cfr.  pacem  Moguntinam  de  anno 

1103  (M.  G.  I.  c.  p.  135, 126),  pacem  Bavaricam  de  a.  1094  (M.  G.  I  c.  p.  610). 


158 


m.    Consuetudines  feudorum. 


Antiqua.  Vuhjaia  Lib.  II,  Tit.  27.  28. 

ram  habucrint,  comes  sive  judex,  in  cujus  regimine 
eam  fecerint,  leges  et  judicia  exinde  prosequatur. 
§  20.    Quicunque  per  terram  transiens  equum  suutn 

5  pabulare  volueiit,  qnantum  propinquius  secundum  viam 

stans  in  loco  amplecti  potuerit  ad  refectionem  et  re- 
spirationem  equi  sui,  impune  ipsi  equo  porrigat.  Lici- 
tum  sit  etiam,  ut  herba  et  viridi  silva  sine  vastatione 
et  noxa  quilibet  utatur  pro  sua  commoditate  et  usu 

10  necessario l). 

XXVHI.   HIC  FINITUR  LEX.  DEINDE  CONSUE- 
TUDINES  REGNI  INCIPIUNT. 

Domino  guerram  facienti  alicui,  si  sciatur,  quod  juste 
aut  cum  dubitatur,  vasallus,  ut  eum  adjuvet,  tenetur. 

i5  Sed  cum  palam  est,  quod  irrationabiliter  eam  facit, 

adjuvct  eum  ad  ejus  defensionem.  Ad  offendendum 
vero  eum  adjuvet,  si  vult.  Sed  si  eum  adjuvare  no- 
luerit,  non  tamen  feudum  perdet.  Obertus  et  Gerar- 
dus.    Alii  vero  sine  distinctione  dicunt,  semper  debere 

20  eum  adjuvare.    Sed  Obertus  et  Gerardus  eo  utuntur 

argumento,  quod,  quemadmodum  dominum  excommuni- 
catum  vel  a  rege  bannitum  non  est  obligatus  vasallus 
ad  adjuvandum  vel  servitium  ei  praestandum ,  immo 
solutus  est  interim  sacramento  fidelitatis,  nisi  ab  ec- 

25  clesia  vel  a  rege  fuerit  restitutus ,  ita  nec  istum  in- 

juste  guerram  alicui  facientem  2). 

§  1.  Ad  hoc  quantocunque  tempore  steterit  vasallus, 
quod  domino  non  servierit,  secundum  usum  Mediola- 
nensium  beneficium  non  amittit,  nisi  servitium  facere 

so  renuerit  vel  nisi  a  domino  ei  denunciatum  fuerit  et 


1)  Cfr.  J.  Grimm,  'Deutsche  Rct  htsalterthumer'  p.  400—402,  0.  Gierke,  'Der 
Humor  im  dcutschen  Uccht'  p.  15.  Cfr.  quoque  M.  G.  I.  c.p.609:  Viator  si  ne- 
cesse  liabuerit,  duos  in  agro  manipulos,  aut  si  multuni  trcs,  cquis  suis  tollat,  quos 
in  codcm  agro  aut  in  proxima  villa  depascat.    P.382:  Si  viator  equitans  neccsse 

35  habuerit  pasccre  cquum  suum,  pcdem  unum  ponat  in  via  et  falce  vel  cultro  quan- 

tum  cxpedit  de  frugibus  rcsccet  ct  in  via  equum  suum  reficiat   Sachsen- 

spiegel  11/68.  2)  Cfr.  fragmentum  juris  fcudalis  Mediolanensis  §4:  Sed  ncc 
feudum  vasallus  nostra  consuetudine  perdit ,  si  suo  domino  habenti  cum  civitate 
aostra  guerram  non  subvenit  sed  cum  civitatc  ci  contrariu.T  fuit,  et  boc  ea  ratione 

«o  quia  contra  patriam  suam,  pro  qua  jurc  geiitium  pugnare  debet,  pro  aliquo  feudo 
adesse  non  compellitur. 


III.   Consuetudincs  feudorum. 


159 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  28. 

ille,  cum  potuerit,  diu  steterit,  quod  servitium  nullum 
ei  fecerit Bonus  tamen  judex  varie  ex  causis  per- 
sonisque  diffiniet.  Finge ,  vasallum  remotum  esse  vel 
propinquum,  paratum  esse  vel  non,  dominum  guerram  5 
habere  vel  non  utrumque  magnam  vel  parvam,  et  an 
nunciavit  ei  dominus  vel  non  —  baec  enim  omnia  ver- 
tuntur  in  cognitione  causae  et  promptiores  sumus  ad 
absolvendum  quam  ad  condemnandum.  Tamen  scias, 
quod  si  vasallus  sciverit,  dominum  obsideri  vel  alias  10 
ei  mortem  imminere  et,  cum  potuerit  etiam  sine  nuntio 
eum  non  adjuverit,  feudo  privabitur. 

§  2.  Si  vasallus  in  feudo  aliquod  aedificium  fecerit 
vel  ipsum  sua  pecunia  melioraverit  et  contigerit  post- 
ea ,  ut  vasallus  sine  filio  masculo  decedat ,  dominus  15 
aut  patiatur  aedificium  auferri  aut  solvat  pretium  me- 
liorationis.  ldem  dico,  si  pretio  servitutem  fundo  ac- 
quirat.  Quidam  alii  dicunt,  omnino  ad  dominum  per- 
tinere 2)  s). 

§  3.  His  consequenter  dicitur ,  quod  si  vasallus  20 
decedat  et  contingerit  feudum  ad  dominum  reverti, 
sic  distinguitur :  ut  si  ante  Martium ,  omnes  fructus 
ejus  anni  ex  feudo  provenientes  ad  dominum  pertine- 
ant,  si  vero  post  Kalendas  Martii  usque  ad  Augustum, 
fructus ,  qui  interim  percipiuntur ,  ad  beredes  vasalli25 
pertineant ,  si  vero  post  Augustum ,  omnes  fructus 
anni  percipiet  dominus.  Quidam  tamen  dicunt,  quo- 
cunque  tempore  anni  decedat,  omnes  pendentes  ad  do- 
minum  pertinere  *). 

§  4.  Contra  omnes  debet  vasalkis  dominum  adjuvare,  30 
etiam  contra  fratrem  et  filium  et  patrem,  nisi  contra 
alium  domiuum  antiquiorem ;  hic  enim  ceteris  est  prae- 
ferendus  4). 

1)  Cfr.  fragmentum  juris  feudalis  Mediol.  §2:  Sed  ncc  araittit  fcudum  va- 
sallus  jure  nostro,  si  longissimo  tcnipore  steterit,  quod  nullum  servitium  domino35 
exliilmerit.  §  1G:  Quod  superius  diximus,  quod  vasallus  feudum  non  amittit  per 
nostram  consuetudinem  licet  per  annum  et  diem  stetcrit  quod  a  domino  investitu- 
ram  non  pctierit,  ita  intclligcndum  est,  nisi  dominus  vasallum  requisierit  ut  in- 
vestiturani  recipiat  et  fidelitatem  ei  faciat ,  in  quo  casu ,  si  cessaverit  per  annum, 
feudum  debet  amittere.  Cfr.  quoque  I.ibrum  consuetudinum  Mediolani  Eubr.  XXI 40 
in  /»ne.  2)  Cfr.  supra  11,8  §  2  Vulg.  (VIII,  15  Ant.J.  3)  In  nonnullit 
codicibus  sequuntur,  quae  infra  in  Appendice  impressa  sunt.  4)  Cfr.  ad  §  3 

Constitutum  usus  Pisanae  civitatis  (Bonaini  II  p.  967).         5)  Cfr.  librum  con- 


160 


III.    Consuetudines  feudorum. 


Antiqua,  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  29.  30. 

XXIX.  DE  FILIIS  NATIS  DE  MATRDfOKIO  AD 
MOllGANATICAM  CONTRACTO. 

Qoidam  habens  filium  ex  nobili  eonjuge,  post  mor- 
5  tem  ejus  non  valens  contincre  aliam  minus  nobilem 

duxit.  Qui  nolcns  existere  in  peccato  eam  desponsa- 
vit  ea  lege,  ut  nec  ipsa  nec  filii  ejus  amplius  babeant 
de  bonis  patris ,  quam  dixerit  tempore  sponsaliorum, 
verbi  gratia  decem  libras  vel  quantum  voluerit  dicere, 
io  quando  eam  sponsat,  quod  Mediolani  dicitur  'accipere 

uxorem  ad  morganatieam'  alibi  'lege  Salica' ').  Hic 
filiis  ex  ea  susceptis  decessit.  Isti  in  proprietate  non 
succedunt  aliis  exstantibus  sed  nec  in  feudo  etiam 
aliis  non  exstantibus,  quia  licet  legitimi  sint,  tamen 
u  in  beneficio  nullateuus  succedunt  -).    In  proprietate 

vero  succedunt  patri  prioribus  non  exstantibus,  succe- 
dunt  etiam  fratribus  sine  legitima  sobole  descendenti- 
bus  secundum  usum  Mcdiolanensem. 


XXX.   DE  BENEFICIO  FEMINAE. 

20  Si  femina  habens  beneficium  decesserit,  quia  femi- 

neum  est  feudum  et  sine  pacto  speciali,  deficientibus 
filiis  masculis  ad  filias  pertinebit.  Obertus  et  Gerar- 
dus.  Alii  vero  dicunt 8) ,  nisi  per  pactum  speciale  ad 
eas  non  pertinere,  sicut  si  datum  essct  masculo,  quia, 

25  si  ideo,  quod  est  femineum,  sine  pacto  transit  in  femi- 

nas,  eadem  ratione,  quia  est  femineum,  transire  debet 
in  fcmineam  prolem,  etiam  masculis  exstantibus,  quod 
falsum  est.  Ex  hoc  illud  desceudit,  quod  dicitur,  cle- 
ricum  nullo  modo  in  bencficium  paternum  succedere, 

30  etiamsi  postea  hunc  habitum  postposuerit.    Idem  in 

omnibus,  qui  habitum  religionis  assumunt  ut  conversi. 
Hi  enim  nec  postea  in  feudo  succedunt  et,  si  quod  ha- 
bent,  pcrdunt4). 

suetud.  Mediolani  Hubr.  28 :  Amplius  si  anteriorcm  dominum  babet  Yasallus  ipsius 
debet  fidelitatem  excipcre.    Aliter  in  feudo  liyio.  1)  Cfr.  de  matrimomo  ad 

35  morganaticam  Stobbe,  'Iiandbucb  des  deutscbcn  Privatrecbts'  IV  §  214  et  ibi  ci- 
tatos,  Pertile,  Storia  III  p.  335.    F.  v.  Thudichum,  'Sala,  Sala-Gau,  Lex  Salica' 
1895  p.  75  sqq.     In  libro  consuetudinum  Mediolani  iwn  mentio  fit  talis  matri- 
monii.       2)  Cfr.  supra  II,  26  §  16.       3)  Cfr.  supra  II,  17  (VIII,  22  AtU.J. 
4)  Cfr.  supra  II.  21  (VIII,  28  Ant.J,  II,  26  §  6. 


III.   Consuetudines  fendorum. 


161 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  31.  32. 

XXXI.  SI  VASALLUS  FEUDO  PRIVETUR,  CUI 

DEBEAT  DEFERRI. 

Vasalli  feudum  dclinqucntis  licet  ad  agnatos  quan- 
doque  pertineat,  filius  tamen  ad  id  nullatenus  aspira- 1 
bit,  nisi  id  iteruin  a  domino  conquirat,  scilicet  gratiam 
faciente,  verbi  gratia  si  non  sunt  alii  ex  latere,  qui- 
bus  aperiatur.  Ad  cujus  petitionem  admittuntur,  qui 
quarto  gradu  sunt  remoti  ab  eo,  qui  id  acquisivit,  et 
etiam  usque  in  infinitum ,  dum  tamen  hos  constct  ab  10 
eo  per  masculos  descendisse  '). 

XXXII.  QUI  TESTES  SINT  NECESSARII  AD 
PROBANDAM  NOVAM  INVESTITURAM. 

Sive  clericus  sive  laicus  sit  dominus,  ad  probandam 
novam  investituram  semper  pares  curtis  sunt  neces-  is 
sarii ;  et  si  sine  eis  facta  sit  investitura,  etiamsi  do- 
minus  confiteatur  factam ,  quia  tamen  sine  hac  sol- 
lemnitate  facta  est ,  non  valet ,  etiamsi  probari  pos- 
sit  per  breve  testatum.    Sed  alii  contra  testantur, 
etsi  dominus  confiteatur  factam,  decurrcns  postea  ad  20 
sollemnitatem   consuetudinis  non  audiatur,   sed  tale 
habeatur  ac  si  pares  adfuissent.    Sed  alii ,  etiam  si 
probari  possit  per  brcve  testatum,  ut  Obertus  et  Ge- 
rardus,  nisi  a  paribus  fuerit  confirmatum  z).  Consules 
tamen  Mediolanenses  nuper  quibusdam  omnia  contra^ 
rescripserunt ,  in  quo  fere  omnes  Mediolanenses  con- 
senserunt  et  consentiunt,  ut  breve  testatum  non  a  pa- 
ribus  sed  ab  aliis  confirmatum  sufticiat  ad  probandam 
novam  investituram8).  Novam  investituram  dico,  quando 
feudum  primo  quaeritur.    De  veteri  autem  beneficio  m 
investiturae ,  quae  fit  a  domini  successore  vel  vasalli 


1)  Cfr.  supra  II,  26  §  18.  2)  Lectionem  vulgatae  mutilatam  esse,  certum 
est.  Codex  vetustissimus  Parit.  4676  omittit  in  textu  verba:  Sed  alii  contra  tes- 
tantur  usque  Ubertus  et  Gerardus.  In  margine  verba  Sed  alii  contra  tcstantur 
usque  pares  adfuissent  addita  sunt.  Verisimile  igitur  est,  verba:  'Sed  alii,  etiam:i."> 
si  probari  possit  per  breve  testatuni  ut  Obcrtus  et  Gerardus'  non  genuina  esse  et 
verba:  nisi  a  paribus  fuerit  confirinatum  post  verba:  etiamsi  probari  possit  per 
brevc  testatum  ponenda  esse.  3)  Cfr.  Librum  consuetudinum  Mediolani 

liubr.  27:  quamvis  per  nostram  Consuctudineni  aliis  idoncis  testibus  possit  in- 
vestitura  legitime  probari  si  de  ea  dubitetur.  10 

11 


162 


ITT.    Consuetudincs  feudorum. 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  32.  33. 

successore,  etiam  extranei  recipiuntur  ad  testimonium, 
praeter  feminas  secundum  usum  Mediolanensium.  Istae 
enim  nec  in  causis  feudi  nec  aliorum  recipiuntur  ad 
5  testimonium  *) ,  ceteri  autem  in  omnibus  recipiuntur, 

quae  ad  causas  feudi  pertinent,  praeterquam  de  nova 
investitura. 

XXXIII.   DE  CONSUETUDINE  RECTI  FEUDI. 

Sciendum  est  itaque ,  feudum  acquiri  investitura, 

io  successione  vel  eo,  quod  babeatur  pro  investitura ,  ut 

ecce  si  dominus  alicui  coram  curia  dixerit:  'Vade  in 
possessionem  illius  fundi  et  teneas  ipsum  pro  feudo'. 
Licet  enim  non  intercessisset  investitura,  tamen  tale 
est  ac  si  intervenisset ,  quia  ille  ejus  voluntate  pos- 

13  sessionem  feudi  nactus  est  feudi  nomine 2).    §  1.  Inde 

etiam  dicitur,  quod ,  si  aliquis  probaverit,  se  aliquid 
nomine  beneficii  aliquo  tempore  tenuisse  domino  prae- 
sente  et  non  contradicente  et  servitium  ejus  quasi  a 
vasallo  recipiente,  licet  non  probet  investituram,  verum- 

20  tamen  obtinebit  praestito  juramento,  nisi  aliud  contra 

inducatur 8).  Q,uod  autem  dietum  est,  ut  per  pares 
probetur  investitura,  dictum  est  de  eo  domino,  qui 
alios  babet  vasallos,  ceterum  sufficiunt  extranei  nec 
dicatur  ideo  investituram ,  ubi  sine  paribus  facta  est, 

25  non  valere,  quoniam  tunc  temporis  pares  aberant,  quia, 

etiamsi  absint,  tamen  exspectandi  sunt 4).  §  2.  Sacra- 
mentum  non  semper  est  dandum  possidenti  sed  quando- 
que  possidenti,  quandoque  petenti,  quandoque  neutri ; 
et  cum  alicui  corum  datur,  ita  demum  datur,  si  aliquid 

30  pro  eo  sit,  quod  judiceni  moveat.   Ubi  nibil  est,  quod 

faciat  pro  aliquo  eorum  praeter  possessionem  solam, 
tunc,  secundum  quod  judici  melius  visum  fuerit,  aut 
possidcnti  dabitur  sacramentum  aut  actore  non  pro- 
bante  qui  convenitur,  etiamsi  nihil  praestiterit ,  obti- 

35  tineat 5).   Et  cum  datur ,  aut  datur  a  judice  aut  a 


1)  Cfr.  autem  libr.  consuetud.  Mediol.  liubr.  29:  Et  notandum  est  quod  se- 
cundum  quorundam  sententiam  Mcdiolani  duabus  tantum  mulieribus  adhibitis  ul- 
tima  voluntas  roboratur  ....  2)  Aliter  supra  I,24pr.  Vulg.  (VII,  1  Ant.J. 

3)  Cfr.  supra  II,  2  §  1  Vulg.  (VIII,  4  Ant.J.  4)  Cfr.  supra  II  2  §  1 
40  Vulg.  (VIII,  4  Ant.J,  infra  II,  57  §  1.  5)  l.  4  C.  2,  1. 


m.    Consuetudines  feudorum. 


163 


Antiqua.  Vutgata  Ltb.  II,  Tit.  33.  34. 

parte.  Si  a  parte,  aut  subeat  cum  duodecim  sacra- 
mentalibus  secundum  inferiorem  distinctionem  aut  re- 
ferat  pars,  cui  delatum  est;  si  a  judice,  juret  illc,  cui 
delatum  est,  cum  duodecim  vasallis '),  cum  sex  paren-s 
tibus,  ceteros  vero,  si  vult,  babeat  extraneos ;  dominus 
vero ,  si  vult ,  cum  parentibus  aut  cum  vasallis  solis 
aut  cum  parentibus  vel  cum  extraneis  mixtis  parenti- 
bus  vel  vasallis.  Et  jurabit  vasallus  semper  sine 
mentione  conscientiae,  dominusque  de  suo  facto  simi-  w 
liter,  de  facto  vero  patris  vel  avi  aut  alterius  ascen- 
dentis  juramento  conscientiam  solam  apponet2).  Qui- 
dam  tamen  dicunt,  non  quidem  conscientiam  esse  ap- 
ponendam ').  §  3.  In  quibusdam  etiam  causis  sacra- 
mentum  calumniae  a  domino  non  exigetur*).  Quodi* 
nuper  rex  Fredericus  in  Roncalia  fecit.  Constituit 
enim,  ut  vasallus  sacramentum  calumniae  a  domino 
non  exigat.  Quod  etiam  a  parte  domini  intelligendum 
est,  ut  'quod  quisque  juris  in  alterum  statuit,  ipse 
eodem  jure  utatur' 5).  §  4.  Similiter  vasallus  dominum  M 
accusare  vel  testimonium  contra  eum  reddere  non  po- 
test  in  civili  causa  modica  aut  criminali.  Quidam 
tamen  dicunt ,  in  criminali  non  licere,  in  civili  licere. 
In  quibus  si  contra  fecerit,  feudo  privabitur.  §  5. 
Item  si  inter  dominum  et  vasallum  controversia  sit  2:. 
de  beneficio,  domino  possidente  et  vasallo  in  proba- 
tione  deficiente ,  qui  convenitur  nnllo  praestito  jura- 
mento  absolvatur;  vasallo  vcro  possidente  et  actore 
in  probatione  deficiente,  si  longa  sit  vasalli  possessio, 
ejus  juramento  causa  finiatur.  Ubi  vero  nova  est3o 
possessio,  sacramentum  ei  non  praestabitur,  sed  domino 
deferctur,  nisi  aliud  pro  possidcnte  faciat. 

XXXIV.   DE  LEGE  CONRADI. 

Lex  Conradi  de  beneficiis,  quae  dicit  'Si  inter  capi- 
taneos  controversia  sit,  coram  rege  finiatur,  si  inter  u 


1)  Cfr.  supra  I,  25  §  2  Vulg.  (VII,  4  Ant.J         2)  Cfr.  infra  II,  57  §  6. 

3)  Cfr.  supra  I,  25  §  2  Vulg.  (VII,  4  Ant.J,  infra  II,  57  §  4;  Lombardam 
rulgatam  II,  55  Cap.  VII.  4)  Cfr.  ad  hoc  v.  Ikthmann  -  Ilolliceg ,  'Der 

gernianisch-romanische  Civilprocess  im  Mittelalter  tom.  II  1873  p.  408,  409. 

5)  Cfr.  tit.  Dig.  2,  2. 

11* 


164 


III.    Consuctudincs  feudoruni. 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  11,  Tit.  34. 

valvasores ,  coram  paribus  curiae',  Mediolani  non  te- 
netur.  sed  talis  distinctio  ibi  observatur,  quod,  si  in- 
ter  duos ,  quicunque  fuerint,  de  beneficio  regali  con- 
troversia  sit,  quorum  uterque  a  rege  se  asserit  in- 
vestitum  esse ,  tunc  causa  coram  eo  decidatur, 
ceterae  vero  causae  apud  pares  curiae.  §.  1.  Si  in- 
ter  pares  duos  de  aliquo  beneficio  controversia  sit, 
quorum  uterque  suum  feudum  proprium  esse  dicat, 
sive  asserant  eundem  investitorem  sive  diversos  ,  co- 
ram  judice  vel  arbitro  finiatur.  Sed  cum  unum  pro- 
ducunt  investitorem,  si  possidenti  sine  fraude  dominus 
guarentare  voluerit ,  ipse  obtinebit ,  nisi  adversarius 
contra  aliquid  induxerit.  §  2.  Ex  eadem  lege  descen- 
dit,  quod  dominus  sine  voluntate  vasalli  feudum  alie- 
nare  non  potest.  Quod  Mediolani  non  obtinet.  Ibi 
enim  sine  curia  etiam  totum  beneficium  recte  aliena- 
tur1),  dum  tamen  aut  aequali  domino  aut  majori 
vendatur.  Inferiori  vero  sine  voluntate  vasalli  non 
licet,  nec  licet  partem  alienare  etiam  majore  retenta 
alia  parte  feudi ;  verbi  gratia  est  vasallus,  qui  ab 
eodem  domino  in  pluribus  locis  feudum  tenet;  si 
partem  feudi  in  uno  loco  vendat,  in  alio  sibi  retineat, 
iste  non  debet  emptori  servire,  sed  per  priorem  domi- 
num  totum  beneficium  cognoscere.  Cum  curia  vero 
cuicunque  beneficium ,  etiam  rustico ,  et  sine  vasalli 
voluntate  potest,  dum  tamen  totum  alienet.  Obertus. 
Quidam  alii  dicunt,  et  Gerardus,  non  valere,  si  fiat 
inferiori2).  §  3.  Similiter  nec  vasallus  feudum  sine 
voluntate  domini  alienabit.  In  feudum  tamen  recte 
dabit,  si  secunda  persona  talis  sit,  quae  feudum  ser- 
vire  possit 3),  ut,  si  dans  miles  est,  et  ille  qui  feudum 

1)  scilicet  dominus.  2)  Cfr.  Libr.  consuetud.  Mediol.  Rubr.  28:  Do- 

minus  quoquc  totuin  illud  quod  Vasallus  tcnct  in  feudum  alii  potest  Vendcre  vel 
in  feudum  dare,  ut  Vasallus  novo  emptori  respondeat  sicut  priori  domino  respon- 
debat.  Veluti  si  totam  curiam  quis  vendidcrit,  in  qua  eius  plurcs  Vasalli  fuerant 
tunc  enim  cum  Universitate  vendita  Vasalli  transeant ,  et  novo  emptori  facere  fi- 
delitatem  tencntur.  IIoc  ita  ubi  aeque  nobili  sive  bouo  venditio  facta  sit  alioquin 
novo  Emptori  secundum  nos  respondere  non  cogitur,  sed  tantum  antiquo  domino 
respondebit.  3)  Cfr.  fraymentum  juris  feudalis  Mediolanensis  §5:  Sed  et  81 
vasallus  alii  in  fcudum  dcderit  rem  sibi  datam  in  feudum  vel  partem  et  aliquid 
inde  percepit,  contra  tidelitatem  facero  non  intelligitur ,  dummodo  secundum  for- 
mam  feudi  et  personc  )duncc  illud  assignaverit ;  Libr.  cunsuct.  Mediol.  Hubr.  28. 


III.    Consnetudines  feudorum. 


165 


Antiqua.  Vulgnta  Lib.  II,  Tit.  34.  35. 

accepit,  miles  inveniatur  ad  hoc,  ut  feudum,  si  conti- 
gerit ,  domino  similiter  servire  ut  prior  possit.  Et 
hoc  ut  dare  liceat  in  infinitum.  In  quibusdam  tamen 
curiis  ultra  tertiam  personam  feudi  consuetudo  non  5 
extenditur ,  ut ,  cum  feudum  pervenit  in  quartam 
personam ,  dominus  ei  auferre  possit.  Profecto  ille, 
qui  suum  beneficium  alii  dat  in  feudum ,  non  debet 
alia1)  lege  dare  nisi ,  qua  ipse  habeat,  ut,  si  habet 
'sibi  suisque  heredibus'  —  quod  intelligi  debet  de 10 
solis  masculis  —  non  debeat  alii  dare,  ut  habeat 
'ipse  et  sui  heredes,  masculi  et  feminae'2).  Unde 
quibusdam  placet,  ut  eo  ipso  fendum  amittat,  ut  Ger- 
ardus.  Alii:  et  qui  dedit  et  cui  datum  est  beneficium 
perdit.  Secundum  alios  vero  tunc  domino  aperitur,i5 
cum  masculi  defecerint  §  4.  Si  fuerit  inter  dominum 
et  vasallum  de  feudo  controversia ,  domino  dicente: 
'Hoc,  quod  tenes,  in  feudum  a  me  habes',  ille  vero  ne- 
gaverit,  si  quidem  prorsus,  et  probatum  fuerit,  ipsum 
ab  eo  auferatur.  Sed  cum  dubitanter  responsum  fue-  20 
rit  'Nescio  minime',  secundum  quosdam;  sed  secundum 
alios  tunc  demum  privabitur,  si  fraudulenter,  id  est 
sciens,  hoc  negaverit8). 

XXXV.  DE  CLERICO,  QUI  INVESTITURAM 

FACIT.  25; 

Clerico  investituram  faciente  de  suis  bonis,  ejns 
successor  omnifariam  cogitur  eam  adimplere ,  cumque 
de  bonis  ecclesiae  eam  fecerit,  si  possessio  rei  per 
beneficium  invcstitae  penes  eum  fuerit,  ipse  et  ejus 
successor  eam  adimpleant,  quod  etiam  in  laico  con- 30 
tingit.  Ubi  vero  de  alterius  feudo  fecerit  investitu- 
ram,  si  quidem  pure,  non  valeat,  sed  si  sub  tempore 
vel  conditione,  quo  feudum  sibi  aperiatur ,  valebit  in- 
vestitura  etiam  sine  voluntate  vasalli  facta.  Si  ta- 
men  ante  decesserit  investitor,  quam  feudum  ad  eum  35 
revertatur,  successor  non  cogitur  eam  habere  ratam, 
aut4)  cum  se  vivente  feudum  apertum  fuerit,  posses- 


1)  scilicet  meliore;  deteriore  lege  dare  potest.    Cfr.  Cap.  Extr.  44. 

2)  Cfr.  infra  11,  48.  3)  Cfr.  supra  II,  36  §§  4,  21.  4)  lege  for-  40 
sitan:  sed. 


1G6  III    Consuctudines  fcudoruni. 

Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  35.  36.  37. 

sionem  tradat  et  investituram  adimpleat Et  ideo 
sciendum  est,  arcliiepiscopum  Mediolanensem  non  posse 
dare  in  feudum ,  quod  tempore  introitus  sui  in  domi- 
5  nico  invenerit,  sed,  si  ei  postea  feudum  aperiatur,  ip- 

sum  recte  dabit.  Profecto  alii  episcopi  et  clerici  ea, 
quae  in  dominico  liabent ,  et  feuda  his  aperta  olim 
dederunt  et  hodie  dant2). 

XXXVI.  AN  MUTUS  VEL  ALIAS  IMPERFECTUS 
io  FEUDUM  AMITTAT. 

Mutus  et  surdus,  coecus,  claudus  vel  aliter  imper- 
fectus  totum  feudum  paternum  retinebit.    Obertus  et 
Gerardus  et  multi  alii.    Quidam  tamen  dicunt,  eum, 
qui  talis  natus  est,  feudum  retinere  non  posse ,  quia 
15  ipsum  servire  non  valet3).    Sic  dicimus  in  clerico  et 

in  femina  et  in  similibus. 

XXXVII.  AN  ILLE,  QUI INTERFECIT  FRATREM 
DOMINI  SUI,  FEUDUM  AMITTAT. 

Si  quis  interfecerit  fratrem  domini  sui ,  non  ideo 
beneficium  perdit;  sed  si  fratrem  suum  interfecerit 
ad  hoc,  ut  totam  hereditatem  habeat,  vel  aliam  felo- 
niam  commiserit,  verbi  gratia  hominem  tradendo,  ut 
in  curia  amplius  stare  non  possit4),  beneficio  priva- 
bitur;  quia  tamen  erga  dominum  non  fuerit  facta,  ad 
agnatum  proximiorem  feudum  pertinebit,  si  paternum 
fucrit,  eodem  prorsus  observando  quantum  ad  ordinem 
gradus ,  qui  in  legibus  continetur.    Cum  autem  ad 


20 


25 


1)  Cfr.  supra  I,  3  Vulg.  (1,5  AntJ,  I,  9  Vulg.  (IV,  2  Ant.J,  I,  24  §  1  Vulg. 
(VII,  2  AntJ  II,  26  §  3.  2)  Cfr.  Baldi  commentaria  ad  hunc  locum : 

30  Nota  quod  arcbicpiscopus  Mediolanensis  id  quod  invenit  in  dominico  tenipore  sui 
introitus  pota  castrum  reversuni  ad  arcliiepiscopatum  quod  suus  nraedecessor  cui 
erat  apertum  non  infeudaverat  infeudare  non  jiotest  et  est  speciale  privilegium 

sanctae  Mediolanensis  ccclesiae   llic  est  quoddam  capituluni  quod  com- 

munitcr  non  halietur  quo  sic  cavetur:  arcbiepiscopus  Mcdiolancnsis  non  tantum 

35  feudum  quod  aperitur  ei  sed  quod  tcnipore  introitus  sui  in  dominico  loco  re- 
perit  infeudare  potcst  sccundum  modernorum  rectum  et  rationabilem  usum ,  et 
quod  in  feudum  dederit  stabile  permanet.  3)  Cfr.  supra  I,  6  §  3  Vuhj.  (II 
§  9  Ant.J.  4)  scilicet  j/ro}Aer  infamiam.    Cfr.  Weber  IV  721,  Ardizonis 

summam  c.  57. 


III.    Consuctudines  feudorum. 


167 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  37.  38.  39. 

dominum  respicit  felonia,  tunc  feudum  domino  aperi- 
tur  '). 

§  1.    Non  cogitur  vasallus  omnino  secundum  usum 
Mediolanensem  dominum  adire  et  servitium  ei  offerre,  5 
sed,  cum  ei  nunciatum  fuerit,  tunc  domino,  si  potest, 
serviat 2). 

XXXVIII.  DE  VASALLO,  QUI  CONTRA  CON- 
STITUTIONEM  LOTHARII  BENEFICIUM 

ALIENAVIT.  io 

Si  vasallus  contra  constitutioncm  Lotharii  regi3  be- 
neficium  alienaverit ,  si  totum ,  perdet  totum ;  si  par- 
tem,  partem  perdet  et  ad  dominum  revertetur 3).  Et 
ideo,  si  contra  unum  dominorum ,  quorum  communis 
vasallus  erat,  feloniam  fecerit,  eurn  forte  cucurbitando,  n 
ejus  solius  parte  privabitur;  et  si  voluerit  unius  so- 
lius  partem  refutare  aliis  sibi  reservatis ,  hoc  facere 
poterit ,  quia  vasallus  etiam  sine  domini  voluntate 
recte  feudum  refutare  potest,  post  refutationem  tamen 
ad  serviendum  non  tenetur ,  sed  eum  offendere  non  20 
debet. 

XXXIX.  DE  ALIENATIONE  FEUDI  PATERNI. 

Alienatio  feudi  paterni  non  valet  etiam  domini  vo- 
luntate  nisi  agnatis  consentientibus,  ad  quos  beneficium 
quandoque  sit  reversurum  *) ,  nec  in  filiam  vasallus 
feudum  poterit  confirmare  agnatis  non  consentientibus 
vcl  postea  ratum  non  habentibus.  Et  licet  prohibea- 
tur  beneficii  alienatio ,  inter  agnatos  tamen,  si  pater- 
num  fuit,  conceditur.  Et  si  libellum  unus  alteri  fece- 
rit  de  feudo  paterno,  non  est  libellus  sed  quasi  re-30 
futatio. 

§  1.    Si  inter  dominum  et  vasallum  de  beneficio 
fuerit  controversia,  coram  paribus  finiatur.   Ubi  autem 


1)  Cfr.  supra  II,  24  §  9  (X,  2  §  9  Ant).  2)  Cfr.  supra  II  28  §  1. 

3)  Cfr.  fragmentum  juris  feud.  Mediol.   §  20:  Amplius  si  vasallus  partem  33 
feudi  consignati  vel  non  consignati  contra  formam  absque  domini  licentia  aliena- 
vcrit,  aliam  tamen  partem  feudi  rctinet,  quam  non  alienavit,  lieet  contra  fidcm 
promissam  fecisse  intelligatur.    Libr.  consuetud.  JHediol.  Ilubr.  28.  4)  Cfr. 

supra  II,  26  §  14. 


168 


III.   Consuetudincs  feudorum. 


Vulgata  Lib.  II,  Tit.  30.  40. 
dicit  vasallus ,  prius  de  suo  recto  feudo  se  debere  a 
domino  investiri,  si  quidem  sine  controversia  de  alio 
sit  vasallus ,  indubitanter  primo  investiendus  est  et 
postea  cognoscendum  est,  quod  sit  suum  rectum  feu- 
dum  et  quod  non.  Sed  si  nibil  aliud  ab  eo  tenet 
pro  beneficio,  nisi  de  quo  controversia  est,  tunc  quo- 
que  causa  ventilanda  est  et  sic  videbimus,  utrum 
postea  investiendus  sit1). 

§  2.  Non  est  consuetudo  Mediolani ,  ut  de  felonia 
aut  de  infidelitate  pugna  fiat,  licet  contrarium  sit,  quod 
praecipit  lex  Lombardorum,  ut  de  infidelitate  pugna 
fiat2). 

§  3.  Si  a  morte  dominum  vasallus  liberare  potuerit 
et  non  fecerit ,  beneficio  carebit;  sed  licet  potuerit 
facere,  ne  dominus  in  peccatum  praecipitaretur,  veluti 
perjurium,  non  tamen  feudo  privandus  erit8). 

XL.   DE  CAPITULIS  CONRADI. 

Haec  sunt  capitula,  quae  rex  Conradus  fecit  in  Ron- 
calia  de  beneficiis  *■).  Constituit  enim  ut,  si  post  mor- 
tem  domini  vasallus  vel  post  mortem  vasalli  beredes 
ejus  per  annum  et  diem  steterint,  quod  dominum  vel 
beredem  ejus  non  adierint  fidelitatem  pollicendo  et 
investituram  petendo ,  si  tale  sit  beneficium,  ut  fide- 
«  litas  sit  praestanda,  ipsum  perdant,  sicut  et  antiqui- 

tus  fuit  consuetudo,  sed  non  Mediolani 5).  §  1.  Prae- 
terea  ut  liceat  dominis,  omnes  alienationes  feudi  factas 
nulla  obstante  praescriptione  revocare6).  §  2.  Simi- 
liter  in  petcndis  bostenditiis  7).  Hostenditiae  dicuntur 
so  adjutorium ,  quod  faciunt  dominis  Romam  cum  rege 

in  bostem  persequentibus  vasalli,  qui  cum  eis  non  va- 
dunt;  verbi  gratia  in  Lombardia  de  modio  12  dena- 


Antiqua. 


5 


10 


1)  Cfr.  supra  II,  20  Vulg.  (VIII,  27  Ant.J,  infra  II,  46.  2)  Cfr.  Lib- 
rum  consuetud.  Mediolani  Bubrica  20:    Sed  nec  de  pcriurio  iure  nostrae  con- 

35  suetudinis  pugna  statuitur  et  ideo  lex  Lombardorum  scilicet  merito  in  nostra  Ci- 
vitate  locum  non  liabet.  8)  Cfr.  supra  II,  26  §  17.  4)  Auctor  hujus 

capitis  leyem  Friderici  I  Iioncaticam  (infra  II,  54)  petere  xidetur.  Vide  supra 
p.  77.     Vetustissimus  Codex  l'aris.  4676  'Conradus'  omittit.  5)  Cfr.  supra 

II,  24  pr.  6)  Infra  II,  54  pr. :  nullius  temporis  praescriptione  impcdiente. 

«       7)  Infra  II,  54  §  3,  II,  53  in  fine. 


III.    Consuetudincs  feudorum. 


169 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  40.  41.  42. 

rios ,  in  Theutonica  terra  tertiam  partem  fructuum, 
facta  computatione  fructuum  solummodo  ejns  anni, 
quo  hostem  faciunt.  §  3.  Et  iterum  si  clericus,  ve- 
luti  episcopus,  abbas  bencficium  habens  a  rege  datums 
non  solummodo  personae  sed  ecclesiae,  ipsum  propter 
suam  culpam  perdat,  eo  vivente  et  ecclesiasticum  ho- 
norem  habente,  ad  regcm  pertineat,  post  mortem  vero 
ejus  ad  successorem  ejus  revertatur 

XLI.   DE  CONTROVERSIA  INTER  MASCULUMi» 
ET  FEMINAM  DE  BENEFICIO. 

Item  sciendum  est,  quod  si  inter  marem  et  feminam 
controversia  fuerit,  masculo  dicente  'hoc  est  feudum', 
femina  negante,  nisi  apertis  probationibus  femina 
ostenderit,  non  esse  feudum,  credatur  masculo,  suo  ju-15 
ramento  affirmanti  cum  duodecim  sacramentalibus 2). 
§  1.  Sed  si  inter  dominum  et  feminam,  domino  di- 
cente  feudum,  femina  negante ,  probationibus  deficien- 
tibus  detur  feminae  sacramentum 3).  Quidam  tamen 
distinguunt,  ut  si  magna  eorum  pars,  quae  vasallus20 
ibi  tenebat,  feudum  sit,  detur  domino  sacramentum, 
alibi  feminae. 

XLII.  DE  CONTROVERSIA  INTER  DOMINUM 
ET  EMPTOREM. 

Item  si  sit  inter  dominum  ct  emptorem  feudi,  si25 
emptor  dicat,  non  esse  feudum,  domino  in  probatione 
deficiente  sacramento  emptoris  finiatur 4).  §  1.  Do- 
mino  cum  emptore  feudi  agente,  si  vasallus  jurare 
poterit,  quod  ignoraus  beneficium  vendidisset  credens 
proprium ,  electioni  emptoris  committitur,  utrum  do-  30 
mino  velit  ipsum  cedere  an  vasallo  restituere.  Quo 


1)  Cfr.  supra  II  26  §  18,  Weber  o.  v.  1 V  720.  Forsitan  haec  senientia 
cohaeret  cum  iis ,  quae  Otto  Frisinijcnsis  narrat  in  'Gesta  Frideriri  imperatoris' 
Lib.  II  c.  XII:  Hunc  morcm  principe  secuto ,  non  solum  laicomm  feuda  sed  et 
quorundam  episcoporum ,  id  est  Hartwici  Bremensis  et  Oudalrici  Ilalberstadiensis,  35 
regalia  personis  tantum,  quia  nec  personis  sed  ccclesiis  perpctualiter  a  principibus 
tradita  sunt,  abiudicata  fucre.  Cfr.  jam  Cujacius  ad  hunc  locum,  Mon.  Gervi.  4" 
Legcs,  Sedio  IV  Tom.  I  p.  208.  2)  Cfr.  supra  II,  26  §  1.  3)  Cfr. 

supra  II,  26  §  2.  4)  Cfr.  infra  II,  51  §  5. 


170 


III.   Consuetudines  feudorum. 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  42.  43.  44. 

restituto  id  beneficium  vasallus  retinebit  non  nocente 
venditione  eo,  quod  ignorans  alienasset1).  §.  2.  Quod 
dicitur,  alienatione  feudum  domino  aperiri,  intelligen- 
dum  est ,  cum  a  scientibus  beneficium  venditur  2).  Et 
quod  dicitur  de  venditione,  idem  est  in  omnibus  alie- 
nationibus. 

XLIH.  DE  CONTROVERSIA  INTER  VASALLUM 
ET  ALIUM  DE  BENEFICIO. 

Si  controversia  inter  vasallum  et  alium  de  bene- 
ficio  fuerit,  adversario  proprietatem  totius  vel  partem 
vel  servitutem  vel  aliud  aliquid  jus  sibi  vendicante, 
causa  per  vasallum  etiam  domino  absente  quasi  prop- 
ria  ad  finem  perducatur.  Ipse  enim  solus  utiliter 
agendi  et  excipiendi  Labet  potestatem  ,  et  si  pro  eo 
aut  contra  eum  judicatum  fuerit  vel  cum  adversario 
transegerit,  dummodo  fraudulenter  factum  non  sit, 
etiam  si  post  beneficium  domino  aperitur,  tale  erit  ac 
si  eo  agente  judicatum  fuisset,  et  ideo  ab  eo  ratum 
habcri  oportebit3). 

XLIV.   QUID  JURIS,  SI  POST  ALIENATIONEM 
FEUDI  VASALLUS  ID  RECUPERET. 

Praeterea  si  vasallus  ante  constitutionem  Lotharii 
rogis  feudum  alienabat,  quod  in  quibusdam  curiis  pro 
parte,  in  quibusdam  pro  toto  olim  licebat4),  et  ipsum 
postea  recuperabat,  pro  feudo  sibi  retinebat,  hoc  est 
in  causam  feudi  recadebat.  Hodie  autem,  si  ipsum  re- 
cuperaverit,  tamen  penes  ipsum  non  remanebit,  utpote 
domino,  ad  quemcunque  pervenerit,  apertum5)  §  1. 
Profecto  si  domini  voluntate  vendiderit  vel  per  libel- 
lum  vel  aliter  alienaverit,  si  idem  postea  recuperave- 
rit,  penes  eum  remanebit,  jure  tamen  beneficii  non,  sed 
aut  proprio  aut  pro  libello  aut  aliter  secundum  quod 
idcm  recuperaverit,  dummodo  scias,  quod  si  ad  libel- 
lum  domini  voluntate  id  dederit,  si  quidem  pro  libello 


1)  Cfr.  mpra  II,  26  §  20.  2)  Cfr.  supra  II,  26  §  21.  3)  Cfr. 

supra  II,  26  §  23,  II,  8  §  1  Vtilg.  (VIII,  14  Ant).  4)  Cfr.  supra  II,  9 

Vttlg.  (VIII,  15  Ant.  et  ibi  citatos  locosj.  5)  Cfr.  supra  II,  24  §  10  Vulg. 

(X,  2  §  10  Ant.). 


III.    Consuetudines  feudorum. 


171 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  44.  45.  46. 

ei  datur  singulis  forte  annis,  et  hoc  jure  feudi  cense- 
bitur.    Illud  vero  jus,  quod  per  libellum  transtulerit 
et  postea  recuperaverit,  pro  beneficio  non  tenebit,  sed 
velut  alterius  rei  datae  in  libellum ,  si  feudum  domino  5 
refutaverit,  libellum  retinebit. 

XLV.  AN  AGNATUS  VEL  FILIUS  DEFUNCTI 
REPUDIATA  HEREDITATE  FEUDUM  RETINERE 

POSSIT. 

Si  contigerit,  vasallum  sine  omni  prole  decedere, 10 
agnatus,  ad  quem  universa  hereditas  pertinet,  repu- 
diata  hereditate  fendum,  si  paternum  fuerit,  retinere 
poterit  nec  de  debito  hereditario  aliquid  feudi  nomine 
solvere  cogetur,  sed  in  fructibus,  ut  de  eis  debitum 
solvatur1)  quo  tempore  decesserit,  secundum  quod  sup-13 
ra  diximus !) ,  considcrabitur.    Ubi  vero  filium  reli- 
quit,  ipse  non  potest  hereditatem  sine  beneficio  repu- 
diare ,  sed  aut  utrumque  retineat  aut  utrumque  repu- 
diet s).  Quo  repudiato  ad  agnatos,  si  paternum  fuerit, 
pertinebit,  et  licet  alterum  sine  altero  retinere  non20 
possit,  agnatis  tamen  consentientibus  poterit  dominus 
eum,  si  voluerit,  quasi  de  novo  beneficio  investire,  quo 
facto  licebit  ei  repudiata  hereditate  feudum  tenere, 
nullo  onere  hereditario  imminente4). 

XLVI.  AN  APUD  JUDICEM  VEL  DOMINUM  * 
QUAESTIO  FEUDI  DEBEAT  TERMINARI. 

Ex  eo,  quod  supra  diximus  ut,  si  inter  duos  de  be- 
neficio  fuerit  controversia,  coram  judice  vel  arbitro 
finiatur5),  talis  hic  fit  quaestio.    Quodam  sine  filio 


1)  Cfr.  infra  Cap.  F.ztraord.  14;  Statuta  communis  Verccllarum  §  158  (Mon.™ 
hist.  patriac  XVI,  2  p.  1153)  :  et  si  halmerit  feudum  deficientilms  aliis  eius  ltonis 
fructus  et  godimenta  fcudi  dentur  creditorilms  in  solutum  sccundum  ordinem  crc- 
ditorum  salvo  tamen  jure  dominorum  ipsius  feudi.         2)  Cfr.  supra  II,  28  §  3. 

3)  Cfr.  infra  II,  51  §4;  aliter  in  Libro  consuctudinum  Mediolani  liubr.  29: 
sed  si  contigerit  Vasallum  decedere,  et  is  qui  succcdere  ci  dclict  sivc  fratcr  sive  35 
filius  aut  alius  agnatus  haereditatcm  illius  Vasalli  praemortui  rcpudiavcrit,  fcudum 
tamen  paternum  non  ohstante  rcpudiatione  ohtinehit.  4)  Cfr.  ad  hoc  capvt 

Michelsen  tn   'Zcitschrift  fiir  deutsches  Recht'  V  p.  210  ff. ;  R.  Schroeder  in 
'Zeitschr.  fiir  Rechtsgesch.'  V  f.  286  ff.,  Beseler  p.  766.  767  et  ibi  citatos. 

5)  Cfr.  sujira  II,  34  §  1.  40 


172 


III.   Consuetudines  feudorum. 


Antiqua.  Vulgafa  Lib.  II,  Tit.  46.  47.  48. 

decedente  alius  credens  beneficium,  quod  ille  tenebat, 
apertum  domino  esse,  ab  eo  investitus  est  ejus  bene- 
ficii  nomine.  E  contra  apparent  agnati ,  qui  feudum 
sibi  vendicant  quasi  paternum.  Est  igitur  quaesitum, 
an  apud  curiam  domini  vel  judicem  sit  haec  quaestio 
ventilanda.  Et  responsum  scio,  quia  ad  dominum 
quodammodo  causa  spectare  videtur,  ad  quem  inves- 
titus  babebit  regressum  de  evictione ,  ut  coram  pari- 
bus  finiatur  curiae ;  et  licet  alter  per  se  non  possit 
alterum  trahere  ad  curiae  judicium,  generaliter  tamen, 
si  inter  duos  causa  fuerit  de  beneficio ,  eos  curia  vo- 
cante  non  licebit  alicui  eorum  ejus  curiae  judicium 
declinare 

XLVII.   QUALITER  DOMINUS  PROPRIETATE 
PRIVETUR. 

Ex  facto  quaesitum  scio  et  ego  a  pluribus  quaesivi: 
si  dominns  contra  vasallum  apertam  feloniam  fecerit, 
an,  sicut  vasallus  beneficium  amitteret,  ita  dominus 
proprietate  privetur.  Et  quidam ,  ex  omni  felonia, 
qua  vasallus  feudo  privaretur,  et  dominus  proprietate, 
alii,  non  nisi  ex  maxima  felonia*),  alii,  ex  nulla.  Sed 
prior  sententia  mibi  placet  non  habita  distinctione, 
qualis  vasallus  sit,  utrum  per  sacramentum  vel  non s). 

XLVIII.  DE  FEIJDO  NON  HABENTE  PROPRIAM 
FEUDI  NATURAM. 
Si  quis  ea  lege  alicui  feudum  dederit,  'ut  ipse  sui- 
que  heredes  et,  quibus  ipse  dederit,  id  habeant'?  Iste, 
qui  sic  acccpit,  poterit  istud  vendere,  donare  vel  ali- 
ter,  si  sibi  placuerit,  etiam  sine  voluntate  domini 
alienare  ,  et  ille,  cui  datum  fuerit ,  non  habebit  pro 
feudo,  nisi  sicut  ei  datum  est.  Sed  qualitercunque  ei 
datum  fuerit  sive  ad  proprium  sive  ad  libellum ,  licet 
propriam  feudi  naturam  non  habeat,  jure  tamen  feudi 
ccnsebitur,  ut  ex  eisdem  causis  ipsum  amittat,  quibus 


1)  Cfr.  supra  II,  39  §  1,  Albrecht  p.  294,  295.  2)  illa  in  Libro  con- 

suchtd.  Mediolani  Euhr.  30:  'adeo  quidem  ut  si  grande  facinus  erga  suumVasal- 
lum  dominus  commiserit'.  3)  Cfr.  supra  II,  26  §  24. 


III.    Consuetudincs  feudorum. 


173 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  48.  49.  50. 

et  verum  feudum.  Ubi  ergo  sic  datum  est  feudum  'et 
cui  in  feudum  dederis',  aliud  est,  et  propriam  feudi 
naturain  habet1). 

XLIX.  DE  EO,  QUI  FECIT  FINEM  AGNATO  DE5 
FEUDO  PATERNO. 

Tres  erant  agnati  vel  plures ;  unus  eorum  habebat 
feudum,  quod  erat  paternum,  sed  alter  eorum  finem  et 
refutationem  'ei  suisque  beredibus  et  cui  ipse  dederit', 
fecit.  Decessit  iste  sine  filio  masculo  j  alter,  qui  non  m 
refutavit,  vendicat  sibi  totum,  alter  vero,  qui  rcfuta- 
tionem  fecit,  vult  ad  successionem  venire  pacto  non 
obstante.  ISapientes  quidam  Mediolanenses  interrogati 
respondcruut,  non  obstare,  nisi  feudum  'omnino'  reiu- 
taverit,  vel  nisi  ad  boc  refutaverit,  ut  domiuus  eum15 
quasi  de  novo  beneficio  investiret.  Tunc  enim  secuta 
investitura  nova,  quasi  novuin  sit  feudum,  non  suc- 
cedit  *). 

L.  DE  NATURA  SUCCESSIONIS  FEUDI. 

Successionis  feudi  talis  est  natura,  quod  ascendentes  20 
non  succedunt,  verbi  gratia  pater  filio.    Inferius  vero 
filius  patri  succedit  et  non  filia,  nisi  ex  pacto  vel  nisi 
sit  femineum  —  tunc  succedit  filia  matri  et  patri,  se- 
cundum  quosdam  succedit  nepos  ex  filio  solus3)  et  sic 
usque  in  infinitum,  si  feudum  sit  paternum4).  Pater-25 
num  autem  voco,  quicunque  ex  superioribus  id  acqui- 
sivit,  dummodo  scias ,  quod  si  quis  babens  beneficium 
quatuor  supcrstitibus  filiis  decedat,  et  fcudum  ad  uuum 
eorum  solum  ex  divisione  perveniat,  et  iste  susceptis 
filiis  duobus  vel  tribus  decedat,  qui  patrueles  dicuntur,  30 
et  ad  unum  eorum  beneficium  ex  divisione  perveniat, 
et  similiter  iste  superstitibus  filiis  decedat,  qui  patrue- 
les  dicuntur ,  ad  quorum  unum  feudum  similiter  per- 
venit ,  sicut  etiam  ex  aliis  superioribus  vel  primis 


1)  Cfr.  supra  II,  26  §  25.         2)  Cfr.  supra  II  26  §  26,  Libr.  consuetud.  35 
Mediol.  Eubr.  29,  decision.  summi  tribunalis  imperii  (Entseheidungen  des  Rcichs- 
gerichts  in  Civilsachen  XIV.  Nr.  56).        3)  Cfr.  supra  VI,  4  Ant.  (I,  U  Vulg.J. 

4)  Cfr.  Libr.  consuetud.  JMediol.  Eubr.  29. 


174 


III.    Consuetudines  feudorum. 


Antiqua.  ■  Vulgata  Lib.  11,  Tit.  50.  51. 

fratribus  supersnnt  masculi,  si  ille,  qui  feudum  habet, 
decesserit,  an  ad  omnes  vel  ad  quos  perveniat,  quae- 
ritur.  Respondeo:  Ad  solos  et  ad  omnes,  qui  ex  illa 
linea  sunt,  ex  qua  iste  fuit.  Et  hoc  est,  quod  dicitur, 
ad  successores  pertinere.  Isti  enim  proximiores  esse 
dicuntur  respectu  aliarum  linearum,  sed  omnibus  ex 
hac  linea  deficientibus  omnes  aliae  lineae  aequaliter 
vocantur '). 

LI.   DE  CAPITANEO,  QUI  CURIAM  VENDIDIT, 
AN  INTELLIGATUR  FEUDUM  VENDIDISSE. 

Quidam  capitaneus  in  quadam  curte  sua  beneficium 
militibus  dedit,  postea  curtem  vendidit  non  habita 
mentione  beneficii.  Controversia  est  inter  capitaneum 
et  emptorem,  emptore  dicente,  se  curiam  cum  beneficio 
emisse ,  domino  vero  contra  dicente ,  ad  illum  benefi- 
cium  non  pertinere.  Respondetur,  beneficium  in  ven- 
ditione  non  contineri,  nisi  expressim  de  eo  actum  sif). 

§1.  Quaesitum  scio  apud  me:  si  filius  vivente  pat- 
re  dominum  offenderit  ita,  quod  feudnm  amitteret,  si 
pater  decessisset,  utrum  feudum  amittat  vel  non.  Se- 
cundum  Stephanum  sic,  secundum  Grerardum  et  Ober- 
tura  similiter  8). 

§  2.  Si  vasallus  voluerit  dominum  offendere  sed 
non  laboraverit,  feudum  non  amittat.  Gerardus  et 
Obertus.  Etiam  si  laboraverit,  non  amittit,  nisi  insi- 
diatus  fuerit4)  et  hoc  probatum  fuerit. 


1)  Baldut  supcr  feudis  citat  ad  hoc  caput  quoddam  capitulum  ex  conslitulo 
usus  Pisanae  ciritatis  (Bonaini  II  p.  958)  dewmptum,  scilicet  hoc: 

Dccedcnte  fideli  absque  liberis  cx  sc  desccndentibus  et  in  fcudum  succe- 
dentibus,  si  quidcm  feuduni  fecit  communis  parentis,  fratres  defuncti  cum 
filiis  prcmortuorum  fratrum  in  stirpem  succcdant.  Ilis  vero  non  cxtantibus 
ad  agnatos  jiroximiorcs  id  volumus  pertinere;  et  si  quidem  in  pari  gradu 
sunt,  pariter  admittantur.  Si  vcro  ex  uno  cst  unus,  et  ex  alio  sunt  plures, 
non  in  stirpcm,  sed  in  capita  cos  debere  succcdere  ordinamus. 

2)  Cfr.  siq/ra  II,  26  §  19.  3)  Cfr.  infra  II,  54  §  5,  Constitutum  usus 
Pisanae  civitatis  (Bonaini  II  p.  968) : 

Si,  vivente  patre,  aliquis  ex  filiis  ejus  domino  oifensam  fecerit,  videlicet 
quod  cum  uxore  domini  turpe  luscrit  .  .  .  post  mortem  patris,  pars  illius 
ad  dominum  rcvertatur  .... 
4)  Cfr.  supra  II,  24  §  5  Vulg.  (X,  2  §  5  Ant). 


III.    Consuetudines  feudorum. 


175 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  51.  52.  > 

§  3.  Similiter  si  quis  investitus  fuerit  de  feudo  ita, 
ut  ad  feminas  transiret,  et  duas  tantum  filias  reliquerit, 
quarum  una  filium  habeat  et  altera  filiam,  utrum  post 
mortem  illarum  masculus  tantum  feudum  babere  de-  5 
beat?  Secundum  Gerardum  masculus  tantum.  Ober- 
tus  contra.    Et  e  converso,  si  filios  ille  babuerit1). 

§  4.  Filius  non  potest  recusare  bereditatem  patris 
absque  feudo,  propinquus  autem  potest2). 

§  5.  Si  contentio  fuerit  inter  filiam  et  propinquum  10 
de  bereditate  et  de  feudo ,  cum  filia  feudum  babere 
non  poterat,  quia  dicat  ipsa  'hoc  est  de  mca  bereditate' 
et  ille  dicat  'immo  de  leudo' ,  electio  propinqui  erit, 
discernere  veritatem  jurejurando3).  Gerardus  et  Ober- 
tus.  Similiter  si  contentio  fuerit  inter  aliquem ,  qui  15 
emisset,  et  vasallum,  quia  dicat  vasallus  'hoc  est  de 
feudo  meo',  ille  autem  neget,  electio  emptoris  est,  ve- 
ritatem  discernere  jurejurando,  cum  pares  curtis  veri- 
tatem  non  testantur4).    Gerardus  et  Obertus. 

§  6.    Similiter  feudum  datum  lege  commissoria  non  20 
valet,  id  est  'si  ad  certum  tempus  pecunia  non  solva- 
tur  creditori,  ut  habeat  in  feudum'5).    Gerardus.  Se- 
cundum  Obertum  valet.    Similiter  potest  feudum  dari 
ad  certum  servitium6).    Gerardus  et  Obertus. 

LU.  DE  PROHIBITA  FEUDI  ALIENATIONE  PER25 
LOTHARIUM. 

L  Lotbarius7)  divina  favente  gratia  tertius,  Roma- 
norum  imperator ,  pius,  felix,  inclitus,  triumphator  et 
semper  augustus  universo  populo. 

Imperialis  benevolentiae  proprium  esse  judicamus,  30 
commoda  subjectorum  investigare  et  eorum  diligent1 
cura  calamitatibus  mederi ,  similiter  rei  publicae  bo- 
num  statum  ac  dignitatem  imperii  omnibus  privatis 


1)  Cfr.  supra  II,  17.  18  Vulg.  (VIII,  24.  25.  Ant.J.  2)  Cfr.  supra 

II,  45.  3)  Cfr.  supra  II,  26  §  1,  II,  41.  4)  Cfr.  supra  II,  42.  35 

5)  Cfr.  supra  I,  26  Vulg.  (VII,  6  Ant.J.  GJ  Cfr.  supra  II,  2  §  2  Vulg. 
(VIII,  4  §  1  Ant.J.  Secundum  Ardizonem  cap.  34,  servitium  equi,  quod  vasal- 
lus  debcat  tenere  equum  et  praestare  domino  ad  ejus  voluntatem ,  praestabatur 
ex  usu.  7)  Cfr.  Monum.  Germ.  Hist.  Leg.  Sect.  IV  Tom.  I  p.  175.  176, 

ubi  genuinus  textus  editus  est.  40 


176 


III.   Consuetudines  feudorum. 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  52. 

commodis  pracponere.  Quocirca  omnium  fidelium  nos- 
trorum ,  tatn  luturorum  quam  praesentiura ,  noverit 
universitas ,  qualiter ,  dum  apud  lloncalias  secundum 

5  antiquoruin  imperatorum  eonsuetudinem   pro  justitia 

ac  pace  regni  componenda  consederemus,  omnia,  quae 
ad  Lonorem  Romani  imperii  spectare  videntur ,  solli- 
cite  iudagantes,  perniciosissimam  pestem  et  rei  publi- 
cae  non  mediocre   dctrimentum  iuferentem  resecare 

io  proposuimus.     Per  multas   enim   interpellationes  ad 

nos  factas  didiehnus,  militcs  beneficia  sua  passim  dis- 
trabere ,  ac  ita  omnibus  exhaustis  suorum  seniorum 
servitia  subterfugere ,  per  quod  vires  imperii  maxime 
attcnuatas  cognovimus,  dum  proceres  uostri  milites 

15  suos  oinnibus  beneficiis  exutos  ad  felicissiraam  nostri 

numinis  expeditionem  miuime  transducere  valeant. 
Hortatu  itaque  et  consilio  arcbiepiscoporum,  episcopo- 
ruin,  ducum,  marcbionum,  comitum  palatinorum  cete- 
rorumque  nobilium,  similiter  etiam  judicum,  bac  edic- 

20  tali  lege  in  omue  aevum  JJco  propitio  valitura  decer- 

nimus,  nemini  licere  beneficia,  quae  a  suis  senioribus 
babent,  absque  ipsorum  permissu  distrahere  vel  aliquod 
commercium  adversus  tenorem  nostrae  constitutiouis 
excogitare,  pcr  quod  imperii  vel  domiuorum  minuatur 

25  utilitas.    §  1.  Si  quis  vero  contra  hujus  saluberrimae 

nostrae  lcgis  praecepta  ad  hujusmodi  illicitum  cora- 
mercium  accesscrit  vel  aliquid  in  fraudem  hujus  legis 
machinari  teniptaverit,  pretio  ac  beneficio  se  cariturum 
agnoscat.    Notarium  vero,   qui  super  hoc  tali  con- 

30  tractu  libellum  vel  aliud  instrumentum  conscripserit, 

post  amissionem  oificii  iufamiae  periculum  sustinere 
sancimus. 

II.  Impcrator  Lotharius  Aug.  ctc.  uiiivcrso  populo '). 

Satis  beue  dispositum  ad  utilitatem  regni  et  ad  per- 
35  niciosam  pestem   destruendam    in    scriptis  inserere 

curaviiuiiH.  Quidam  miles  bina  beneficia  a  duobus 
dominis ,  prout  solitum  est,  acquisivit.  Qui  decedens 
duos  reliquit  filios ,   qui  paterna  beneficia  inter  se 


1)  Cfr.  infra  Capitula  extraordinaria  Iacobi  de  Ardizone  ubi  tutus  melior 
*oinvenitur:  c.  21,  cfr.  quoquc  Alon.  Germ.  4".  Leg.  Hcciio  IV  Pars  I  y.  GtlO. 


III.    Consuetudines  feudorum. 


177 


Antiqua.  Vulgata  Lxb.  II,  Tit.  52.  53. 

dividentcs  alter  eorum  suo  domino  pro  beneficio,  quod 
ad  cum  pervenit ,  fidelitatem  nullo  anteposito,  sicut 
patcr  fecerat,  fecit,  alter  vero  frater  alteri  domino 
suo  similiter  pro  suo  bcneficio,  quia  nullum  alium  do-  .-, 
minum  habere  videbatur,  nullo  anteposito  fidclitatem 
fecit.  Defuncto  postcriore  fratre  sine  filiis ,  utique 
feudum  in  unam,  ut  prius,  vcnit  pcrsonam  et  sic  domi- 
nus  posterior  talem  fidelitatem  quaerit,  qualem  frater 
ojus  fecerat.  Quas  amputantes  altercationcs  sancimus,  io 
quod  fratcr  fecit,  scilicet  in  dando  simplicitcr,  nihil 
supcrstiti  obesse,  licet  in  secundam  et  tertiam  gene- 
rationem  ct  usquc  in  infinitum  pcrvcncrit,  si  hoc  ac- 
tum  erit. 

III.  Imperator  Lotharius  ete.  Engcnio  Papae  et  15 
universo  populo 

Quoniam  inter  dominum  ct  vasallum  nulla  fraus  nec 
quodvis  malum  ingenium  debet  intcrvenire,  idcirco  per 
baoo  praesentem  legem  sancimus,  si  vasallus  non  do- 
lose  per  annum  et  diem  steterit,  quod  a  domino  sui  20 
beneficii  investituram  non  acceperit  vel  petierit ,  feu- 
dum  non  ob  hoc  amittat.  Dolus  enim  abesse  vidctur, 
si  justa  cansa  impediente  steterit.  Dat.  VI  Kal.  Sept. 
anno  a  nativitate  Domini  MCXXVII,  indictione  V. 

Lllt  DE  PACE  JURAMEXTO  FIRMANDA,  25 
SERVANDA,  TUENDA  ET  VINDICANDA  ET  DE 
POEXA  JUDICIBUS  APPOSITA,  QUI  EAM  VINDI- 
CARE  ET  JUSTITIAM  FACERE  NEGLEXERINT  -). 

Fridericus,  Dei  gratia  Romanorum  imperator,  semper 
Augustus  universis  suo  subjectis  imperio  salutem.  30 

Hac  edictali  lege  in  perpetuum  valitura  jubemus,  ut 
omnes  nostro  subjecti  imperio  veram  et  perpetuam  pa- 
cem  inter  se  observent,  et  ut  inviolata  perpetuo  inter 
omnes  scrvetur.  Duces,  marchiones,  comites,  capitanei, 
valvasores  et  omnium  locorum  rectores  cum  omnibus  35 
locorum  primatibus  et  plebejis  a  decimo  octavo  anno 


1)  Cfr.  Mon.  Clerm.  l.c.  p.  679.680.  2)  Genuinum  tutum  vide  in  Mon. 
Gcrm.  4"  Lcgum  Sectio  IV  P.  1  p.  245-247;  §§  12,  13  postea  addcbantur. 

12 


178  III.  Consuctudincs  fcudorum. 

Antiqua.  Yulgala  Lib.  II,  Tit.  53. 

usque  ad  septuagesimum  jurejurando  adstringantur,  ut 
pacem  tencant  et  rectores  locorum  adjuvent  in  pace 
tenenda  atque  vindicanda.  et  in  fine  cujuscunque  quin- 
5  quennii  de  pracdicta  pace  tenenda  omnium  sacramcnta 

rcnoventur.  Si  quis  vero  aliquod  jus  de  quacunque 
rc  vel  facto  contra  aliquem  se  habere  putaverit,  judi- 
cialcm  adeat  potestatem  ct  per  eam  sibi  jus  compe- 
tens  cxequatur.  §  1.  Si  quis  vero  temerario  ausu 
io  praedictam  pacem  violare  praesumpserit,  si  civitas  est, 

poena  centum  librarum  auri  camerae  nostrae  inferenda 
puniatur,  oppidum  vero  viginti  libris  auri  mulctetur, 
duccs  autem,  marcbiones  et  comites  quinquaginta  lib- 
ras  auri  pracstent,  capitanci  quoque  et  majores  val- 
15  vasores  viginti  libris  auri  puniantur,    minores  vero 

valvasorcs  et  omnes  alii  pracdictae  pacis  violatores 
tres  libras  auri  inferre  cogantur  et  damnum  passo  se- 
cundum  leges  resarciant.  §  2.  Injuria  seu  furtum  le- 
gitime  puniatur.  §  3.  Homicidium  quoque  et  mem- 
20  brorum  diminutio  vel  aliud  quodlibet  delictum  legali- 

ter  vindicetur.  §  4.  Iudiccs  vero  et  locorum  defen- 
sores,  vel  quicumque  magistratus  ab  imperatore  vel 
ejus  voluntate  constituti  seu  confirmati,  qui  justitiam 
facere  neglexerint ,  et  pacem  violatam  vindicare  legi- 
25  time  supersederint,   damnum  omne  injuriam  passo  re- 

sarcire  compellantur ,  et  insuper,  si  major  judex  est. 
sacro  aerario  poenam  dccem  librarum  auri  praestet, 
minor  autem  poena  trium  librarum  auri  mulctetur. 
§  5.  Qui  vero  ad  praedictam  poenam  persolvendam 
30  inopia  dignoscitur  laborare ,  corporis  sui  coiircitioncm 

cum  verberibus  patiatur,  et  procul  ab  eo  loco,  quem 
inhabitat,  quinquaginta  miliaria  per  quinquennium  vi- 
tam  agat.  §  6.  Conventiculas  quoque  omnesque  con- 
jurationes ,  in  civitatibus  ct  extra,  etiam  occasione 
»5  parentelae,  et  inter  civitatem  et  civitatem  et  inter 

personam  et  personam  sive  inter  civitatem  et  perso- 
nam,  omnibus  modis  fieri  prohibemus ,  et  in  praeteri- 
tum  factas  cassamus ,  singulis  conjuratorum  poena 
unius  librae  auri  puniendis1).  §  7.  Episcopos  quoque 
locorum  ecclesiastica  censura  violatorcs  hujus  sanctio- 


M 


1)  Cfr.  Pertile  V  p.  488. 


III.  Consuetudines  fcudorum. 


179 


Antiqva.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  53  (58.  54.  cd.  hocl). 

nis,  donec  ad  satisfactionem  veniant,  coercere  volumus. 
§  8.  Receptatoribus  etiam  malefactorum,  qui  praedie- 
tam  pacem  violaverint,  et  praedam  ementibus  nostram 
indignationem  subituris  et  eisdem  poenis  feriendis.  5 
Praeterea  bona  ejus  publicentur  et  domus  ejus  destrua- 
tur.  Qui ')  pacem  jurare  et  tenere  noluerit,  et  lege 
pacis  non  fruatur1).  §  9.  Ulicitas  etiam  exactiones, 
et  maxime  ab  ecclesiis,  quarum  abusus  jam  per  longa 
tempora  inolevit,  per  civitates  et  castella  omnino  con-  io 
demnamus  et  prohibemus,  ct,  si  factae  fuerint,  in  dup- 
lum  reddantur.  §  10.  Item  sacramenta  puberum 
sponte  facta  super  contractibus  rerum  suarum  non 
retractandis  inviolabiliter  custodiantur.  Per  vim  au- 
tem  et  justum  metum  etiam  a  majoribus,  maxime,  ne  u 
quacrimoniam  maleficiorum  commissorum  faciant,  ex- 
torta  nullius  esse  momenti  jubemus.  §  11.  Au  hoc,  qui 
allodium  suum  vendiderit,  districtum  et  jurisdictionem 
imperatoris  vendere  non  praesumat,  et,  si  fiat,  non  va- 
leat.  §12.  Si  vero  contigerit,  allodium  aliquod  etiam  2" 
infeudatum  conferri  ecclesiae  vel  per  oblationem  fide- 
lium  vel  per  emptionis  et  venditionis  alteriusve  hujus- 
modi  contractum,  infeudatus,  nisi  per  gratiam  ecclesiae 
tanquam  de  novo  receperit,  feudum,  quod  habebat,  re- 
tinere  non  poterit*).  §  13.  Ut  autem  aequitas,  quae2;. 
in  paribus  causis  paria  jura  desiderat,  per  universi- 
tatem  totius  imperii  servetur,  firmitcr  statuimus  tam 
in  Italia  quam  in  Alamannia,  ut,  quicunque  indicta 
publica  expeditione  ad  suscipiendam  imperii  coronam 
regem  aut  sub  rege  dominum  suum  non  adjuverit  autso 
eundo  cum  ipso  aut  pro  quantitate  feudi  stipendia 
militiae  pcrsolvendo ,  si  de  vocatione  legitima  a  do- 
mino  suo  convinci  per  compares  suos  poterit,  feudum 
perdit  et  dominus  in  suos  usus  illud  redigendi  habeat 
liberam  facultatem  *).  35 


1)  Videtur  fuisse  vetus  proverbium.  Apud  Germanos  septentrionales  inveni- 
tur  haec  sententia:  At  liigum  scal  land  viirt  byggia  en  cigi  at  tiliigum  ev8a.  En 
s&  er  eigi  vill  ocSrum  unna  hann  sral  eigi  laga  niota  (Frostupingsliig  I  c.  6). 

2)  Haec  sententia  non  concordal  cum  lege  Conradi ,  quac  generaliter  aliena- 
tionem  feudi  fMM  consensu  rasalli  vetat;  quam  legem  in  vigore  esse,  II  34  ezpres-  40 
«'*  verbis  dicit  et  lex  Friderici  (II,  54  §  4)  confirmat.  Quare  falsatio  in  favorem 
ecclesiae  videtur  esse.  8)  E  II,  54  §  3  desumta  esse  videtur  haec  norma. 

12* 


180  in.   Consuctudincs  feudorum. 

Antiqua.  Vulgata  Lib.II,  Tit.54  (55  cd.  hod.). 


LIV  (LV).  DE  PROHIBITA  FEUDI ALIENATIONE 
PER  FREDERICUM1). 

Idem  Augustus  universo  populo. 

Imperialem  decet  sollertiam  ita  rei  publicae  curam 
gerere  et  subjectorum  commoda  investigare ,  ut  rcgni 
utilitas  incorrupta  persistat  et  singulorum  status  ju- 
giter  servetur  illaesus.  Quapropter  dum  ex  praedeces- 
sorum  nostrorum  more  universalis  curiae  Roncaliae 
pro  tribunali  sederemus ,  a  principibus  Italicis ,  tam 
rectoribus  ecclesiarum .  quam  aliis  fidelibus  regni  non 
modicas  accepimus  quaerelas,  quod  beneficia  eorum  et 
feuda,  quae  vasalli  ab  eis  tenebant,  sine  dominorum 
licentia  pignori  obligaverant,  et  quadam  collusione  no- 
mine  libelli  vendiderant,  unde  debita  servitia  amitte- 
bantur  et  bonor  imperii  et  nostrae  felicis  expeditionis 
complcmentum  minuebatur.  Habito  ergo  consilio  epis- 
coporum,  ducum,  marchionum,  et  comitum,  simul  etiam 
palatinorum  judicum ,  et  aliorum  procerum,  hac  edic- 
tali,  Deo  propitio,  perpetuo  valitura  lege  sancimus,  ut 
nulli  liceat  feudum  totum  vel  partem  aliquam  vendere, 
vel  pignorare,  vel  quocunque  modo  alienare,  vel  pro 
anima  judicare  sine  permissione  illius  domini,  ad  quem 
feudum  spectare  dignoscitur.  Unde  imperator  Lotha- 
rius  tantum  in  futurura  cavens  ne  fieret,  legem  pro- 
mulgavit.  Nos  autem  ad  pleniorem  regni  utilitatem 
providentes,  non  solum  in  posterum,  sed  etiam  hujus- 
modi  alienationes  illicitas  hactenus  perpetratas  hac 
praesenti  sanctione  cassamus,  et  in  irritum  deducimus, 
nullius  temporis  praescriptione  impediente,  quia,  quod 
ab  initio  jure  non  valuit,  tractu  temporis  convalescere 
non  debet ,  emptori  bonae  fidei  ex  empto  actione  de 
pretio  contra  venditorem  competente. 

§  1.  Callidis  insuper  machinationibus  quorundam 
obviantes,  qui  pretio  accepto,  quasi  sub  colore  inves- 
titurae,  quam  sibi  licere  dicunt,  feuda  vendunt,  et 
in  alios  transferunt,  ne  tale  figmentum  vel  aliud  ul- 
terius  in  fraudem  hujus  nostrae  constitutionis  exco- 


1)  Cfr.  Mon.  Qerm.  Hist.  I.  c.  p.  247. 


III.    Consuetudincs  feudorum. 


181 


Antiqua.  Vulgafa  Lib.  II,  Tit.  54  (55  ed.  hod.). 

gitetur ,  modis  omnibus  prohibemus  ') ,  poena  auctori- 
tate  nostra  imminente,  ut  venditor  et  emptor,  qui  tam 
illicitas  alienationes  reperti  fuerint  contraxisse,  feu- 
dum  amittant,  et  ad  dominum  libere  revertatur.  Scriba  5 
vero,  qui  super  hoc  instrumentum  sciens  conscripserit, 
post  amissionem  officii  cum  infamiae  periculo  manum 
amittat. 

§  2.  Praeterea,  si  quis  infeudatus  major  quatuorde 
cim  annis,  sua  incuria  vel  ncgligentia  per  annum  etio 
diem  steterit ,  quod  feudi  investituram  a  proprio  do- 
mino  non  petierit,  transacto  hoc  spatio,  feudum  amit- 
tat,  et  ad  dominum  redeat. 

§  3.  Firmiter  etiam  statuimus  tam  in  Italia,  quam 
in  Alamannia ,  ut,  quicunque  indicta  publica  expedi- 15 
tione  vocatus  a  domino  suo ,  in  eandem  expeditionem 
spatio  competenti  temere  venire  supersederit,  vel 
alium  pro  se  domino  acceptabilem  mittere  contemp- 
serit,  vel  dimidium  redditus  feudi  unius  anni  domino 
non  subministraverit,  feudum,  quod  ab  episcopo  vel  ab  20 
alio  domino  habuit,  amittat,  et  dominus  feudi  in  usus 
suos  illud  redigendi  omnibus  modis  habeat  facultatem. 

§  4.  Praeterea  ducatus .  marchia ,  comitatus  de  ce- 
tero  non  dividatur,  aliud  autem  feudum ,  si  consortes 
voluerint,  dividatur  ita,  ut  omnes,  qui  partem  feudi25 
habent  jam  divisi ,  vel  dividendi ,  fidelitatem  faciant, 
ita  tamen,  ut  vasallus  pro  uno  feudo  plures  dominos 
habere  non  compellatur,  nec  dominus  feudum  sine  vo- 
luntate  vasalli  ad  alium  transferat. 

§  5.  Insuper  si  filius  vasalli  dominum  offenderit,so 
pater  a  domino  rcquisitus  deducat  filium  ad  satisfa- 
ciendum  domino ,  vel  a  se  filium  separet ,  alioquin 
fcudo  privetur.  Sin  autem  pater  vult  eum  deducere, 
ut  satisfaciat,  et  filius  contemnit,  patre  mortuo  in 
feudum  non  succedat ,  nisi  prius  satisfecerit  domino,  35 
parique  modo  vasallus  pro  omnibus  suis  domesticis 
faciat. 

§  6.   Illud  quoque  praecipimus,  ut,  si  vasallus  de 


1)  Glossa  ordinaria  ad  II,  26  §22  notat:  In  fraudem  tunc  intelligetur  forte 
facere,  si  ultra  prctium  mcdietatis  acciperet  pro  toto.    Et  hoc  ita  a  multis  intcl-40 
ligitur. 


182 


III.    Consuetudines  feudoruni. 


Antiqua.  Vuhjata  Lib.  II,  Tit.  54.  55  (55.  56  cd.  hod.). 

feudo  sno  alium  vasallum  babuerit,  et  vasallus  va- 
salli  dominum  domini  sui  offenderit,  nisi  pro  servitio 
alterius  domini  sui  boc  fecerit,  quem  sine  fraude  ante 
babuerit,  feudo  suo  privetur,  et  ad  dominum  suum,  a 
quo  ipse  tenebat,  revertatur,  nisi  requisitus  ab  eo  pa- 
ratus  fuerit  satisfacere  majori  domino,  quem  offenderit, 
et  nisi  vasallus  idemque  dominus,  a  domino  suo  re- 
quisitus,  eum,  qui  majorem  dominum  offendcrit,  requi- 
sierit  ut  satisfaciat,  suum  fcudum  amittat. 

§  7.  Praeterea,  si  inter  duos  vasallos  de  feudo  sit 
controversia ,  domini  sit  cognitio,  et  per  eum  contro- 
versia  terminetur.  Si  vero  inter  dominum  et  vasallum 
lis  oriatur,  per  pares  curiac,  a  domino  sub  fidelitatis 
debito  eonjuratos,  terminetur. 

§  8.  IUud  quoque  sancimus,  ut  in  omni  sacramento 
fidelitatis  impcrator  nominatim  excipiatur. 

LV  (LVI).   QUAE  SINT  KEGALIA l). 

Imp.  Fridericus. 

llegalia  sunt  arimanniae,  viae  publicae,  flumina  na- 
vigabilia,  et  ex  quibus  fiunt  navigabilia,  portus,  ripatica, 
vectigalia,  quac  vulgo  dicuntur  tliclonea,  monetae,  mulc- 
tarum  poenarumque  compcndia,  bona  vacantia,  et  quae 
indignis  legibus  auferuntur,  nisi  quae  spccialiter  qui- 
busdam  conceduntur,  et  bona  contrabentium  incestas 
nuptias,  condemnatorum  ,  et  proscriptortim  ,  secundum 
quod  in  novis  constitutionibus  cavctur:  angariarum, 
parangariarumque  et  plaustrorum ,  et  navium  prac- 
stationes,  et  cxtraordinaria  collatio  ad  felicissimam 
regalis  numinis  expeditionem ,  potestas  constituendo- 
rum  magistratuum  ad  justitiam  expedicndam ,  argcn- 
tariae  et  palatia  in  civitatibus  consuetis ,  piscationum 
redditus  et  salinarum ,  et  bona  committentium  erimcn 
majcstatis,  et  dimidium  tliesauri  in  loco  Caesaris  in- 
venti  vel  loco  religiosi :  si  data  opera,  totum  ad  cum 
pertineat. 


1)  Genuinum  iextum  vide  Mon.  Germ.  Hist.  4"  Leg.  Sect.  IV  Tom.  I  p.244. 


III.    Consuctudines  feudorum. 


183 


Atitiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  56.  57  (57.  58  cd.  hod.). 

LVI  (LVII).  QUOT  TESTES  SINT  NECESSAlfH 
AD  PROBANDAM1)  FEUDI  1NGRATITUDINEM. 

Imp.  Henricus  Aug.  universo  populo. 
Si  vasallus  inhonestis  factis ,    atquc  indeccntibus  5 
macliinationibus  (lominum  suum  offenderit,  insidiisquc 
eum  clandestinis  vel  manifestis  appetiverit,  vel  inimi- 
cis  ejus  suas  amicitias  copulaverit,  atque  in  aliis  sic 
versatus  est,  ut  potius  inimicus  quam  fidelis  esse  cre- 
datur,   vel  si  eum  cucurbitaverit ,  seu  in  campestri  lo 
bello  suum  dominum  reliquerit,  feudo  privabitur.  Quod 
non  obtinere  sancimus,  nisi  quinque  testibus  summae 
atque  integrae   opinionis  probatum   fucrit  manifeste. 
Datum  VIII.  Idus  Augusti  feliciter. 

LVH  (LVIII).  DE  NOTIS  FEUDORUM.  15 
Notandum  est  in  feudo,  quod  de  caneva  seu  dc  ca- 
mera  datur  *),  non  debere  dari,  nisi  sit  de  caneva  vcl 
de  camera ,  unde  solvi  possit ,  vcl  si  ita  evacuata  sit 
caneva  sine  culpa  promissoris,  exspectandum  est,  do- 
ncc  iterum  de  caneva  vel  de  camera  solvi  possit.  Do-20 
minum  autem  feudum  dare  posse  intelligitur  omni  aere 
alieno  soluto.  Non  enim  aequum  est,  quem  viderc 
egentem,  quem  prius  habuit  in  conjugem  '). 

§  1.  Quod  autem  pares  tantum  debeant  interesse 
investiturae  feudi  et  non  alii,  hoc  tunc  vcrum  est,  cum  H 
dominus  vasallos  alios  habuerit4).  Alioquin  adliibeat 
dominus,  quos  meliores  potuerit,  liberos  tamcn ,  argu- 
mentatione  legis  dc  ultimis  voluntatibus  in  Lombarda5), 
quae  dicit:  'Si  quis  donationem  facere  voluerit  de  suis 
rebus  alicui  vel  investituram,  adhibcat  sibi  de  pagen-  30 
sibus  suis,  et  per  eandem  legem  vivant,  testes  idoneos 
duos  vel  tres'.  Pluralis  enim  elocutio  duorum  numero 
contenta  est. 

§  2.    Item  sciendum  est ,  non  esse  impedimentuin 
investiturae  ctsi  investituram  faciat  de  re,  quam  coni-  35 
munem  dominus  habet  cum  aliquo,  quia,  si  sponte  di- 


1)  Cfr.  Mon.  Germ.  Hist.  1.  c.  p.  103,  104.             2)  Cfr.  supra  II,  1  §  1, 

II,  2  §1  Vulg.  (VIII,  2,  4  Ant.)            3)  Cfr.  I.  19  §  1  I).  42,  1. 

4)  Cfr.  supra  II,  2  Vulg.  (VIII,  3  Ant,),  II,  32.  5)  Cfr.  J.omb.  vulg. 
Uh.  II  tit.  XVIII  l.  VII. 


184 


III.   Consuetudincs  feudorum. 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  57  (58  ed.  hod.) 

videre  noluerit  ille,  cum  quo  habet  rem  communem, 
qui  investivit,  potest  cogere  per  judicem  et  ille,  qui 
investitus  est,  ut  dividat  *).    Item  heredes  ejus  necesse 

5  habent  firmam  tenere  investituram,  quam  pater  fecit2). 

Item  eadem  lege  et  eodem  jure  debet  iste  habere  rem, 
qui  investitus  est ,  quam  haberet ,  qui  eum  investivit, 
cum  coherede  suo ,  ut  adaequatio  pcrcurrat  usque  ad 
quadraginta  annos 3).     Item  investitura  per  se  et  per 

10  suum  nuntium  dari  et  accipi  potest4).    Quae  omnia 

supradicta  colligi  possunt  per  supradictas  Leges  Lon- 
gobard.  tit.  De  ultimis  voluntatibus  1.  Si  quis  et  C. 
communi  dividundo  1.  I  et  II. 

§  3.    Idcirco  pares  sunt  necessarii  in  instrumento 

15  investiturae  et  non  alii,  ne  quid  excogitetur  falsitatis 

in  perniciem  domini  aliis  tcstibus  inductis,  corruptis 
forte  pecunia  vel  odio  vel  gratia 5) ,  quae  non  sunt 
suspicanda  in  paribus. 

§  4.    Si  instrumentum  diceretur  falsum  a  domino, 

20  daretur  defensio  vasallo,  qui  afferret  instrumentum,  ut 

in  Lombarda  Qualiter  quisque  se  defendere  debeat  1. 
de  chartis6),  et  auferetur  domino,  qui  veritatem  no- 
verit,  et  iniquum  erit,  si  aliquis  ex  dono  suo  conve- 
niatur,  cum  domini  sit  defensio  ex  ordine,  cnm  vasal- 

25  lus  non  possideat. 

§  5.  Notandum  est,  quod  de  omni  controversia,  quae 
inter  dominum  et  vasallum  oritur,  si  pares  veritatem 
noverint,  omnino  cogi  debent  a  domino  et  paribus,  di- 
cere  veritatem.    Qui  si  dicant,  se  nescire,  cum  sciant, 

so  et  vasallus  postulet,  dominus  coget  eos,  jurare  et  diccre 

veritatem,  ut  C.  de  testibus  1.  Si  quando ')  et  in  Lom- 


1)  Cfr.  I.  cit.:  Et  si  nondum  res  suas  cum  cohercdilnis  suis  divisas  liabucrit, 
non  hoc  ci  impcdinicntum  sit,  sed  coheredcs  eius,  si  sponte  noluerint  dividcre, 
aut  per  Comitem ,  aut  pcr  missum  cius  distringantur,  ut  cum  illo  divisionem  fa- 
35ciant,  ad  quein  dcfunctus  hereditatem  suam  voluerit  pervenire.  2)  Cfr.  leg. 

cilat.:  heres  illius  nullam  de  praedictis  rebus  valeat  facerc  repetitionem. 

3)  Cfr.  leg.  citat. :  Et  si  cuilibet  Ecclesiae  eam  traderc  rogaverit,  coheres  eius 
eam  legem  cum  illa  Ectiesia  de  pracdicta  hereditate  habeat ,  quam  cum  alio  co- 
herede  suo  habere  debuerat.  Cfr.  quoquc  Lomb.  vutg.  lib.  II  tit.  XXXV  l.  VII. 
40  4)  Itanc  sententiam  postea  insertam  esse,  certum  est,  cum  verba  sequentia  ad 
praecedentia  referenda  sint.    Cfr.  supra  II,  3  §  2  Vulg.  (VIII,  6  Ant.J 

5)  Cfr.  supra  II,  2  pr.  Vulg.  (VIII,  3  Ant.)  6)  Lomb.  vulg.  lib.  II 

tit.  LV  l.  XVII.         7)  l.  19  C.  4,  20. 


III.    Consuetudines  feudorum. 


185 


Antiqua.  Vulgata  Lib.  II,  Tit.  57  (58  cd.  hod.). 

barda  tit.  De  officio  judicis  1.  Ut  judex  unus  etc.1) 
et  in  tit.  Qualiter  quisque  se  defend.  deb.  1.  Si  qua- 
liscunque  2)  causa,  et  tit.  De  testibus,  1.  Ut  quicunque 
et  1.  ult.8).  s 

§  6.  Cum  datur  domino  defensio  de  investitura, 
quae  dicitur  a  se  facta,  jurare  debet,  se  investituram 
non  fecisse  ;  cum  vero  datur  beredi  vel  successori  ejus, 
jurare  debet,  se  non  credere,  investituram  factam  esse 
ab  antecessore  suo  *).  Si  qua  investitura  facta  esse  "> 
dicetur,  semper  debet  nominare  dominum ,  a  quo  in- 
vestitura  facta  dicitur,  cum  multum  discrepet  sacra- 
mentum  bereditarium  a  principali  sacramento ,  ut  C. 
De  rebus  creditis  et  jurejurando  1.  Generaliter  5) ,  et 
ut  habes  de  tutore,  quijurat,  quod  credit  et  existimat, 
ut  C.  de  jurejur.  calumn.  1.  H  6) ;  de  conscientia  er.im 
sua  jurare  debet,  et  non  de  alieno  facto  —  cum  iniquum 
sit,  jurare  de  alieno  facto  —  heres  vel  successor,  ncc 
etiam  filius,  ut  Dig.  de  rerum  amotarum  1.  Marcellus  7). 
Sed  contrarium  reperitur  in  Lombarda,  quia,  licet  fi-20 
lius  minorem  virtutem  habeat,  quam  pater,  tamen  de- 
bet  praecise  jurare,  patrem  suum  non  fuisse  debitorem, 
ut  in  Lombarda,  Qualiter  quisque  se  defendere  debet, 
1.  Si  contigerit 8). 


1)  Lomb.  vulg.  lib.  II  tit.  LII  l.  XV.  2)  Lomb.  vulg.  lib.  II  tit.  LV* 

I.  XIII.  3)  Lomb.  vulg.  lib.  II  lit.  Ll  1.  XIV,  XVII.  4)  Cfr.  supra 

II,  33  §  1.  5)  l.  12  C.  4,  1.  6)  l.  2  §  2  C.  2,  59.  7)  l.  11 
D.  25,  2.          8)  Lomb.  vulg.  lib.  II  iit.  LV  l.  VII. 


186 


III.    Consuetudincs  fcudorum. 


CAPITULA  EXTRAORDINARIA. 

JACOBI  DE  ARDIZONE  ET  BARTOLOMEI  DE  BARATERJIS. 

Usi  sumus  editionibus  Jac.obi  de  Ardizone  1518  (Asti)  et  1569 
(Coloniae),  ad  cap.  27  codice  Paris.  Jat.  4677,  ubi  hoc  caput  in  fol.55 
5 post  summam  Ardizonis  invenitur.  Baraterii  lectiones  et  eapitula  sutnp- 
simus  ex  cditionc  F.  P.  Schtnidii  apud  Schilter,  Codcx  juris  Alcmannici 
fcudalis  Argcntorali  1697,  quacum  concordat  codcx  chart.  Placentinus 
(liibl.  communulc),  quc.m  nos  contulimus. 

P>e  capilutis  cxtraordinariis  cfr.  Dicclc  p.  390  —  427 ',  Laspcyrcs 
lo/j.  298 — 301.    Dc  codicibus  vidc  supra  p.  41.  44. 

I.   CAPITULA  EXTRAORDINARIA  JACOBI  DE  ARDIZONE. 

1.  Smnmopere  mandare  euramus a),  ut,  si  quis  aliquem  tle  be- 
ncficio  investivcrit,  quod  illc,  qui  investitus  fuerit,  non  potest  per 
proprium  vendere  ncc  pro  levissima  re ')  locare  2)  nec  infeudarc  '), 

is  nisi  majorem  partem  apud  se  retinucrit;  et  si  in  desperatione  filio- 
rum  fuerit4),  nulla  ratione  nec  quolibet  modo  dare  potest.  Quae 
omnia  si  facta  fuerint,  nullius  momenti  erunt,  et  eo  defuncto  omnia 
ad  priorcm  dominum  revertuntur ;  ct  si  dominus  conquestus  fuerit 
paribus,  pares  auditis  rationibus  intra  anni  spatium  expedire  fa- 

^ociant;  vasallo  non  faciente  satisdationem  domino  dent  possessio- 
nem  salvis  suis  rationibus  nisi  diffinitivam  promeruerint  scnten- 
tiam.    (Cujacitts  IV,  73.) 

2.  Feuda  scutiferorum,  ut  ad  libitum  dominorum  possint  adimi 6), 
rationis  non  est,  dum  tamcn  scrviant  secundum  laudationem  curiae. 

2i(Cujacius  IV,  74.) 

3.  Ut  inter  conditionalia  et  non  conditionalia  aliqua  sit  diffe- 
rentia,  dicimus,  quod,  si  quis  alicui  dcderit  beneficium  conditionale, 


a)  in  scriptis  mandarc  curavimus  llaraterius  {XI,  '.)). 

1)  Cfr.  supra  II,  0  Vulg.  (VIII,  15  §  1  Ant.) :  quod  libellario  nominc  sub 
3o  vilissima  duorum  dcnariorum  pensione  perpctuo  conccditur  utcndum.    Cfr.  quoque 
II,  54.  2)  Cfr.  supra  I,  12  Vulg.  (V,  3  Ant.J  3)  lloc  est  coiitrarium 

juri  comiuuni.  Cfr.  II,  26  §  22;  II,  34  §  3.  Sed  secundum  Ardizoncm  (cap.  XV) 
cx  consuetiidine  Vcronae  vasallus  non  ultra  dimidium  feudi  M  feudum  dare  po- 
terat.  Verisimile  igitur  est,  hoc  capitulttm  ex  jure  statutario  Veronensi  desumptum 
S5  esse.  4)  Cfr.  Lomb.  vttlg.  II  tit,  XIV  cap.  XIII.  5)  Cfr.  supra  II,  22 
Vulg.  (VIII  29  Ant.) ;  v.  Bethinann-IIollweg ,  'Der  germaniscb -romanische  Civil- 
process  im  Mittelalter'  tom.  II  p.  429.  6)  Cfr.  supra  I  1  §  4  Vulg.  (I,  4 

Ant),  Librum  consuetud,  Mediolani  Itubr.  24:  Mercenarii  .  .  et  scutifferi.  Ger- 
manicc  'Scbildlehen'.    Vidc  Wcber  II  p.  539,  540. 


III.   Consuetudincs  fcudorum. 


187 


Capitula  extraord.  Jac.  de  Ardizone. 
utpote  quae  dantur  propter  habitationem  ') ,  deserta  babitatione 
bencficium  amittetur;  et  etiam  cum  certo  con.stituuntur  servitio, 
non  dato  servitio  non  poterit  retineri  beneficium.     (Cujacius  IV,  75.) 

4.  Quoniam  de  fidelitate  mentionem  fecimus,  super  ea  aliquid  r> 
summatim  dispiciamus.  §  1.  Si  beneficium  cst  sine  fidelitate s),  et  va- 
sallus  aliquid,  quod  sit  contra  suum  dominum,  fecerit,  amittat  be- 
neficium  laudatione  parium.    Hoc  idem  dicimus  in  his,  qui  fidelita- 
tem  jurant.    §  2.  Si  cui  militi  fidelitas  requisita  fuerit  a  domino, 
dominns  secundum  quosdam  librum  militi  ostendere  debet  et  milcs  10 
eam3)  facere  debet,  vel  parium  laudationi  stare  intra  annum.  Qnod 
nisi  factum  fuerit ,  miles  secundum  quosdam  dc  beneficio  damnari 
potest,  quod  contra  praeceptum  domini  Lotbarii  regis  Papiae  datum 
videtur4).    Librum  autem,  quod  vasallo  ostendi  soleat,  non  neces- 
sitate  fieri,  sed  voluntate  a).    Est  enim  quoddam  signum  requisitae  is 
fidelitatis  memoriae  causa.    §3.  Et  venit  aliquando,  ut  vasallus 
dicat,  domino  se  facturum  fidelitatcm ,  quam  pares  laudavcrunt. 
Tunc  non  perdit  beneficium ,  si  stat  per  dominum ,  quod  faciat 
curiam.    §  4.  Qui  fidclitatem  jurant,  si  voluntatc  utrorumque  sepa- 
ratio  facta  fuerit,  fidelitas  finitur :  si  sua  voluntate  vasallus  \el20 
judicio  parium  feudum  dimisit,  fidelitas  durat*).    (Cujarius  IV,  76.) 

5.  Cum  plures  fratres  vasalli  paternum  liabent  beneficium, 
donec  eum  indivisum  possident ,  una  fidelitas  et  unum  servitium 
domino  fieri  debet 6).  Si  vero  partitum  fuerit,  quot  partes,  tot 
erunt  fidelitates.  Servitia  vero  pro  partibus,  ne  uno  primo  vi- M 
deantur  graviorab),  et c)  pro  quantitate  beneficii  modcranda.  Plu- 
res  autem  domini,  et  si  feudum  intcr  se  dividant,  nullo  modo  nisi 
unam  fidelitatem  ex  feudo  babere  poterunt 7).  Servitium  vcro  omni- 
bus  non  gravitate,  sed  moderamine  faciendum  est.  (Cujacius  IV,  77.) 

G.    Cum  feudum  hereditarium  uni  ex  cohcredibus  propria  culpa  *> 
anferetur  a  paribus  per  judicium ,  ceteris  non  praejudicat ").  Hoc 
autem  ita  intelligitur,  ut  vivo  eo  vel  suis  heredibus  feudum  ad  ce- 
teros  venire  non  intelligatur.    (Cujacius  IV,  78). 

7.    Si  contentio  fuerit  inter  dominum  et  vasallum,  et  dominus 


a)  Librum  etiam  ostendi,  non  neccssitate  sed  voluntatc  fieri  solct  welius  Ba-  35 
ratcrius  (X,  2).       b)  Ita  Baraterius  recte  legit  (X,  12);  Ardizo:  non  pro  parti- 
bus,  ut  unum  primum,  vidclicet  graviora.  c)  scd  Artl,  Barat. 

1)  id  est,  ut  vasallus  in  feudo  habitet.    Cfr.  Ardizonis  summam  c.  34. 

2)  Cfr.  supra  II,  3  §  2  Vulg.  (VIII,  8  Ant)         3)  scilicct  fidclitatem. 

4)  Cfr.  supra  II,  52,  III.  5)  Cfr.  supra  II,  38.  6)  Cfr.  supraw 

II,  26  §  8,  II,  54  §  4.  7)  Cfr.  supra  II,  54  §  4,  infra  cap.  31 ;  Glossam 

ordin.:  Omnes  filii  (ad  II,  26  §  8).  8)  Cfr.  supra  II,  38. 


188 


III.   Consuetudines  feudorum. 


CapUula  extraord.  Jac.  de  Ardizone. 
babuerit  aliquam  rationem  contra  vasallum  et  vasallus  contra  do- 
minum,  vasalli  ratio  prius   discutiatur:  quoniam  pares  majorem 
jurisdictionem  babcnt  de  suo  pari,  quam  de  suo  domino.  (Cujacius 
5  IV,  79.) 

8.  Generaliter  verum  est  in  feudis,  dominos  de  evictionibus 
teneri,  auta)  si  quis  sciens  investituram  alterius  beneficii  acqui- 
sierit,  eo  evicto  nullam  adversus  dominum  vasallum  actionem  habere 
dicimus ,  quoniam  in  acquirendo  malam  babuit  fidem *).  (Cujacius 

10 IV,  80). 

9.  Unum  quidem  non  minus  utile ,  sed  satis  congruum  su- 
perioribus  adverti,  et  ex  comprobato  usu  in  scriptis  bono  arbitrio 
reducere  procuravi.  Si  quis  igitur  pro  vicedominicaria 2)  vel  villi- 
caria3),  et,  ut  ita  dicam,   pro  decania4)  vel  aliis  quibuscunque 

15angariis  feudum,  quod  improprium  est,  acceperit,  nisi  specialiter 
hoc  actum  sit  inter  contrabentes ,  id  est  nominatim  'feudum  cum 
honore  feudi',  et  ita  'ut  non  liceat  domino  auferre,  quod  datum 
fuerit,  etiamsi  administratio  illa  auferatur',  quod  datum  estb),  pe- 
nitus  ablata  administratione  sine  omni  obstaculo  auferri  Kceatc). 

20  Si  autem,  quod  superius  dictum  est 5),  probare  conetur,  licet  quodam- 
modoa)  possidere  vasallum  a  quibusdam  credatur,  non  jurejurando 
decidi  oporteat,  sed  testibus  vel  instrumento  aliisve  legitimis  pro- 
bationibus  causa  firmiter  approbetur 6).    (Cujacius  IV,  81.) 

10.  Si  qua  contentio  de  beneficio  inter  aliquos  (prout  saepe  fieri 
25  solet)  orta  fuerit,  si  unus  dominus  vel  loco  domini  habeatur,  et  alter 

vasallus  vel  loco  vasalli  habeatur ,  si  per  pares  secundum  usum 
regni  judicium  ventiletur,  primo  de  suo  recto  beneficio  investiri 
debet,  et,  si  possessio  aliqua  perturbata  fuerit,  modo  restitui 
debet ').  (Cujacius  IV,  82.) 
30  11.  Si  alter  ex  fratribus,  qui  paternum  habeat  beneficium, 
suam  portionem  dederit  domino  vel  alicui  extraneo,  dominus  vel 
extraneus  tamdiu  teneat  sine  praejudicio  quamdiu  ille ,  qui  dedit, 

a)  at  Cujacins.  b)  cst  deest  Ard.  c)  Baraterius  (XIII,  9):  Si  quis 
igitur  pro  villicaria,  et  ut  ita  dicam,  pro  decania,  vel  aliis  quibuscunque  angariis 
35  feudum  quidem,  quod  improprium  est,  acceperit,  nisi  specialiter  hoc  actum  sit  inter 
contralicntcs,  ut  a  nominatis  in  fcudo  non  liceat  domino  auferre  quod  datum  fue- 
rat,  etiam  si  administratio  illa  cis  auferatur,  quod  datum  est,  penitus  ablata  ad- 
ministratione  sine  omni  obstaculo  auferri  licet.  Cfr.  quoque  IV,  10. 
d)  ita  Baraterhis  (XV,  54);  licet  deest  Ard. 

4o       l)  Cfr.  supra  II,  8  Vulg.  (VIII,  13  Ant.)       2)  Cfr.  Handloike  o.  c.  p.  44. 
3)  Handloike  p.  43.  4)  Ilandloike  p.  43.         5)  scilicet,  quod  feudum 

sit  cum  honore  (propriumK  6)  Cfr.  supra  I,  2  Vulg.  (I,  4  §  1  Ant.),  infra 

c.  22.         7)  Cfr.  supra  II,  39  §  1,  II,  20  Vulg.  (VIII,  27  Ant.) 


III.    Consuctudines  fcudorum. 


189 


Capitula  cxtraoril.  Jac.  de  Ardizonc. 
heredem  masculum  habuerit.  Si  vero  sine  herede  decesserit ,  alter 
frater  si  vixerit  vel  ejus  heres  sine  ullo  obstaculo  et  temporis  prae- 
scriptione  beneficium,  quod  hereditarium  est,  vendicet  a  quocunque 
possidente Hoc  idem  dicimus  et  si  fratres  fuerint,  ct  altcr  ab  5 
altero  ex  fratribus  acquisierit;  hoc  enim  verissimum  ex  usu  com- 
probato  dicimus.    (Cujacius  IV,  83.) 

12.  Quoddam  usui  traditum  recordationis  causa  in  scriptis 
ponere  procuravi.  Si  quis  igitur  habens  filium  ipsum  per  dominum 
investire")  fecerit,  nisi  nominatim  cum  domino  pactus  fuerit,  'ut  siio 
filius  decesserit  ante  patrem,  quod  feudum  ad  patrum  revertatur', 
dicitur  defuncto  ante  patrem  filio  patrem  carere  beneficio  et  do- 
mino  acquiri  beneficium  2).    (Cujacius  IV,  84). 

13.  Si  maritus  de  feudo  suae  uxoris  investiatur  ea  abscnte, 
nisib)  nominatim  quasi  gerendo  uxoris  negotia,  non  valet.  Secus  si  15 
acquisierit  feudum  ea  sciente  vel  jubente c).  Si  vero  uterque  in- 
simul  investiatur ,  pro  parte  sibi  proficiunt ,  nisi  cum  jam  dicta 
distinctione  factum  fuerit.  Et  dicimus  etiam,  ut,  si  unus  ante  al- 
terum  sine  herede  decesserit,  quod  alterius  pars  domino  acquiratur  *). 
(Cujacius  IV,  80.)  20 

14.  Unum  quidem  satis  usitatum  dicimus,  quod.  si  aliquis  dc- 
cesserit  nullo  in  feudo  relicto  herede ,  jus  feudi  ad  dominum  per- 
tinerc  dicimus.  Fruges  autem  exstantes  non  ad  dominum ,  sed  ad 
filias  ipsius  vasalli  vel  etiam  ad  uxorem  ejus  pertinerent ;  et  hac 
ratione  creditor  eas  retinere  potest4),  licet  pignus  habere  non  pos-25 
sit,  et  hoc  cum  distinctione  imperialium  constitutionum 5).  (Cujacius 
IV,  86.) 

15.  In  beneficiis ,  ut  in  ceteris  contractibus ,  praescriptioncs 
currere,  satis  humanum  et  rationi  congruum  videtur.  Si  quis  ergo 
feudum  alienum  bona  fide  ab  aliquo  justa  traditionc  acccperit,  licetso 
dominus11)  non  sit,  cum  verus  dominus  in  traditione  putetur,  longi 
temporis  praescriptione  jus  sibi  acquirit.  Si  vero  malam  fidem 
habuerit,  nulla  se  poterit  tueri  praescriptione  nec  etiam  de  evic- 
tione  agere  poterit  6).    (Cujacius  IV,  87.) 

16.  De  ingressu  curiae  a  quibusdam  varia  ac  diversa  putantur.  35 

a)  a  domino  invcstiri  liaraterius  (XIV,  15).  b)  et  non  Barat. 

c)  Ita  recte  Baraterius ;  Ard. :  nisi  nominatim  quasi  gerendo  uxoris  negotium 
investiatur,  sibi  acquirit  feudum  ea  sciente  vel  jubcnte.  d)  verus  dominus 

Barat.  (XII,  19). 

1)  Cfr.  supra  II,  39  pr.  2)  Cfr.  supra  II,  50.  3)  Cfr.  II  13  40 

Vulg.  (VIII,  20  Ant.J       4)  Cfr.  supra  II,  45.       5)  id  est  supra  II,  28  §  3. 
6)  Cfr.  supra  II,  26  §  5,  Cap.  Extr.  8. 


190 


III.    Consuetudincs  fcudorum. 


Capittlla  cxtraord.  Jac,  <lc  Ardizone. 
Nos  autem,  quod  saepius  ac  rationabiliter  in  multis  curiis  et  civi- 
tatibus  intelleximus ,  in  scriptis  bonae  recordationis  causa  iuserere 
procuravimus.    Quieunque  igitur  beneficium  per  investituram  acqui- 

ssierit  sine  possessionis  traditione,  pares  ad  investituram  habeat, 
ut  pro  ipso")  veritas  discernatur,  cum  controversia  inde  fuerit. 
Sane  si  possidet,  aliis  quibusdam b)  adjuvetur  adminiculis.  Verum- 
tamen  quia  militesc)  inopes  vasalli  sunt,  per  testes  vel  per  breve 
testatum  probatio  satis  competens  esse  dignoscitur x).  (Cujacius 

10 IV,  88.) 

17.  Beneficia  conditionalia,  quae  in  majoribus  curiis  a  veteri 
tempore  esse  noscuntur,  utpote  patriarcharum ,  archiepiscoporum, 
abbatum,  abbatissarum,  ducum,  marchionum,  comitum,  capitaneorum 
sive  etiam  majorum  valvasorum,  si  duobus,  tribus  vel  deinceps  aliis 

lsdantur  vasallis,  tacitae  conditiones  eos  sequuntur,  uisi  nominatim 
in  ipsis  traditionibus  ipsae  conditiones  excipiantur.  Hoc  idema) 
etiam  de  his  conditionibus ,  quae  noviter  constituuntur ,  ad  harum 
similitudinem  verissimum  forc a)  sapientibus  placet.  (Cujacius  IV,  89.) 

18.  Si  duo  fratres  in  heredes  masculos  et  feminas  de  bene- 
2oficio  investituram  acceperint,  altero  decedente  filia  relicta,  neptem 

cum  patruo  ad  feudum  venire  dicimus ,  cum  unusquisque  fratrum 
suae  soboli  bene  consuluit 2).  Si  enim  frater  suus")  sine  ulla  pro- 
genie  dccesserit,  feudum  non  ad  superstitcm  sed  ad  dominum  per- 
veniet,  nisi  pactum  de  successionef)  factum  foret3).  (Cujacius  IV,  90.) 

25  19.  Beneficium  intelligitur  de  veteri  et  novo ,  et  cum  de 
veteri  fit  investitura,  satis  sit  sig)  de  recto  beneficio  fiat  inves- 
titura.  Haec  autem  investitura  ab  unaquaquc  persona  ficri  potest 
sive  saeculari  sive  ecclesiastica ,  si  antiquitus  eorum  consuetudo 
fuerit4),  haec  secundum  quosdam  et  a  femina  et  a  minore  viginti- 

soquinque  annis  fit5).  De  novo  si  fiat  investitura,  nominatim  et  de 
certa  re  oportet  fieri.  Haec  investitura  a  muliere  secundum  quos- 
dam  non  valet,  quibusdam  valere  placet,  quae  sententia  mitiorh) 
est 6).    A  minore  autem  18  annorum  7)  non  valet ,  hoc  etiam  de  mi- 

a)  per  ipsos  Barat.  (V,  4).         \<)  quibusque  adjuvaliitur  liarat.  (V,  4). 
85       c)  multi  militcs  liarat.         d)  llcrcdcm  —  nexum  forc  Baraterius  (IV,  11). 
c)  alter  fratrum  Baraterius  (XIV, 32).         i)  si  dcnuo  fcudum  fiat  Barate- 
rius  (VI,  2).      g)  cum  domino  add.  Baratcrius.       h)  verior  Baraterius  (1, 12)- 

1)  Cfr.  supra  II,  32.         2)  Cfr.  svpra  II,  18  Vulg.  (VIII,  25  Ant.) 
3)  C/r.  supra  II,  12  Vulg.  (VIII,  18  Ant.)  4)  Cfr.  supra  I,  1. 

40  5)  Cfr.  supra  II,  3  Vulg.  (VIII,  5  Ant.)  6)  Cfr.  supra  II,  3  §  2  Vulg. 
(VIII,  7  Ant.)  7)  id  est  perfecta  aetas  juris  langobardici ,  Lomb.  vulg.  II 

tit.  29  c.  1,  Liber  cowuetud.  Mediolani  Buhr.  21. 


III.    Consuetudincs  feudorum. 


191 


Capitula  extraord.  Jac.  de  Ardizonc. 
noribns  annorum  25  asseritur,  ut  quibusdam  ')  placct.  A  prnelatis 
ecclesiarum  vero  tratli  legitime  dici  potcst,  ut  jure  valeat  investitura, 
dum  tamen  dissipator  videri  non  possit").  Quod  si  aliter  intelli- 
geretur,  nullum  beneficium  ab  ecclesiasticis  personis  datum  reti-  5 
neri  posset.  Dicitur  etiam,  quod,  si  conjunctae  pcrsonae  gratia  vel 
etiam  alicui  alteri  tale  dedit  feudum,  quod  duos  consimiles  vasallos 
acquirere  posset,  inutilc  est  beneficium  *),    (Cujacius  IV,  91.) 

20.  Quicunque  paratus  est  facere  bene  fidelitatem  domino 
suo,  'prout  pater  fecerat  fidelitatem  patri  vel  antecessori  domini',  10 
dum  tamen  haec  bona  fide  dicat  et  non  dolose,  sed  justo  errore, 
omnino  condemnari  non  potest.  Cum  enim  controversia  est  inter 
ipsos,  per  antiquitatem  feudi  vel  per  breve  testatum  vel  per  testes 
domino  incumbit  probatio ,  alioquin  per  vasallum  veritas  inquira- 
tur.    (Cujacius  IV,  92.)  15 

21.  Quoddam  satis  bene  dispositum  ad  utilitatem  et  ad  per- 
niciosam  calliditatem  destruendam  in  scriptis  inserere  curavimus. 
Quidam  miles  bina  bencficia  a  duobus  dominis,  prout  solitum  est, 
acquisivit.  Qui  decedens  duos  reliquit  filios,  qui  paterna  beneficia 
inter  se  dividentes  alter  eorum  suo  domino  pro  beneficio,  quod  ad  20 
eum  venit,  fidelitatem  nullo  anteposito,  sicut  et  pater  fecerat,  fecit. 
Alter  vero  frater  alteri  domino  similiter  pro  suo  beneficio ,  quia 
alium  nullum  dominum  habere  vidcbatur,  nullo  antcposito  fidelita- 
tem  fecit.  Defuncto  posteriore  fratre  sine  filiis  utrumque  feudum 
in  unam,  ut  prius,  venit  personam ,  et  sic  dominus  talem  fidclita-25 
tem  quaerit,  qualem  frater  ejus  fecerat.  Quas  altercationes  am- 
putantcs  dicimus,  illud,  quod  frater  fecit,  nibil  superstiti  obesse, 
licct  in  secundam  et  tertiam  gencrationem  et  usque  ad  infinitum 
pervenerit3).    (Cujacius  IV,  93.) 

22.  Quod  nomine  gastaldiae  vel  guardiae  in  feudum  datur,  so 
ablata  gastaldia  vel  guardia  jure  auferri  potest4)  (Cujacius  IV,  94). 

23.  Quidam  dominus  habcns  beneficium  reliquit  duos  filios, 
et  unusquisque  ipsorum  habuit   duos  vel  tres  filios.    Unus  illo- 
rum  fratrum  decessit  una  tantum  filia  relicta.    Portionem  illius 
non  ad  omnes  superstites,  sed  ad  patruos  illius  et  suis  posteriori- ss 
bus  pertinere  dicimusbS)  (Cujacius  IV,  95). 

24.  Qui  accepit  investituram  alterius  beneficii,  inutilis  est 

a)  dum  tamen  videatur  dispensator  Baraterius  (I,  GJ ;  dilapidator  pro  dissi- 
pator  Ardizonis  Summa  c.  14.  l>)  non  tantum  ad  superstitcs,  sed  ad  patruum 
illius  et  posteriores  pertinere  dicimus  Baraterius  (XIV,  7).  40 

1)  sellicet  jus  Bomanum  allegantibus.  2)  Cfr.  ad  hanc  sententiam  Ardizo 
C.  16.       3)  =  II,  52,  II.       4)  Cfr.  supra  Cap.  Extr.  9.      5)  Cfr.  supra  II,  50. 


192 


III.    Consuetudincs  feudorum. 


Capitula  cxtraord.  Jac.  dc  Ardizone. 
haec  investitura  l).    Et  qui  scicns  hoc  agit,  de  evictione  agere  non 
potest 2)  (Cujacius  IV,  95). 

25.  Inter  dominum  et  vasallum  nulla  fraus  debet  esse  et 
5  inde  potest  accipi"),  si  vasallus  non  dolose  steterit  per  annum, 

quaerere b)  investituram  sui  beneficii ,  non  damnabitur.  Dolus 
enim  abcst ,  si  justa  causa  impediente  steterit  vel  etiam  cum 
amore  servitium  fecerit  domino  conscio.  Dicimus  autem ,  ut,  si 
contra  ea,  quae  in  fidelitate  nominantur,  fecerit,  beneficio  carebit3). 
10  (Cujacius  IV,  97). 

26.  Vasallus  habens  feudum  deliquit  contra  dominum ,  cui 
judicatum  est?c).  Agnati  cum  domino  litigant.  Quidam  domino 
dicunt  pertinere,  quidam  agnato.  Dicimus  autem ,  ad  dominumd) 
pertinere,  donec  aliquis  masculus  ex  delinquenti  vasallo  superest4), 

«alii  vero  contradicunt  (Cujacius  IV,  98). 

27.  Imperator  Henricus,  Dei  gratia  divina  favente  secun- 
dus  Romanorum  Augustus  5).  De  militum  beneficiis  quoniam  dubias 
variasque  causas  in  regno  nostro  esse  cognovimus ,  ideoque  ad  rei 
publicae  statum  quaedam  statuimus.    Si  quis  ergo  dominum  suum 

20  interfecerit  vel  vulneraverit  ipsum,  se  suamve  domum  obsederit,  vel 
eum  cucurbitaverit,  vel  contia  ea,  quae  in  fidelitate  nominantur, 
fecerit,  vel  his  supra  dictis  consilium  dederit,  parium  laudatione 
beneficium  amittat6).  Si  vero  de  supradictis  se  defendere  volue- 
rit,  testibus  a  parte  domini  deficientibus ,  cum  tribus  paribus  se 

25  expurget7) ,  si  autem  pares  habere  non  potuerit,  cum  duodecim 
propinquioribus  parentibus  se  defendat  (usu  vero  curiali  solus  se 
defendat).  Si  quis  autem  suorum  parium,  idoneus  tamen,  exinde  se 
veritatem  scire  dixerit  et  per  pugnam  eum  fatigare  voluerit,  ut 
per  pugnam  se  defendat  dicimus 8).    Si  quis  autem  per  annum  ste- 

so  terit,  quod  domino  non  servierit,  parium  laudationc  bencficium  amit- 
tat  *) ,  (curiali  tamen  usu  id  redimere  poterit  pro  medietate,  quan- 
tum  valuerit).    Sed  si  hoc  defendere  voluerit,  duos  vel  unum  sal- 


a)  concipi  qnod  Baraterius  (X,  7).  b)  quod  non  petierit  Baraterius. 

c)  Cui  feudum  cst  judicandum  quaeritur  Baraterius  (XIV,  44). 
85       d)  ita  recte  Baraterius;  Ard.:  non  pertinere. 

1)  Cfr.  sttpra  I,  9  Vttlg.  (IV,  2  Ant.J.  1)  Cfr.  supra  Cap.  Extr.  8. 

3)  Cfr.  supra  II,  52,  UL  4)  Cfr.  supra  II,  26  §  18,  II,  31. 

5)  Cfr.  Mon.  Germ.  Ilistor.  4°.  Leg.  Sect.  IV  Tom.  I  p.  104, 105,  ubi  variae 
lectiones  notatae  sunt.  Veram  legem  esse,  non  puto.  Videtur  esse  tractatus  simi- 
tolis  legi  Quicumque  (supra  I,  19  sqq.  Vulg.J.  6)  Cfr.  supra  I,  5  Vulg.  (II 

Anl).  7)  manu  quarta.  Cfr.  supra  II,  27  §  10.  8)  Cfr.  supra  II,  39 
§  2.         9)  Cfr.  supra  I,  21  Vulg.  (VI,  12  Ant.). 


III.  lonsuctudincs  feudorum. 


193 


Cupilula  cxtraord.  Jac.  de  Ardizone. 
tem  parem  ostendat,  et  cum  his  se  serviisse  juret,  et  si  pares 
paremve  habere  nequiverit,  cum  tribus  vel  duobus  propinquiori- 
bus  parentibus  se  intra  annum  servire  juret,  (usu  tamen  curiali 
solus  jurare  conceditur).    Qualiter  autem  juret,  an  solus  an  cum  5 
aliis,  nihil  interest,  dum  tamen  servitia  nominet.    Si  autem  con- 
corditer  cum  domino  suo  se  habuerit,   dominum  saepe  videndo, 
tunc  dicimus,  ut  probct  per  testes,  se  servitium  fecisse,  et  per 
se  non   stetisse.    Si  autem  aliqua  inter  dominum  et  vasallum 
discordia  fuerit ,  vel  si  domicilia  in  longinquum  habucrit  vasallus,  10 
domino   se  repraesentando   servitium  promittat,   ut,    si  necessc 
fuerit,  hoc  probare  possit  jurejurando ,  saltem  ad  finem  contro- 
versiae  vasallo  a  paribus  dato.    Si  quidem  intra  annum  servierit, 
quod  levissimum  fuerit,  et  dominus  aliud  servitium  imposuerit, 
quod  vasallus  neglexerit,  unde  damnum  domino  illatum  fuerit,  usque  15 
ad  fruges  feudi  parium  existimatione  damnum  resarciat.    De  aliis 
vero  culpis,  unde  beneficium  non  amittitur ,  parium  laudatione  de- 
fendat  se,  ut  supra,  vel  emendet.    Datum  VI.  Kal.  Septembr.  anno 
MCXXVII.   (Cujacius,  lib.  V.) 

28.  Si  quis  investitus  de  feudo  ligio ') ,  pro  quo  contra  om-  20 
nes")  fidelitatem  domino  debet,  Lucio  et  Titio,  ex  se  descenden- 
tibus  filiis,  sibi  hcredibus  institutis,  vita  decesserit,  divisione  facta, 
si  ad  solum  Titium  feudum  pervenerit,  rationabiliter  placuit,  eum 
solum  fidelitatis  sacramento  esse  obnoxium  ,  ad  quem  solida  feudi 
jura  transierint.    Quodsi  ab  alio  domino  Lucius  postea  feudum  u 
per  investituram  acquisierit,  pro  quo  similiter  ei  contra  omnes 
dominos  fidelitatem  fecerit,  decedente  Titio  sine  liberis,  ad  quem 
devolvatur  feudum ,  quod  ex  divisione  habuerat,  an  ad  alium  fra- 
trem,  an  ad  dominum  quaeri  potest.    Et  cum  placeat,  qucm  ligium 
hominem  duorum  esse  non  posse,  videri  potest  feuduin  ad  dominum  30 
pertinere.    Sed  rectius  visum  est,  feudum ,  quod  per  investituram 
acquisiverit,  impedimento  ei  non  esse,  licereque  ei  per  substitutum" 
acceptabilem  domino  priori  servire  (Cujacius  IV,  99). 

29.  Ex  facto  incidisse  scio,  Eridericum  principem  nostrum,  cum 
ab  initio  dux  esset  et  pro  ducatu  fidelitatem  faceret,  divino  nutu 
postea  imperatorem   creatum ,  petita  ab  eo  fidelitate  pro  ducatu,  35 
petenti  domino  respondisse,  non  teneri  se  fidelitatem  facere,  cum 
omne  hominum  genus  sibi  fidelitatem  debeat,  et  ipse  soli  Deo  et 

1)  De  feudo  ligio  vide  Ducange,  Glossarium  s.  v.  ligius,  Weher  IV  p.  316  sqq., 
Pertile  IV  p.  668.    Cfr.  quoque  Diez,  s.  r.  lige.  2)  etiam  contra  dominum 

antiquiorem.  Cfr.  Jacob.  de  S.  Georg.  De  feudis  (1575)  p.  80.  Exceptus  erat  40 
solus  imperator.    Cfr.  Homeyer  'System  dcs  Lehnrechts'  p.  377.  378. 

13 


194 


III.  Consuetudines  feudorum. 


Capitula  extraord.  Jac.  de  Ardizone. 
Romano  pontifici.    Sed  cum  insistente  feudi  domino  de  hoc  con- 
tenderetur,  proceribus  prudenter  visum  est,  feudum  amissum  esse 
vel  alium  ducem  in  ducatu  constituendum,  qui  feudo  servire  debeat 

set  domino  fidelitatem  faciat.    (Cujacius  IV,  100) l). 

30.  De  negotio,  super  quo  nos  consulere  voluisti,  tibi 
secundum  jus  curiae  et  usum  feudi  breviter  respondemus,  quate- 
nus  pro  feudo,  quod  ab  aliquo  per  ecclesiam  detinetur,  nulla  sit 
facienda  fidelitas.    (Cujacius  IV,  101). 

10  31.  Insuper  etiam  te  instructum  esse  volumus,  quod,  si  do- 
minus,  a  quo  feudum  tenebatur,  diem  suum  pluribus  beredibus  re- 
lictis  obierit,  vasalli,  qui  communiter  illud  tenent,  non  coguntur 
fidelitatem  pro  eo  feudo  facere,  nisi  domini  illud  feudum  primo 
partirentur,   quoniam  secundum  jus  feudi  non  debet  quis  duas 

i5  fidelitates  pro  eodem  feudo  facere  2).    (Cujacius  IV,  102.) 

32.  Mulier,  quae  feudum  secundi  viri  contemplatioce  acquisie- 
rat,  si  ex  utroque  matrimonio  superstitibus  liberis  decesserit,  so- 
los  ex  secundo  viro  susceptos  filios  ad  feudi  successionem  admitti, 
usu  curiarum  obtentum  est3).    (Cujacius  IV,  103.) 

20  33.  Si  cui  militi  ad  certum  servitium  feudum  fucrit  datum, 
isque  relicta  ex  se  descendente  femina  decesserit,  quae  id  servi- 
tium  juxta  feudi  conditionem  non  minus  decenter  praestare  possit 
quam  masculus,  etsi  in  investitura  minime  cautum  sit,  ut  et  fe- 
minae  ad  id  adspirare  valeant,  eam  tainen  admitti,  rectum  puta- 

25  mus ;  quin  immo  hoc  casu  simul  cum  masculo  in  feudo  eam  succe- 
dere,  quidam  putant.  Quod  multo  magis  dignum  observantia  exis- 
timavimus,  cum  feudum  sic  datum  est,  'ut  nullum  pro  eo  ser- 
vitium  fiat"),  ut  pleraquc  hodie  fcuda  dantur.    (Cujacius  IV,  104.) 

1)  In  nonnullis  codicibus  consuctudinum  fcudorum  in  fine  hguntur  capp. 

30.28.  29  hac  forma: 

Quidam  investivit  Titium  dc  feudo  Imc  lege,  ut  deberet  ei  jurare  tidelita- 
tcm  contra  omncs  liomines.  Deccssit  duobus  beredibus  institutis.  Divisione 
farta  nd  unum  pervcnit  (sc.  fcudum).  Alius  feudum  ab  alio  acccpit  ct 
fidclitatem  contra  omnes  bomincs  fecit.    Ille,  qui  babet  fcudum  cx  divi- 

35  sionc ,  decessit  nullo  filio  relicto,  et  sic  feudum  ad  alium  pervenit.  Modo 

prior  dominus  dicit  isti,  ut  faciat  ei  fidelitatem  contra  omnes  bomines.  In 
quaestione  vertitur,  quid  juris  sit,  ct  dii  itur  sicut  in  boc  alio  casu :  I  rcdc- 
ricus  ab  initio  dux  erat  et  fcudum  babebat,  factus  fuit  impcrator,  fidelitas 
ab  eo  petebatur.    Ipse  dicebat,  se  non  debere  facerc,  cum  omnes,  qui  erant 

40  in  mundo,  debcrcnt  ci  facerc.    Kt  statutum  fuit,  ut  feudum  amitteret  vcl 

alium  ducem  pro  sc  fieri  con6titueret.    Sic  ct  in  isto  casu,  ut  ipse  pcr  se 
faciat  vel  per  subrogatos.  Sequuntur  allegationcs  locorum  corporis  juris  civilis. 
2)  Cfr.  supra  Cap.  extr.  5.  3)  Aliter  supra  II,  26  §  10.    A  lege  4  C. 

5,  0  hanc  sententiam  derivatam  esse,  Cujacius  recte  jputat.  4)  'FreyUhen'. 

45  Cfr.  Weber  IV,  304. 


III.    Consuetudines  feudorum. 


195 


Capitula  extraord.  Jac.  de  Ardizone. 

34.  Item  si  quis  eo  tenore  de  feudo  aliquo  sit  investitus, 
'ut  in  eo  succedant  feminae  sicut  masculi',  sive  feudum  id  ad 
certum  fuerit  datum  servitium ,  sive  pro  eo  indeterminate  fuerit 
promissum  servitium ,  investito  moriente  in  feudum  succedunt  s 
pariter  et  mares  et  feminae.  Quamquam  enim  supcrstite  mas- 
culo  ex  eo,  qui  primus  feudum  acquisivit,  feminae  excludantur,  etsi 
in  maribus  et  feminis  fuerat  acquisituin ,  ut  in  feudis  regulariter 
tradi  solet '),  sermonem  tamen  investiturae,  nec  non  vim  verborum 
et  sensum  contralientium  intuentcs,  discretionem  sexus  in  ejus- 10 
modi  feudi  successione  non  fecimus.    (CujaciusIV,  104.) 

35.  Jugales  a  quodam  milite  simul  de  eodem  feudo  inves- 
titi  fuerant,  'ut  in  se  descendentesque  suos  id  baberent'.    Hi  ex 
se  filio  et  filia  superstitibus  defuncti  sunt,  inter  quos  feudi  quaestio 
agitatur.    Masculus  enim  universum  feudum  sibi  vendicat ,  femina  15 
vero  ad  parentum  feudum  pariter  cum  fratre  vocari  se  defendit. 
Quidam  pro  masculo,  quidam  pro  femina  pronuntiant.    Eorum,  qui 
pro  filia  judicant,  sententiam  sequerdam  esse  censeo ,  cum  filia 
ex  antedictorum  jugalium  contubernio  superest,  ex  praedefuncta 
uxore  alio  suscepto  masculo,  qui  consanguineus  ad  eam  frater2o 
sit;  in  ceteris  priorum  sententia  sane  sequenda  est.    Quodsi  sola 
ex  eo  matrimonio  relicta  filia,  nullo  ex  eo  vel  alio  connubio  super- 
stite  masculo ,  ab  bac  luce  subtracti  fuerint,  feudum  scindi  fert 
prudentum  nostrae  civitatis  opinio,  ut  dimidiam  quidem  partem 
femina  sibi  acquirat,  rcliquam  vero  dominus  aut  ejus  beres  acci-25 
piat»)  (Cujacius  IV,  104). 

36.  Feuda  babitationum  ,   nisi  aliud  specialiter  cautum  sit, 
morte  accipientium  finiuntur 3)  (Cujacius  IV,  105). 

37.  Imperator  Henricus.  Si  contigerit  feuduin  incuria  aut 
fidelis  neglectu  consortibus  applicari,  nuJlum  ex  eo  levamen  detru-30 
sus  excipiafc,  ne  senioris  sui  contemtus  illusus  fiat,  ob  quem  feu- 
dum  jure  dimiserat.  Sane  qui  aliter  fecerint,  quam  quod  mens 
saluberrimae  nostrae  constitutionis  exposcit,  beneficio  se  carituros 
esse  cognoscant,  ita  ut  eis  amplius  sperare  non  liceat,  seniori 
danda  licentia  tam  ab  ipsis  eorumque  posteris,  quam  ceteris  deten-  35 
toribus  praedictum  beneficium  vendicandi 4).  (Cujacius  lib.  V.) 

38.  Quaesitum  scio  dudumque  apud  prudentes  fuisse  cau- 
sam  banc,  si  servi,  quibus  macula  servitutis  obstaculo  fuerat,  liber- 


1)  Cfr.  supra  II,  30,  51  §  3.  2)  Cfr.  supra  Cap.  extraord.  13  in  fine. 

8)  l.  11  C.  3,  33:  Habitatio  morte  finitur.  4)  Cfr.  supra  II,  38.  Videw 

Mon.  Germ.  Histor.  4".  Leg.  Sevt.  IV  Tom.  I  p.  105. 

13* 


196 


III.    Consuctudines  feudorum. 


Capitula  extraord.  Jac.  de  Ardisone. 
tate  donati  fucrint,  an  ad  feudi  successionem  valeant  adspirare? 
Denique  post  raagnas  varietates  obtinuit  sententia  distinguentiura, 
quo  tempore  libertatis  donum  assecuti  fuerint  ,  ut ,  siquidem  eo 

5  tempore  ,  quo  coheres  alter,  utpote  his  constitutis  inliabilibus,  aut 
dominus  quasi  ad  se  devolutum  vendicasset,  ab  cjus  successione 
sint  penitus  alieni,  ne,  quod  legitime  factum  est,  superveniente 
facto  postea  retractetur;  qui,  si  re  integra  manumissi  fuerint,  in 
feudum  recte  succedere  queunt.    (Cujacius  IV,  106.) 

io  39.  Antiquatum  esse  ipsis  rerum  experimentis  nos  ipsi  cogno- 
vimus ,  fideles ,  nisi  aliud  contractibus  pactiones  insertae  deside- 
rent,  dominorum  sumptibus  eisdem  servitia  ministrare.  Justum 
namque  est,  ut  illi  consequantur  stipendium,  quo  tempore  suum 
commodare  reperiuntur  obsequium ,  praesertim  cum  nec  quisquam 

upropriis  cogatur  impendiis  militare,  maxime  cum  extra  civitatis 
suae  tentoria  servitiis  exhibendis  eos  convenit  fatigari.  (Cujacius 
IV,  107.) 

40.  Gregorius  septimus  ').    Si  quis  imperator  *) ,  regum  ,  du- 
cum,  marchionum ,  comitum  vel  quarumlibet s)  saecularium  potes- 

2otatum  aut  personarum  invcstituram  episcopatuum  vel  alicujus 
ecclesiasticae  dignitatis  dare  praesumpserit,  ecclesiastica  commu- 
nione  privetur4). 

41.  Quoniam5)  investituras  contra  sanctorum  patrum  auctori- 
tatem  a  laicis  in  multis  partibus  cognovimus  fieri ,  et  ex  co  pluri- 

25inas  perturbationes  in  ecclesia,  immo  ruinam  sanctae  religionis 
oriri,  ex  quibus  censuris")  religio  conturbatur,  decernimus ,  ut 
nullus  clericorum  investituras  episcopatus ,  vel  abbatiae,  vel  eccle- 
siae  de  manu  imperatoris ,  vel  regis,  vel  alicujus  laicae  personae, 
viri  vel  feminae,  suscipiat.    Quod  si  praesumpserint,  recognoscant, 

30  investituram  illam  nb7)  apostolica  auctoritate  irritarn  esse,  et  se 
usque  ad  dignam  satisfactionera  excommunicationi  subjacere. 

41.  Si")  quis  clericus,  abbas,  vel  monachus  pcr  laicos  eccle- 
sias  obtinuerit,  excommunicationi  subjaceat  •). 

42.  Constitutioncs 10)  sanctornm  canonum  sequentes  statuimus, 


35  1)  Decreti  secunda  pars  Causa  XVI.  Quaest.  VII  c.  XII  §  1.  2)  impera- 
torum  Corp.  jur.  can.  3)  quilibct  Corp.  jur.  can.  4)  ejusdem  scnten- 

tiae  vinculo  se  obstrictum  essc  sciat.  Corp.  jur.  can.  5)  Decreti  secunda 

pars  Causa  XVI.    Quest.  VII  c.  XIII.  6)  Cbristianae  censurae  Corp.  jur. 

can.  7)  deest  Corp.  jur.  can.  8)  Decreti  secunda  pars  Causa  XVI. 

to  Quaest.  VII  c.  XVI.  9)  secundum  Apostolorum  sanctorum  canones  et  An- 

tioceni  capitulum  concilii  add.  Corp.  jur.  can.  10)  Decreti  secunda  pars 

Causa  XVI.    Quaest.  VII  c.  XVII. 


III.   Consuetudines  feudorum. 


197 


Capitula  extraord.  Jac.  de  Ardizone. 
ut  quicunque  clericorum  ab  hac  hora  investituram  ecclesiae  vel 
ecclesiasticae  dignitatis  de  manu  laici  acceperit,  et  qui  ei  manum 
imposuerit,  gradus  sui  periculo  subjaceat  et  communione  privetur. 

43.  Majus  est  possessionem  dare,  quam  sit  investituram  s 
concedere *). 

44.  Nulla  juris  constitutione  aut  consuetudinis  ususque  lon- 
gaevi  observantia  prohiberi  sciscitatus  invenio,  vasallum  arctiori, 
quam  in  se  habeat,  lege  feudum  in  alium  ubilibet  posse  trans- 
ferre.    (Cujacius  IV,  108.)  io 

45.  Longinquitate 2)  temporis  fit  saepe,  ut  non  pateat  con- 
ditio  originis ,  unde  jam  statutum 3)  est ,  ut  professionem  suam 
liberti  ecclesiae  debeant  facere,  qua  profiteantur ,  se  et  de  familia 
ecclesiae  esse  et  ejus  obsequium  nunquam  relicturos.  His  quo- 
que  *)  adjicimus,  ut,  quoties  cursum  vitae  sacerdos  impleverit,  etis 
de  hac  vita  migraverit,  mox  cum  successor  ejus  advencrit,  omnes 
liberti  ecclcsiae  vel  ab  eis  progeniti  chartulas  suas  in  conspectu 
omnium  debent  ipsi ,  qui  substituitur ,  pontifici  publicare ,  et  pro- 
fessionem  in  conspectu  ecclesiae  renovare ,  quatenus  status  sui 
vigorem  illi 5)  obtineant,  et  oboedientia  eorum  ecclesia  non  careat.20 
Sin  autem  scripturas  libertatis  suae  intra  annum  ordinationis  novi 
pontificis  manifestare  contempserint,  aut  professiones  renovare  no- 
luerint ,  vacuae  et  inanes  chartulae  ipsae  remaneant ,  et  illi,  ori- 
gini  suae  redditi,  sint  perpetuo  servi. 

46.  Liberti  *)  ecclesiae,  quia  nunquam  eorum  moritur  patrona,  25 
a  patrocinio  ecclesiae  nunquam  discedant,  nec  posteritas  quidem 
eorum ,  sicut  priores  canones  decreverunt.  Ac  ne  forte  Hbertini- 
tas 7)  eorum  in  futura  prole  non  pateat ,  ipsa  quoque 8)  posteritas 
se  ab  ecclesiae  patrocinio  non  snbtrahat,  necesse  est,  ut  tam  iidem 
liberti  quam  ejus9)  progeniti  professionem  episcopo  suo  faciant,  30 
per  quam  ex  familia  ecclesiae  libertos10)  se  esse  fateantur;  ejus11) 
patrocinium  non  relinquant ,  sed  juxta  virtutem  suam  obsequium 
ei  vel  obedientiam  praebeant. 

47.  Quicunque12)  fidelium  propria  devotione  de  facultatibus 
suis  aliquid  ecclesiae  contulerunt13) ,  si  forte  ipsi  aut  filii  eoruni35 

1)  Cfr.  Deereti  secunda  pars  Causa  XVI  Quaest.  II  c.l  §  1.  2)  Decreti 
secunda  pars  Causa  XII.  Quaest.  II  c.  LXIV.  3)  decretum  Corp.  jur.  can., 
ubi  additur:  in  anteriori  universalis  concilii  canone.  4)  Unde  his  quoque  nos 
Corp.  jur.  can.  5)  ct  illi  Corp.  jur.  can.  6)  Decreti  secunda  pars 

Causa  XII.    Quaestio  II  c.  LXV.  7)  libertas  Corp.  jur.  can.  8)  ip-  40 

saque  Corp.  jur.  can.  9)  ab  eis  Corp.  jur.  can.  10)  efifectos  add.  Corp. 

jur.  can.  11)  ejusque  Corp.  jur.  can.  12)  Decreti  secunda  pars  Causa 

XVI.    Quaest.  VII  c.  30.         13)  contulerint  Corp.  jur.  can. 


198 


III.    Consuetudines  fcudurnm. 


Capitula  extraord.  Jar.  de  Ardizone. 
redacti  fuerint  ad  inopiam ,  ab  eadem  ecclesia  suffragium  vitae 
temporis  ')  usu  percipiant. 

48.  Et  jure  et  moribus  receptum  est,  vasallum  clericali  se 
5  militiae  dedicantem  feudum  amittere.  Scriptum  est  enim  in  divi- 

nis  eloquiis :  'Miles  Christi  serviat  Christo,  milites  saeculi  serviant 
saeculo' 2).   (Cujacius  IV,  109.) 

49.  Si3)  quis  episcopus,  saecularibus  potestatibus  usus,  ecele- 
sias  pro  ipsis  obtinuerit 4) ,   deponatur  et  segregetnr,  omnesque, 

wqui  illi  communicant. 

50.  Illud6)  per  omnia  interdicimus,  ut  nullus  clericus  prac- 
bendam  suam  seu  beneficium  aliquod  ccclesiasticum  aliquo  modo 
alienare  praesumat.  Quod  si  praesunitum  olim  fucrit6)  vel  aliquando 
fuerit,  irritum  erit,  ct  ultioni  canonicae  subjacebit. 

15  51.  Quicunque7)  niilitum  vel  cujuscunque  ordinis  vel  pro- 
fessionis  persona  pracdia  ecclesiastica  a  quocunque  rege  seu  sae- 
culari  principe  vel  ab  episcopis  invitis  seu  abbatibus  aut  ab 
aliquibus  ecclesiarum  rectoribus  suscepit 8) ,  vel  invaserit ,  vel 
eorum  consensu  tenuerit,  nisi  eadem  praedia  ecclesiae  restituat <J), 

20  excommunicationi  subjaceat. 

52.  Si 10)  tributum  petit  imperator,  non  negamus :  agri  eccle- 
siae  solvant  tributum.  Si  agros  ecclesiae 1 ')  desiderat  imperator, 
potestatem  habet  vindicandorum ,  tollat  eos,  si  libitom  e.st.  Iuij)e- 
ratori  non  do12),  sed  non  nego,  quia")  non  ecclesia  dari  impera- 

25  tori ,  non  pontificalis  apcx  more  capitis  ecclesiae  praeminens  po- 
test  subjici  regibus. 

53.  De  his u) ,  quae  clerici  emerint ,5)  vel  vivorum  donatio- 
nibus  acceperint,  consueta  principibns  debent  obsequia ,  ut  et 
annua  eis  persolvant  tributa  et  vocato16)  exercitu  cum  cis,  con- 

so  scnsu  tamcn  Romani  pontificis,  proficiscantur  ad  castra 17). 


1)  pro  tcmporis  Corp.  jur.  can.  2)  Decreti  secunda  pars  Causa  XXIII. 
QuMtt.  VIII  c.  XIX.  3)  Decreti  secunda  pars  Causa  XVI.    Quaest.  VII 

c.  XIV.  4)  ecelcsiam  pcr  ipsos  obtincat  Corp.  jttr.  can.  5)  Dccreti 

secunda  jtars  Causa  XII.    Quaest.  II  c  XXXVII  §  1.    Illud  ctiam  Corp.  jur. 

sb  can.  6)  fuit  Corp.  jttr.  can.  7)  Vecreti  secunda  pars  Causa  XII. 

Quaest.  II  c.  IV.         8)  susccpcrit  Corp.  jur.  can.  9)  ecclesiis  restituerit 

Corp.  jur.  can.  10)  Decreti  secunda  pars  Causa  XI.  Quaest.  I  c.  XXVII. 
11)  deest  Corp.  jur.  can.         12)  dono  Corp.  jur.  can.  13)  quia  etc.  desunt 

Corp.  jur.  can.        14)  Dict.  Gratiani  ad  Decreti  secundam  partem  Causa  XXIII. 

40  Quaest.  VIII  c.  XXIV.  15)  a  quibuslibet  emerit  Corp.  jur.  can.  16)  con- 
vocato  Corp.  jur.  can.  17)  cum  eis  proficiscatur  ad  castra.   Quod  tamen 

hoc  ipsum  non  sine  consensu  Ilomani  Pontificis  fieri  debet  Corp.  jur.  can. 


III.    Consnctudines  feudorum. 


199 


Capitttla  extraord.  Baraterii. 

II.    CAPITULA  EXTRAORDINARIA  BARATERII. 

1.  Beneficium  intelligitur  quasi  ex  bono  praeterito  vel  prae- 
senti  vel  futuro  facto  et  licito,  et  generaliter  habet  in  se  servi- 
tium  et  fidelitatem;  nisi  ex  pacto  excipiatur ,  ut  fit  saepius ').  5 
De  fidelitate  autem  sapientes  aliter  opinantur.  Respiciunt  autein 
ad  personam  dantis  vel  recipientis  beneficium,  vel  ad  beneficii 
quantitatem.  Si  enim  dominus  et  vasallus  nunquam  de  fidelitate 
cogitavit,  pro  nimia  parvitate  beneficii,  quis  unquam  contradixit?2) 
(Tit.  I  c.  3.)  10 

2.  Beneficium  paternum  sive  hereditarium  intelligitur  feudum 
patris  vel  proavi,  usque  ad  infinitum.    (Tit.  IV  c.  7.) 

3.  Beneficium  intelligitur  investitura  cum  traditione.    Ex  quo 
ita  fit,  ut ,  si  quis  primo  investiatur  re  nondum  tradita,  ille,  cui 
posterior  invcstitura  cum  traditione  facta  fuerit,  potior  habeatur 3).  15 
(Tit.  VI  c.  4.) 

4.  Si  uni  propter  propriam  culpam  feudum  abdicatum  fuerit, 
aliis  non  nocet,  nisi  ad  tempus,  id  est,  donec  heredes  illius  incul- 
pati  fuerint4).    (Tit.  VIII  c.  33.) 

5.  Si  quis  nominatim  de  beneficio  alicnjus  militis  investiatur,  20 
inutilis  est  investitura ,  quia  inde  occultum  et  nequissimum  homi- 
cidium  posset  oriri  et  perjurium  et  alia  nefanda  evenire  possent6). 
Unde  et  si  de  beneficio  alicujus,  'cum  primo  apertum  fuerit',  ali- 
quis  investiatur,  cum  propter  lioc  magis  occulte  malitia  perpetrari 
possit,  magis  inutilis  est  investitura6).    (Tit.  XII  c.  8.)  25 

6.  Si  unus  vasallus  domino  refutaverit,  non  praejudicat  cete- 
ris.    (Tit.  XIII  c.  20) 7.) 

7.  lllud  quoque  curiali  usu  memoriae  tradere  curavimus,  ut, 
si  qualiscunquc  controversia  inter  dominum  et  vasallum  fuerit,  et 
exinde  dominus  ad  suos  milites  conquestus  fuerit,  tunc  pares  cu-so 
riam  faciant,  et  ex  se  ipsis  legatos  primo ,  secundo  et  tertio  suo 
pari  dirigant,  tribus  dilationibus  datis,  quarum  prima  quindecim 
dicrum  intercapedincm  habeat ,  secunda  triginta ,  tertia  quadra- 
ginta 8) ;  et  eo  non  veniente ,  nec  idoneam  excusationem  faciente, 
tunc  pares  dominum  possessorem  faciant,  salvis  beneficiis.  Pari35 

1)  Cfr.  supra  Cap.  extr.  33.  2)  Cfr.  Jacobi  de  Ardizone  Summa  c.  4, 

41,  142  (ed.  15G9  f.  7.  46.  47.  199).  3)  Cfr.  supra  Cap.  extr.  43.  4)  Cfr. 
suj>ra  Cap.  extr.  G.  5)  Cfr.  Jacobi  de  Ardizone  Summa  c.  22  (ed.  1509 

f.  32).  6)  Aliter  supra  I,  9  Vulg.  (IV,  2  Ant.J.    Cfr.  ad  hoc  caput  Dieck 

p.  409.  7)  Cfr.  supra  II,  38.  8)  Cfr.  Ardizonis  Summam  c.  76  (ed.io 

1069  f.  87). 


200 


III.  Consuetudincs  feudorum. 


Capittda  cxtraord.  Baraterii. 
ratione  salva  profecto  ratio  intelligatur,  si  certis  excusationibus  datis 
suam  contumeliam  infra  annum  purgaverit.    Et  si  quidem  veniens 
se  excusare  non  potuerit,  boc  domino  laudatione  parium  emendet, 

5  et  possessionem  beneficii  accipiat,  et  justitiam,  prout  res  exigit, 
domino  laudatione  parium  faciat.    (Tit.  XV  c.  13.) 

8.  Si  de  allodio  aliaque  re  extra  beneficium  inter  dominum 
et  vasallum  contentio  fuerit ,  tunc  pares  ad  judicem  legis'),  vel 
alibi,  id  est,  ad  arbitros  mittant  eos.    Sed  si  de  proprio  beneficio, 

10  sua  sententia  dirimant.  Similiter  si  dominum  offensum  habuerit, 
sua  sententia  dirimant.  Si  inter  duos  vasallos,  tunc  domini  cogni- 
tio  est.  Et  si  vasallus  spernit  ad  judices  ire,  pares  per  feudum 
constringant  vasallum,  dantes  domino  beneficii  possessionem  *).  (Tit. 
XV  c.  14.) 


15       1)  id  est  ad  judicem  ordinarium.    Cfr.  II  15  Vulg.  (VIII,  22  Ant.J. 
2)  Cfr.  supra  Cap.  extr.  Ardizonis  1. 


APPENDIX  A. 


(ADDITAMENTA  QUA.EDAM  EX  CODICIBUS). 
I.    {Cfr.  Descriptioncm  codicum  2.  36.  73  et  svpra  p.  159  n.  3.) 

Si1)  vasallus  obierit  a  Kalendis  Martiis 2)  usque  ad  Kalen- 
das  Augusti  inantea,  usque  ad  id s)  tempus  fructus  filia  habebit 
Si  a  Kalendis  Augusti  inantea,  similiter.  Alias  Obertus,  scilicet  5 
si  ante  Kalendas  Augusti  et  Martii  obierit4),  nullum  filia  habebit, 
vel  si5)  ante  Augustum  parum  obiit6),  exinde  provenientes  non 
habebit7).    His  consequenter  dicitur  etc. 

II.    (Cfr.  Descriptionem  codicum  26.  43  et  supra  p.  73.) 
Vasallus  domino  guerram  injuste  facienti  ad  eum  defenden- 10 
dum,  non  ad  alium  impugnandum,  ei  adjutorium  praebere  tenetur 8), 
Si  vasallus  decedat  ante  Kalendas  Martii  sine  herede  masculo, 
omnes  fructus  ex  feudo  pervenientes  ad  dominum  pertinebant9). 
Quod  si  post  hoc  tempus ,  ante  Kalcndas  autem  Augusti  decedat, 
omnes  fructus  Kalendis  Augusti  percipiendi  ad  heredes  ejus  per- 15 
tinebant,  reliqui  ad  dominum.    Si  vero10)  post  hoc  tempus  decedat, 
omnes  fructus  pertinere  debent  contra  omncs  homines  et  contra 
patrem11). 

Si  femina  feudum  acquisierit,  ad  heredes  masculos  tantum 
pertinebit,  nisi  pactum  aliud  inducat l2).  20 

Contra  dominum  vasallus  nullum  nisi 1S)  permittente  domino 
debet  reddere  testimonium 14).  Beneficii  partem  alienare ,  partem 
vero  retinere  domino  non  licet,  nisi  ex  consensu  vasalli,  totum 
vero  alienare  potest  ex  consuetudine  ped'  (?)  maiori ,  minori  vero 
ita  demum  sciente'5)  totam  partem  in  eos,  in  quem  16)  beneficium  17) 
alienet,  quod  in  curia  Mediolanensium  non  licet18).    Si  hereditas 

1)  vero  add.  36.  2)  Martii  36.  73.  3)  illud  36.  73.  4)  deest  36.  73. 
5)  nisi  36.  73.         6)  deest  36.  73.  7)  habetis  36,  Labebis  73.         8)  Cfr. 

II  I.  28.  9)  pertinebat  43.  10)  tamen  26.  11)  Cfr.  II I.  28. 

In  codice  una  linea  est  omissa.  12)  Cfr.  II  F.  30.  13)  deest  43.  14)  Cfr.  30 
II  F.  33.         15)  scientem  26.  16)  quod  26.         17)  est  add.  26. 

18)  Cfr.  II  F.  34.    Codicum  leclionem  mutilatam  esse  apparet. 


202 


III.    Consuetudines  feudorum. 


Appcndix  A. 

vasalli  repudietur,  feudum  etiam  amittitur;  quod  si  ab  agnato,  ad 
quem  pertiuebit ,  repudiata  fuerit ,  feudum  paternum  nibilominus 
retinebit  '). 

5  III.    (Cfr.  Dcscriptionem  cod.  2.) 

Illud  quidem  non  *)  diffiteor ,  si  vasallus  maxime  qui  fidelita- 
tem  domino  fecit  vel  facere  debet,  alicujus  rei  se  a  domino  noviter 
invcstitum  contendat,  etiam  per  alios,  qui  non  sunt  pares,  probare 
possit.    Huic  reis)  ratio  talis  inest  natura,  ut  sicut  de  curia  non 

10debet  exire  nisi  per  curiam,  boc  est  per  vasallum  curiae ,  ita  non 
poterit  intrare  rem,  nisi  per  pares  curiae.  Ceterum  si  in  curia  sit, 
etiam  per  alios.  qui  incedit,  probare  potest. 

Quidam  sine  berede  masculo  decessit  relicta  filia  vel  alia, 
quae  in  allodio  succedere  debet.    Quaestio  est  inter  dominum  seu 

15  parcntem  de  aliquo  manso  vel  terra  dicendo  feudum  esse  et  ideo 
ad  se  reverti  debere,  et  filiam.  Quis  probare  debeat,  quaeritur. 
Et  primo  dominus  vel  parentes ,  fendnm  fuisse ,  et  si  non  poterit 
probare ,  tunc  filia  probabit  allodium.  Utroque  in  probatione  de- 
ficiente  dabitur  defensio  domino,  et  si  dominus  defendere  noluerit, 

20tunc,  si  filia  Lombarda  est,  defendat  se  cum  12  et  obtineat,  sed 
si  Romana,  et  si  non  praestiterit,  obtineat. 

IV.    (Cfr.  Descri^rtionem  cod.  110  ct  supra  p.  78  n.  1.) 

De  snccessionibus  beneficiorum.  In  beneficium  descendentes 
vocantur,  sed  non  omnes,  quia  nulla  fcmina  nec  aliquis  ab  ea  de- 

25  scendens  vocatur ,  ea  scilicet  ratione ,  quia  ne  cogerer  enm  babere 
ex  ejua  cognatis,  (quem)  fidelem  babere  nollem ,  vel  quia  in  bene- 
ficium  servire  non  possunt.  Unde  filii  alicujus ,  qui  servire  non 
possunt,  ab  eo  removentur  nec  filio  ejus  pt'  (portio?)  ea  dabitur, 
sed  aliquid  ex  eo  ad  usumfructum  misericordiae  causa  eis  datur. 

80Sed  si  mulieri  datum  est  beneficium  ,  antiqui  dicebant,  filios  ejus 
non  succedere,  cum  ipsa  nullo  acquirat  per  successionem ,  sed  mo- 
dernius  novatum  est,  qui  bodie  ei  succedunt.  Sed  a  latcre  ve- 
nientes  nunquam  succedunt,  unde  etiam  dictum  est,  duo  fratres  si 
simul  acquisierunt,  unum  alteri  non  succedere,  nisi  hoc  sit  dictum 

35  in  investitione  'ut  unus  alteri  succedat'  vel  hoc  paternum  vel  ex 
linea  ascendentium  sit.  Sed  si  negetur  a  domino ,  eum  esse  ex 
linea  ascendentium,  probare  debet  per  testes,  vel  aliquid  ex  eo  se 


1)  Cfr.  II  F.  45,  51. 


2)  forte  Mendum  esi. 


3)  Ilujus  rei  Cod. 


III.   Consuetudines  feudorum. 


203 


Appendix  A.  B. 

habere  adbuc  vel  aliquid  ab  eo  causa  permutationis  accepisse. 
Illud  in  omnibus  descendentibus  tenendum  est. 

APPENDIX  B. 

FRAGMENTUM  JURIS  FEUDALIS  MEDIOLANI  IN  COD.  * 
BEROLINENSI  (Cod.  5  cfr.  supra  p.  42). 

DE  FEUDIS. 

Superius  dictum  est  de  diversis  judiciis,  quae  interdum  jure 
lcguin  r. ')  interdum  legibus  L.  *)  vel  consnetudine  municipali  termi- 
nantur;  nunc  videndum  est  de  feudis ,  quae  diversarum  curiarum " 
more  vel  civitatum  observantur.  Verum  quia  in  nostra  civitate 
quacdam  specialiter  in  feudis  obtincnt,  idcirco  de  his  breviter  vide- 
amus.  [§  1]  Imprimis  illud  scire  oportet,  quod  vasallus  nullo  modo 
per  nostram  consuetudincm  feudum  amittit ,  licet  per  annum  et 
diem  post  mortem  domini  vasalli  steterit,  quod  a  domino  investi-is 
turam  non  petierit.  [§  2]  Sed  nec  amittit  feudum  vasallus  jure 
nostro,  si  longissimo  tempore  steterit,  quod  nullum  servitium  do- 
mino  exhibuerit.  [§  3]  Amplius  si  vasallus  a  domino  investituram 
nondum  recepit,  nihilominus  feudi  paterni  vel  aviti  possessionem 
a  sequente  possessore  petere  poterit.  [§  4]  Sed  nec  feudum  va-*» 
sallus  nostra  consuetudine  perdit,  si  sno  domino  habenti  cum  civi- 
tate  nostra  guerram  non  subvenit,  sed  cum  civitate  ei  contrarius 
fuit,  et  hoc  ea  ratione,  quia  contra  patriam  suam  ,  pro  qua  jure 
gentium  pugnare  debet,  pro  aliquo  feudo  adesse  non  compellitur. 
[§  5]  Sed  et  si  vasallus  alii  in  feudum  dederit  rem  sibi  datam  in  25 
feudum  vel  partem  et  aliquid  indc  percepit,  contra  fidelitatem  fa- 
cere  non  intelligitur,  dummodo  secundum  formam  feudi  et  personae 
idoneae  illud  assignaverit.  [§  6]  Sed  si  aliquis  sine  filio  masculo 
decesserit  et  filiam  relinquerit  et  inter  agnatos  et  filiam  de  feudo 
contcntio  emerserit ,  Hcet  per  masculos  feudum  discerni  debeat,  30 
per  feudi  consuetudinem  tamen  filia  omnium  bonorum  possessionem 
tam  feudorum  quam  aliarum  rerum  primo  poterit  habere,  et  post- 
modum  de  feudo  quaestio  debet  agitari.  [§  7]  Rursus  si  vasallus 
feudum  voluntate  domini  vendiderit,  aequali  pretio  ejus  agnatus 
poterit  exigere.    Sed  et  si  non  vendiderit  sed  permutavit,  id  estss 


1)  l.  Romanarum.        2)  l.  Langobardorum. 


204 


m.   Consuetudines  feudorum. 


Appendix  B. 

rem  aliam  loco  rei  venditae  consultaverit,  dominus1)  aut  parentes 
paterni  consentiunt  consultationi  sive  permutationi  factae  aut  non. 
Si  vero  consenserint  parentes  paterni,  nullus  adversus  possessorem 

&  veteris  feudi  ullo  tempore  dabitur  regressus,  sive  filium  masculum 
habebat  vasallus  tempore  permutationis  seu  consultationis  sive  non. 
Sed  habebunt  regressum  ad  illud,  quod  loco  veteris  feudi  consul- 
tatum  est.  [§  8]  Si  vero  non  consenserunt  agnati  et  vasallus 
filium  masculum  non  habebat,  vetus  feudum  poterunt  vendicare. 

u>  [§  9]  Porro  si  filium  masculum  habebat ,  quamvis  agnati  non  con- 
senserint ,  quia  quoddammodo  jure  licito  propter  consensum  et  H- 
centiam  domini  facta  fuit  permutatio  sive  consultatio ,  non  vetus 
feudum  poterunt  post  mortem  ejus  agnati  vendicare,  sed  illud 
dumtaxat,  quod  loco  ejus  commutatum  est.    [§  10]  At  si  venditio 

lsfeudi  paterni  absque  domini  consensu  fiat,  si  venditor  tempore 
venditionis  filium  masculum  liabuerit,  domino,  qui  non  consensit, 
apertum  intelligitur.  Si  autem  filium  masculum  vasallus  non  ba- 
hebat,  tunc  agnati  proximi  ad  feudum  vendicandum  admittendi 
erunt.    [§  11]  Haec  ita  vera  sunt,  ut  domino  detur  vendicatio  pro 

20  feudo  vendito  a  vasallo ,  ubi  vasallus  ex  certa  scientia  feudum 
vendiderit  vel  alias  de  ipso  feudo  invasionem  fecerit.  Ceterum  si 
post  venditionem  seu  invasionem  factam  et  post  motam  a  domino 
controversiam  vasallus  praetendat  ignorantiam,  id  est  dicat  se  ne- 
scisse  rem  venditam  feudum  esse,  benigna  interpretatione  subve- 

25  nitur  ei ,  ut  illud  possit  pro  feudo  non  obstante  invasione  tenere 
et  hoc  per  nostram  consuetudinem  obtinet.  [§  12]  Idem  observa- 
tur  in  terra  libellaria  pcr  consuetudinem  civitatis,  in  qua  pactum 
insertum  invenitur,  'ut,  si  cessaverit  in  solutione  canonis,  a  libello 
cadat  libellarius,  et  ad  dominum  redeat' ,  nt  ei  subveniatur,  si  in 

sosolutione  cessaverit  et  ignorantiam  pactionis  insertae  praetcndit, 
praesertim  si  libellus  antiquus  est  et  ad  ulteriores  successores  per- 
venit.  [§  13]  Illud  autem  a  nonnullis  quaesitum  est,  si  fructus 
feudi  aliquo  tempore  ad  filiamf. 2)  pertineant;  super  qua  quaestione 
taliter  in  nostra  civitate  saepius  pronuntiatum  invenitur,  ut  si  va- 

35salluss),  [decessit  ante  Kalendas  Martii  sine  herede  masculo,  omnes 


1)  vendcnti  paternum  feudum  sequebantur,  quae  verba  deleta  sunt. 

2)  feudi  seu  feudatarii.  3)  pcndentibus  fructibus  in  terra  feudi  decesse- 
rit,  non  ad  agnatum,  ad  quem  (cujus)  feudum  pertinet  (est) ,  scd  ad  filiam  vcl 
alium  heredem  fructus  pertincnt.    Si  vero  vindemia  collecta  vel  aliis  perceptis 

4ofructibus  ante  aliorum  sationem  mortnus  fuerit,  nullam  partem  fructuum  seqnen- 
tis  tcmporis  babebit.  prisca  lcctio,  a  scriba  deleta. 


III.   Consuetudines  feudorum. 


Appetidix  B. 

fructus  sequentis  anni  ex  feudo  provenientes  ad  dominum  pertine- 
bunt.  Quod  si  post  hoc  tempus  ante  Kalendas  Augusti  decedat, 
omnes  fructus  ante  Kalendas  Augusti  percipiendi  ad  heredem  ejus 
pertinebunt,  reliqui  ad  dominum.  Si  vero  post  hoc  tempus  dece-  5 
dat,  omnes  fructus  ejus  anni  ad  heredem  ejus  pertinere  debent]. 
[§  14]  Haec,  licet  pauca,  de  feudorum  consuetudine  civitatis  Medio- 
lani  dicta  sufficiant  [quia  multa  et  varia  scripta  sunt  antiquis 
temporibus,  qualiter  beneficium  acquiratur ,  retineatur,  amittatur 
et  de  successionibus  feudorum,  quae  omnia  repetere  taediosum  vide-10 
tur1)].  [§  15]  Istud  praeterea  de  feudis  observabatur  olim,  ut  si 
vasallus  mole  creditorum  gravatus  iu  manu  domini  feudum  refu- 
taret  et  filios  emancipatos  vasalli  dominus  de  eo  feudo  investive- 
rit,  creditores  adversus  vasallum  nullum  regressum  nec  rationem 
fructuum  vel  rei  principalis  *).  Sed  hodie  nova  lege  municipali  15 
superius  notata  aliud  observatur ').  [§  16]  Quod  superius  diximus, 
quod  vasallus  fcudum  non  amittit  per  nostram  consuetudinem,  licet 
per  annum  et  diem  stetcrit,  quod  a  domino  investituram  non  pe- 
tierit,  ita  intelligendum  est,  nisi  dominus  vasallum  requisierit,  ut 
investituram  recipiat  et  fidelitatem  ei  faciat,  in  quo  casu,  si  cessa-  20 
verit  per  annum,  feudum  debet  amittere;  beneficio  minoris  aetatis 
juvaretur.  [§  17)  Praeterea  dominus  potest  suum  vasallum  com- 
pellere,  ut  sibi  feudum,  quod  ab  eo  tenet,  per  sacramcntum  fidcli- 
tatis  consignet.  [§  18]  Insuper  vasallus  contra  dominum  et  ccon- 
tra  dominus  contra  vasallum  ad  dicendum  testimonium  invitus  non  25 
compellitur ,  sed  volens  admittitur,  licet  a  quibusdam  consulibus 
tum  favorc  amicorum  vel  gratia  tum  alia  ratione  in  contrarium 

dictum  inveiiitur ,  quod  etiam  aliquaudo  suorum  aniicorum  

.  .  .  cos,  qui  patrocinium  praestiterunt,  ad  dicendum  testimonium 
cogunt.  [§  19]  Rursus  si  minus  consignavit  feudum,  quam  in  ve-  so 
ritate  foret,  nec  doniino  nec  vasallo  praejudicium  gencratur  nec 
dominus  excluditur,  si  voluerit  [sui]  docere,  minus  bene  factam  esse 
consignationem ,  quamquam  ad  fidem  vasalli  quodammodo  dictum 
sit.    [§  20]  Amplius  si  vasallus  partem  feudi  consignati  vel  non 


1)  Verba  inclusa  postea  deleta.  2)  haberent  addendum  est.  3)  Cfr.  35 
Giulini,  Memorie  alla  storia  di  Milano  VII  p.  229;  Statuta  communis  Vercellen- 
sis  (Mon.  hist.  patr.  XVI,  2)  §§  158,  170 ;  Statuta  Consulum  Cumanorum  (Mon. 
Hist.  Patriae  XVI,  1)  §§  262,  263;  Campagnola ,  Liber  juris  civilis  urbis 
Veronae  cap.  XXVII;  Ardizonis  Summam  cap.  CXV;  Glossa  ordin.:  Pretio 
ad  II  F.  9  mentionem  fucit  civitatum  'quibus  vasallorum  feuda  pro  ipsorum  debi-  40 
tis  suis  creditoribus  venduntur'. 


20G  Dt    Consuetudines  feudorum. 

Appendix  B. 

consignati  contra  formam  absque  domini  licentia  alienaverit,  a^iam 
tamen  partem  feudi  retinet,  quam  non  alienavit,  licet  contra  fidem 
promissam  fecisse  intelligatur.    [§  21]  Praeterea  si  vasallus  ali- 

5  quam  contra  dominum  suum  ingratitudinis  causam  commisit,  prop- 
ter  quam  feudum  committitur,  non  ad  proximos  agnatos  redd.tur, 
sed  ad  dominum  revertitur,  ut  saltem  suae  injuriae  habeat  ultioiem. 
[§  22]  Si  vero  alias  graviter  non  contra  dominum  deliquit,  propter 
quod  feudum  ejus  debeat  perdere,  non  ad  dominum  sed  ad  proxi- 

iomos  agnatos  pertinere  puto,  si  parricidium  vel  aliud  grave  crimen 
commisit.  [§  23]  Hoc  ita  si  feudum  fuerat  paternum  ,  alioquii  ad 
dominum  revertitur. 


Index  rerum  et  verborum. 


Numcri  majorcs  ]>aginas,  minorcs  quinas  lineas  indicant. 


Abbas  83, 10.  86,  25.  92,  5.  1G9, 5.  190, 10. 

196,  30.  198, 15. 
abbatia  196,  25. 

abbatissa  83, 10.  86, 25.  92,  5.  190, 10. 
abdkare  f.  199, 15. 
abncgare  f.  153, 10. 
abrcnuntiare  saeculo  138,  l. 
abscnte  domino  170, 10. 
absentia  justa  100. 

absolvere  :  absolvatur,  cst  absolvendus 

112,20.  150,1.  163,25;  promptiores  su- 

mus  ad  absolvendum  159,  5. 
accedcre  feudo  124, 30;  ad  principalem 

causam  137,  35. 
acceptioncs  pracstationum  1)7,5. 
accipere  benef. ,  f. ,  investituram  ,  rem 

multis  locis;  aliquid  propter  f.  85, 3o; 

pro  f.  89,  l ;  f.  nomine  89,  5 ;  pro  pig- 

nore  89,5;  pecuniam  132,  io;  pretium 

101,  l.  141, 15.  180,  35;  maritum  132,  lo; 

uxorcm  160, 10. 
accrcscere  feudo  89,  so.  124,25. 
accusarc  dominum  163,20. 
acies,  in  acic  145, 10. 
actio  :  cx  empto  180,  so;   do  evictione 

188  5  ;  a.  bcnevola  143, 25. 
actor  =  qui  agit  112,20.  116,  30.  162,  so; 

a.  domini  96, 5 ;  a.  regis  96, 10. 
addcrc  feudo  124, 20. 
adducere  secure  violatorcm  pacis  156,  1. 
adbibere  pares  108,5.  136,25. 
atlimerc  b.  143,  10.  147, 10.  186,20;  facul- 

tatem  probandi  117,  30. 
adimplcrc  invcstituram  87,  15.    165,  25. 

M6,  1. 

adipisci  possessionem  109, 15. 

adire  duminum,  bcredem  d.  139.  144,  15. 

167,5.  168,20;  potestatcm  judicialem 

178, 5. 
adjiccre  feudo  124,  20. 
adjutorium  152,25.  168,30.  201, 10. 
adjuvare  dominum  158.  159, 10;  rectores 

locorum  178,  l. 


administratio  :  angariarum  188,  15 ;  bo- 

norum  118,20. 
admittere  conditionem  152,20;  ad  suc- 

cessioncm  92,25. 161,5. 194, 15;testes95. 
adoptivus  tilius  151.20. 
adquirere ,  acquirere  b.,  f.  muttis  locis; 

paradegium  128,25;  servitutcm  159, 15. 
adspirare,  aspirare  ad  f.  161, 1.  194,  20; 

ad  successionem  129,  15.  196, 1. 
adstringerc  jurejurando  178,1. 
adulterare  scniores ,    uxores  scniorum 

101,  20.  141,  35. 
advocatia  157,  25. 

acditicium  facere  in  feudo  159, 10. 
aequalis  dominus,  aequale  pretium  118,  35. 

127,  1.  164, 15.  203,30. 
aequaliter  succedere  93, 30 ;  pertinere  84, 15 ; 

vocare  174, 15. 
aequitas  88,10.   100,15.   141,  1.   147,  10. 

179,  25. 
aerarium  sacrum  178,25. 
actas  major  151,  so. 

afferre  damnum  113,  5;  instrumcntum 

184,  20;  testcs  136, 10. 
aftinnare  jusjuranduin  169,  15 ;  per  jus- 

jur.  107,  35. 
agere  (in  litej  123,  30.  137.  153,15.  169,  25. 

170, 15.  189,30. 
aggredi,  pcr  vim  vicum  146,5. 
agnatio  129,  25. 

agnatus,  agnati  118,25.  125, 1.  127, 10. 

129.  130,1.  132.  133.  138, 10.  150.  152,5. 

153,1.  161,1.  166,25.  167.  171.  172,1. 

173,5.  192,10.  202,1.  203.  204.  206,5. 
Alamannia  179,  25.  181, 15. 
alienare  f.  91,  30.  94, 1.  96,  30.  97.  98, 10. 

102.  118.  125,15.  142,5.  147,25.  148,25. 
153,  5.  164.  167, 10.  170.  172,  30.  180,  20. 
201,20.  206,1;  praebendam  198, 10. 

alienatio  f.  97,5.  98, 15.  125—127.  152, 10. 

153,1.  167.  168,25.  170.   175,25.  180. 

181, 1;  rei  118,25. 
alienum  aes  183,  20;  a.  factum ,  jurare 


208 


Index  rernm  et  verborum. 


de  185, 15;  a.  feud.  94,  so.  95, 10.  189,  so;  i 

a.  res  123,  25.  149, 20. 
alligare  gladiuin  sellae  157, 15. 
allodium  150.  179.  200,5.  202,  10. 
amissio  f.  90,  30;  ofhYii  181,5. 
amittere  causam  149,5;  feudum  mutti» 

locis;  jus  127,1;  manum  181,5;  nicin- 

bruin,  vitam  122, 20;  rem  122,35;  ser- 

vitium  dcbitum  180, 25. 
amor  :  amore  vel  praemio  1 10,  35 ;  a.  do- 

mini  113,20;  proptcr  a.  patris  108,25. 
amputare  manum  115. 
angariae  182,  25.  188, 15. 
aninia,  pro  a.  judicare  12G,  20.  180,20. 
annale  silentium  127,  5. 
annona  128,  30.  157, 1. 
annua  praestatio  128,25.  130,35;  a.  tri- 

buta  198,26. 
annus  :  transacto  a. ,  infra ,  intra ,  per, 

post ,  usque  ad  a.  84,  5.  86,  5.  90,  20. 

111.112,35.  138,30.152, 10.  157,5.  180,5. 

187,10.  192,5.  197,20.  200, 1;  annus  et 

dies  144,  15.  108,  20.  177,20.  181, 10. 

203,10.  205,15;  a.  et  mensis  100;  pcr 

30  annos  114.  151,5;  usquc  ad  40 

annos  184,5. 
Anselmus,  filius  Oberti  114,  30.  142, 15. 
antecessor  domini  191, 10;  vasalli  1 49,  25. 
antiquitas  fcudi  191, 10. 
antiquitus  83,  15.  92,  15.  128,  5.  150,  35. 

108,25.  190,25. 

antiquus  usus  93,  20.  128, 10;  a.  consue- 
tudo  118,30.  119,5;  a.  libcllus  204,30. 
a.  sapicntes  85, 10.  202,30;  a.  senten- 
tia  157,20;  a.  tcinpora  128, 15;  a.  im- 
peratores  170,5;  antiquior  doniinus 
159,  so. 

aperirc  f.  102.  101,5.  105.  160,5.  107, 1. 
170,  1. 

apertum  f.  132, 20.  150,  so.  170,25.  172, 1. 

199,20.  204,15;  a.  fclonia  172  15. 
apostolus  1'ctrus  103, 15;  apostolica  auc- 

toritas  190,  30. 
apri  157,20. 

arbiter  133.  104, 10.  171,25.  200,  5. 
arbitrium  curiae  138,25. 
arcliiepiscopus  »3, 10.  80,  25.  106.  170, 15. 

190,  10. 
argcntariae  182.  30. 
arimanniac  182,  20. 

arma,  bellica  137,35.  188,1;  communia 

130,  30.  157,20. 
ascendens  163, 10.  173,  20.  202,35. 
assalire  dominum,  scniorem  90,  20.  101, 20. 

141,35.  145,15.  146,5. 
assumere  babitum,  votum  religionis  138,5. 

151, 10.  100,  30. 
astcros  bant  155, 10. 
auctor  149,  20. 

auctoritas  regia  154, 15 ;  librorum  121.1 
legum  Romanarum  115, 10 ;  s.  patrum 
190,  20. 


aufcrre,  aedificium  159,15;  bona  9G,  10 ; 
bona  indignis  182, 20;  feudum  multia 

locis. 

Augustus,  mensis  159,  20.  201.  205, 1. 
ausus  tenicrarius  157,30.  178,5. 
auxilium  praestarc  121,25.  122,35.  123,5; 

in  a.  esse  122,20. 
avitum  f.  203, 15. 

avus  99,  15.  103,  5.  129,25.  140,5.  1G3,10. 

Bannitus  dominus  158,20. 
barbam  expilare  155,5. 
bellica  arma  137,35.  138, 1. 
belinm  101,15.  141,30.  183, 10. 
beneficiale  jus  155,  20. 
bencficiaria,  bencficiata  res  124, 10.  143,30. 
bcneficium  143  et  multis  lucis. 
Herna,  Bcrnardus,  in  llernus  103, 20. 
bona  96,  10.  105,25.  179,5;  b.  communia 
104,35;  b.  ecdesiae  105,  25;  b.  materna 
141,5;    b.  mobilia  155,  40;    b.  patris 
100,5;  b.  vacantia  182,20. 
bonitas  :  ejusdcm  bonitatis  123,30. 
bona  iides  180,30.  Ib9, 30.  191, 10;  bonus 
judex  130,5.  159, 1 ;  jbonum  testimo- 
nium  156,  20.  157,  1. 
brcve  testatum  86.  87,  1.  88,  so.  89,  20. 
116,10.  161.  190,5.  191,io. 

Cadere  a  feudo  148, 1 ;  a  libello  204,  25. 
Caesar  182,  30. 
Caius  122,  5. 

calumniae  sacramentum  163. 
cambium  88,  5.  100.  149,  5. 
camcra  :  f.  de  115,  25.  117.  183,  15;  c. 

regia  178, 10. 
campestre  bcllum,  praclium  90,  5.  183, 10. 
caneva  :  f.  de  115,25.  117.  183, 15. 
canon  204,25;  canones  197,25  ;  canonum 
constitutioncs,  statuta  155,  so.  190,  30. 
canonica  ultio  198, 10. 
capillus  :  in  capillo  145,25. 
capitalis  causa  150,  35  ;   inimicitia  10G  ; 

scntcntia  154,25. 
capitaneus  93.   99, 1.   100,20.   101.  102. 
103, 25.   127,  20.  128.  135,  20.  139, 35. 
141.   142,5.   163,  85.    174,10.  177,30. 
178, 10.  190, 10;  regis,  regni83, 15.  85,20. 
capitula  Conradi  168,  15. 
carcrc  bcneficio,  feudo  multis  locis;  c. 

pretio  170,25. 
casa  communis  1 30,  20. 
castella  179, 10. 

castrum  88,20.  90,20.  155,85.  150, 1. 
casus  juris  115,  15. 

causa  1)  =  casus  juris  114,85;  c.dubiae 
et  variae  192,  16;  c.  cognita  130,  10. 
133,15.  150,15;  c.  principalis  137,  25  ; 
c.  finiatur  111,20.  170, 10;  c.  capitalis 
150,  35.  2)  locus  succedendi  129,  5. 
3)  =  lis;  in  c.  esse  149,  so.  4)  = 
conditio;  c.  feudi  162, 1.  170,25.    5)  c. 


Index  rerum  ct  verborum. 


209 


b.  amittendi  105,  15.  142,  15.  144,  10. 
146,15;  c.  justa  10C.  140,  15.  148,  l. 
177,20.  192,5;  c.  exheredationis  14G,  30. 

cedere  b.  169,  so. 

celare  credcntiam  101, 15 ;  veritatcm  110,35; 

rem  151,5. 
censura  196,25;  ecclesiastica  178,  40. 
ccrtum  servitium  194, 20.  195,1. 
cessare  in  probatione  118,5.  150, 20. 
chartula  libertatis  197. 
Christi  miles  198,  5. 
citare  vasallum  145, 1. 
civilis  causa  163, 20. 

civitas  125,  20.   178,  85.  179,  10.  182,  30. 

19(>,i.   196,15.  203;  Mediolani  205,5; 

nostra  149,15.  195,  20.  203—205;  Ro- 

mana  102,  30.  103, 15. 
clamor  populi  155, 30. 
claudus  166,10. 
clericalis  militia  198, 5. 
clericus  109.  111.  151,  10.  155.  160,25. 

161,  10.   165,  25.   166.   169,  1.   196,  30. 

197,1.  198. 
clicntulus  95,  30.  96,  5.  97.  98  5. 
coercitio  corporis  178,30. 
coecus  166, 10. 
cognati  129,35.  202,25. 
cognitio  causae  114,  35.  159,  5.  182,  10. 

200, 10;  feudi  114,30. 
coguoscere  de  causa  137,  25;  super  quaes- 

tione  150,io;  c.  feudum  =  recognos- 

cere  135, 15.  164,  25. 
coheres,  cobercdes  184,  5.  187,  30.  196, 5. 
collatio  cxtraordinaria  182,25. 
comes  83,15.  93,5.  111, 1.  127,25.  154,35. 

155,30.  156.  157.  158,1.  177,80.  178,  10. 

180,15.   190,io.   196,15;  c.  palatinus 

176, 15 

comitatus  98, 15.  127,  25.   139,  25.  155,  25. 

181,20. 

commercium  aliquod  excogitare  176,  20; 

c.  illicitum  176,  25. 

committere  culpas  101, 20;  gravc  quid 
148,15;  c.  ducllum  156,35;  c.  fclonium 
153,  20.  166,20;  sc  c.  judicio  curiae 
139;  c.   alicui  sub  nomine  tidelitatis 

120,  20.  141,  30. 

comiuunio  ecclesiastica  196,  20.  197,  1. 
communis  :  c.  bona  104,  35;  c.  casa  130, 20; 

C  pecunia  130, 30;  c.  parens  118,  so; 

c.  vasallus  167, 10;  c.  rem  habere  183,85. 

184,i;  c.  feudi  ratio  117,25;  de  com- 

muni  131, 1. 
communiter  accipcre,  tenere  84,  25.  194, 10. 
comparcs  179,  so. 
compendia  mulctarum  182,  20. 
componere,  compositio  155.  176. 
concedere  alienationem  167,25;  faculta- 

tem  pugnandi  156,35;  f.  152,5;  in- 

vestituram  197, 5. 
concumbere  90, 15.  105,  so. 
condeninare,  condemnatio  152,15.  153,5. 


159,5.  191,io;  condemnatorum  bona 
138.  182,25. 
conditio  94,  30.  95.  117,30.  152,  20.  165,30; 
c.  tacita  190, 15;  c.  feudi  125, 1.  151,1. 
194,20;  =  status  127,io;  =  qualitas 
129, 20. 

conditionale  f.  186,  25.  190, 10. 
conferre  ecclesiae  179, 20.  197,35. 
confirmare  breve  161;  f.  84, 15.  167,25; 

instrumcntum    116,  15;  investituram 

86,30;  magistratum  178,20. 
confratrcs  112,5. 
conjuncta  pcrsona  191,5. 
conjurati  pares  182, 15. 
conjurationes  178,80. 
conjuratores  178,35. 
conjux  160,1. 
connubium  195,  20. 
conquirere  f.  161, 5. 

Conradus  rex   84,  15.    127,  15.    133,  35. 

163,  30.  168, 15. 
consanguineus  frater  195,  20. 
conscicntia  :  appouere  c.  juramento  163, 10; 

jurare  de  c.  185,15;  c.  domini  147,25. 
consensus  :  agnatorum  204;  domini  91,  25. 

105,25.  204;  vasalli  107,5.  150,  so. 
consentire  87,  5.  91,  10.  113,  25.  133,  35. 

152,io.  167,  20.  171,20;  Mediolanenses 

consentiunt  161,25;  plerique  consen- 

tiunt  119. 

consignare  :  f.  205.  206;  hercditatem 
155,  20. 

consiguatio  f.  205,  30. 

consilium  praestarc  121,25;  dare  123, 10. 
192,20;  in  c.  esse  122, 15;  c.  postularc 
123,io;  c.  sapicntium  149,15. 

consobrini  99,  20.  140, 10. 

consortes  181,  20.' 195,  80. 

constituere  92, 10.  103, 10.  105, 10.  163, 15; 
c.  feudum  109.5;  c.  in  possessione 
150,5;  c.  magistratum  178, 20.  182, 30; 
coustitutum  babere  102,35;  pax  con- 
stituta  154,2o;  usus  constitutus  85, 10. 

constitutio  125,ao.  148,25.  167, 10.  170,20. 
176,  20.  180,35.  195,  so;c.  feudalis  102,25. 
103,io;  c.  novae  146, 30.  182,25;  ca- 
nonum  c.  196,  80. 

consuetudo  97, 15.  119, 1.  161,  20.  168, 10. 
176,5.  190,25.197,5;  c.  antiqtia  118,30. 
119,5;  approbata,  bona,  optima,  prava 
115,1.   125,15.  126,80.   127,1.  143, 20; 
c. curiae  126,25.  143, 20;  c.  feudi,  feudo- 
rum  83, 1.  115, 1.  117,  85.  128, 10.  165,  5. 
203.  205;  c.  municipalis  203;  c.  re- 
gionis  115,i;  c.  regni  115, 1.  158. 
!  consulere  sibi  139, 15;  suae  soboli  190, 20. 
|  consules  Mediolanenses  161, 20.  205,25. 
I  consultare,  consultatio  204. 

consultum  125, 15. 

contemnere  dominum  148,  25  ;  contemtus 

senioris  195,  30. 
contentiof.  95.  96.  101,86.  102,1.  110, 10. 

14 


910 


Index  rerum  ct  verlioruni. 


133,  80.     136,  io.     150,  5.     175,  10. 

187,  so. 
contestatio  pignoris  114,  10. 
contractus  176,  3o.  179,  10.  189,  25.  196,  lo. 
contralientes  140,20.  188, 15.  195, 10;  con- 

traherc  matriinonium  152,  20.  160,  L 
controvcrsia  feudi,   investiturac  viultis 

locis. 

contubcrnium  155, 25.  195,  15. 
contumax  138, 15. 

contumelia  122,  25.  123, 15.  155, 10.  200, 1. 
convenire  124,  5.  153, 15  ;  qui  convcnitur 

112,20.  162,  »0.  163,25. 
conventiculae  178,  so. 
conversus  138,5.  160, 30. 
corona  imperii  179,  25. 
corporeum  quodlibet  116,1. 
crcdentia,  credulitas  101, 15.  141,  30. 
creditor  113,15.  175, 20.  189,25.  205. 
Cremonenses  113,  so. 

crimen  grave  148, 15.  206, 10;  cr.  majesta- 

tis  182,  30. 
criminalis  causa  163, 20. 
crines  expilarc  155,  5. 
cucurbitare  90, 10.  101, 20.  167, 15.  183, 10. 

192, 20.  - 
culpa  multis  locis. 

curia  87,  20.  95,  25.  115,5.  116,20.  122,1. 

125,  2.0.  126,  25.  128,  25.  132,  25.  133. 

137—139.    143.   144.   162.  164—166. 

170,20.  172.   174,10.  182,10.  203;  c. 

universalis  Koncaliac  180,5. 
curialis  usus  192.  199,25. 
curtis  86.  87, 20.  88,  25.  89,  15.  95,  25. 

101,80.  102,5.  149,30.  161,15;    in  c. 

domini  91,25;  cxtra  curtem  91,30. 

Damnare  106.  108,  30.  154,  25.  157, 20. 

187,io.  192,5. 
dare  feudum  multis  locis;    in  fcudum 

164,80.  165,5.  166,i;  ad  libellum,  pro 

L  91.  170,35.  171,5;  in  dotem  126, 20. 

131, 15.  134,  85;  pro  pignore  88,35.  89, 1; 

d.  defensionem  87,  30.  184,5.  202,  15;  jus- 

jurandum,  j.  electionem  96,  so.  97, 1. 

116,30.   117,5;    sac.ramentum  162,25. 

169,20;  d.  possessioncm  186,  20.  197,5; 

d.  pretium  86,10;  d.  pccuniani  152,  30; 

d.  servitium  187, 1. 
datio  solidorum  128, 30. 
debitor  113, 15. 

debitum  tidelitatis  182,15;    d.  lieredita- 

rium  171,10;  d.  servitium  180,15. 
decania  188, 10. 

decidere  causam  164,  5;    rem  117,  85. 
150, 15. 

declinare  cxamen  133, 25;  judicium  172, 10; 

periculum  145,20. 
decrepita  aetas  131,25. 
decretum  1'apae  Urbani  92, 10. 
dedignari  examen  133,  25. 
defenderc  dominum  201, 10 ;  possessioneiu 


86,15;    vasallum  149,5;    vitam  suam 

154,20;    d.  se  a  praedone  157, 15;  d. 

se  per  sacramentum  117,85. 
defensio,  tn  lite  87,  so.  88.  89.  184,  20. 

185,5.  202,15;  d.  domini  158,15. 
dcfensores  locorum  178,20. 
dcferre  f.  132,1.  135, 30;  sacrainentum 

163,  5. 

deficcre  multis  locis;  d.  in  probatione 
88,80.  130,io.  150.  163,25.  169.202,15. 
deicrare  147,  20. 
delatio  domini  146,  20. 
daUctnm  178, 20. 

delinquere  f.  161, 1 ;     contra  dominum 

192,10.  206,5. 
dcnarii  duo  126,  30;  12  de  modio  168.  30. 
denegare  116,20.  118. 
denuntiare  158,  30. 

dcponcre  arma  bcllica  137,35.  138,  1;  d. 

cpiscopum  198,5. 
depraedare  dominum  139,20. 
dcrogari  consuetudini  97,  15. 
descendentes  92,  20.  129.  134,  20.  140. 

152, 30  etc. 
deservire  105,  20. 
desponsarc  160,5. 
dcsperatio  filiorum  186, 15. 
destruere  domum  179,5. 
detinere  f.  86,25.  87,5.  91,  so. 
devestire,  disvestirc  93, 1. 
devocarc  ad  [xrittun  126,  15. 
devolvi  f.  140,5.  193,25. 
definire,  diftinire  1)  controvcrsiam  101,  25. 

102.  107,  25.  159, 1  ;  2)  =  dare  de/ini- 

tionem  143, 1. 
diitinitiva  sententia  186, 20. 
dignitas  ecclesiastica  196, 20.  197, 1 ;  d. 

imperii  175,  so;  d.  regalis  98,  25.  139,25. 
dimittere :  1)  =  relinquere  100,5.  2)  = 

(tniittere  101,5.  3)  =  derelinquere  101, 15. 

106,5.  141,  :io.  145,10.  4)  =  renuntiare 

154,30.  187,20.  195,80. 
dirimcrc  contcntioncm  95,  25.  133,  35 ;  cau- 

sas  114,85;  quaestionem  136,35;  jurc- 

jurando  96, 1.  130, 10. 
ditpaUKM,  dispensator  151,80.  191,86. 
disscntirc  134, 1. 
dissipator  191, 1. 
distraliere  b.  176,20. 
districtus  01,10.  179,15. 
dividcre  f.  91,20.  177,  1.  181,20.  187,85. 

191,  20;  rem  184, 1. 
divisio  f.  151,15.  173,25,  193,20.  194,35. 
dolose,  dolosus  145, 20.   177, 15.   191, 10. 

192, 1. 

dolus  90,30.  124,io.  177, 20. 
domesticu8  120,20.  181,35. 
domina  90,  20.  145,  25. 
(loiniiiicum  166,  5. 

dominus  1)  feudi  multis  locis.  2)  d.  plc- 
bis  92,  5.  3)  =  imperator  102,30.  103, 10. 
domus  =  curtu  90, 15.  96,15.  11 2, 10.  116, 15. 


Iudex  rerum 

133,30;  d.  venerabilis  138, 1 ;  in  domo 

manenti  145,  25. 
donare  12G,  20.  172,  25  ;  libcrtate  d.  196,  l. 
donatio  183,  25.  198,  25  ;    d.  recte  facta 

147, 5. 

donum  184,20;  d.  investiturae  156,5;  d. 

libertatis  196,  l. 
dos  126,20.  131,15.  134,  20. 
dubitarc,  dubitatio,  dubitantcr  rcspondore 

133, 20.  153, 10.  165, 15. 
ducatus  98,25.  127,  20.   139,25.  181,20. 

193,30.  194,  l. 
ducere  arma  157, 20;  d.  ferainam  16»),  5. 
duellum  154.  156. 

dux  103,20.  127.  154,5.  176,  15.  177,  .10. 
178,  10.  180,  15.  190,  10.  193,  30.  194,  1. 
196, 15. 

Ecclesia  97,30.  154, 10.  158,25.  165,25. 

169,5.   179.   191,1.  194,5.   196.  198; 

rectores  e.  180, 10 ;  res  e.  92,  5. 
ecclesiasticuni  benef. ,   officium    155,  so. 

198,io;  e.  dignitas  196, 20.  197, 1;  e. 

communio  196,  20;  e.  censura  178,  40; 

e.  honor  169,5;    e.  praedia  198,  15; 

e.  persona  92, 15.  95,  10.  150,  so.  154, 10. 

190,  25.  191,1. 

edictalis  lex  176, 20.  177,30.  180,20. 

cdictum  pacis  154,  35. 

effusio  sanguinis  155,  5. 

cjicere  de  possessione  107,  5. 

elcctio  jurisjurandi  116,30.  117.  133,  la. 

150, 10;  in  e.  est  112,  10.  114,  10;  e.  est 

175,10;  e.  conimittitur  169,30. 
eligere,  arbitrum  133, 1 ;    pares  133,  35. 

134,5.  137,20;  testes  156,  ao  ;  7  viros 

157,1. 
cmancipati  rilii  906, 

cmere  f.  93, 15.  104,35.  174,15;  e.  prae- 

dam  179, 1. 
cmptio,  cmptor  153,5.  164,20.  169.  174,  15. 

179,20.  180,30.  181,  1. 
episcopatus  196,25. 

episcopus   83,  10.  86,  25.   92,  5.    136, 35. 

154,5,  155,  25.  166,5.   169,5.   176,  15. 

178,85.  180,15.  181,20.  197,so.  198,5. 
cqui  communcs  130,  30. 
error  justus  191, 10. 
Eugenius  l'apa  103, 10.  177, 15. 
evacuare  alienationem  102. 
evangclia  sancta  Dci  120,15.  122,5. 
evictio  123,  so.  172, 5.  188,  5.  189,  30.  192, 1. 
exactioncs  illicitae  179, 5. 
examcn  curiae  133,  25. 
excessus  155, 10. 
excipere  170, 15. 
excludere  feminas  195,  5. 
exconimunicare,  excomraunicatio  158,  20. 

196,so.  198,20. 
excoriare  157,  30. 

cxcusare,  se,  excusatio  154,25.  199, 30. 
200,1. 


et  vcrborum.  211 

exercitus  85,  so.  198, 25. 
exheredatio  146,  so. 

exhibere  servitium  151, 10.  203, 15;  ex- 

hibere  se  92,  25. 
exigcre  sacramcntum  calumniac  163, 15. 
cxinanire  f.  109,  25. 
exire  de  curia  202, 10. 
expedire  negotium  119,15.  137, 15  ;  justi- 

tiam  182, 3o;quacstionem  137,25.  186, 15. 

=  prodesse  123, 10. 
expeditio  felicissima  numinis  nostri  176,15. 

180,15.  182,25;  e.  publica  179,25.  181, 15. 
expressim  agere,  dicere  94,  20.  174, 15. 
expurgare  se  156,25.  192,25. 
exspoliare  feudo  146,15.  151,5. 
extranci  (nonpares)  110,  30.  111, 40.  117, 1. 

162,  1.  163,  5.  188,  30. 

Facere:  curiam  187, 15.  199,  so;  donatio- 
nem  183,  25;  fidelitatem  105,20.  119, 20. 
151,  15.  152,  1.  177,5.  181,25.  191—194. 
202  ;  linem  et  rcf utationem  1 73, 5 ;  gra- 
tiam  161,5;  guerram  158, 10;  hostem 
93,15.  169, 1 ;  justitiam  139,20.  146, 10. 
155,  25. 177,25.  178,20;  libellum  167,25: 
pugnam  85,  5  ;  servitium  146,  15.  152, 1. 
158,20.  159,1.  187.  192. 

facultas:  probandi  117,  so;  pugnandi 
156,35;  habere  f.  179,35.  181^0;  fa- 
cultates  =  pecunia  197,  80. 

faidam  levare  85, 5. 

falsitatem  dicere,  cxcogitare  111,5.  184,15. 
familia  domini,  cclesiae  120,  20.  197, 10. 
familiaris  120,25. 

fclonia  153,  20.  166,  20.  167.  168, 10.  172. 
fcmina  92,  20.  99,  40.  100,  6.  119,  20.  131, 15. 

134.  135.  143,  35.  153,25.  160,20.  162, 1. 

165,  10.  166,  15.  169.  175,  1.  190,  25. 

194,20.  195.  201, 15.  202,20. 
femineom,  femininum  f.  160,25.  173,2o; 

f.  sexus  129, 15. 
fcstivi  dies  117, 80. 
fcudalis  constitutio  102, 25. 
fctidum  multis  locis. 

lidclis  84.  87.  89.  91,  1.  95,25.  120, 15. 

122,5.  136,10.  141,25.  176,1.  179,20. 

180, 10.  183,5.  195,  so. 
tidclitas  120.  121  et  multis  aliis  locis. 
tidcs  119,25.  141,  30.  147,  25;  bona  fides 

180,30.  191,io. 
filia,  filiac  vasalli  multis  locis :  f.  domini 

90, 15. 

filius,  filii  multis  locis;    f.  fratris  90,25. 

104, 10 ;  f.  masculus  98, 10.  104.  108,  20. 

135,io.  152,5.  159,15. 
finire  causam,  controversiam  111,  20.  163. 

164,10.  167,so.  169,25.  172, 10;  fidelita- 

tem  187,20;  feudum  195,25. 
tinis  et  refutatio  173,  5 ;  ad  f.  perducere 

170, 10. 

tlumina  navigabilia  182, 20. 
forceps  157,30. 

14* 


212  Index  rerum 

forma  fendi  203,25;  f.  fidclitatis  120,30. 

121,35. 

fratcr  multis  locis:  f.  patris  104, 10. 
fraus,  fraudulenter,  fraudulentus  102,  25. 

119,  L   126.   153,  10.  104,  10.   105,  20. 

170,15.  176,25.  177,15.  180,35.  182.1. 

192,  L 

Fredericus,  Fridericus  (I)  154,1.  163, 15. 

177,25.  180,1.  182,15;  (II)  193,20.  194,35. 
fructus,  fruges  130,  so.  159.  169, 1. 171, 10. 

189,20.  201.  204,30.  205;  f.  pcndentes 

159,25.  204,  35. 
fundus  150,20.  159,io.  162,10. 
furari  157,  30. 
furtum  178, 15. 
fustilms  pereutere  155,  5. 

Gambolado,  Ugo  de  139,  20. 
gastaldia  86.  96,20.  191,  so. 
gastaldius,  gastaldus  86.  96,5. 
generalis  alienatio  153, 1. 
generatio,  secunda,  tertia  177, 10.  191,25. 
geniculum  85,  15. 

(ierardus  Cagapisti  149, 15.  158.  160,  20. 

161,20.  164,25.  165,10.  166,io.  174  ,  25. 

175. 
gladius  157, 15. 

gradus,  quartus  94,5.  153,1.  161,5;  scp- 

timus*  85,  15;    gr.  succedendi  129,  1; 

ordo  gr.  166,25;  gr.  eccl.  197,1. 
gratia  domini  161,5;  g.  ecclesiac  179,20; 

imperatoris  154;  corrupti  gratia  116. 

184. 

Gregorius  septimus  196, 15. 
guardia  86.  88.  96,  20.  191,  30. 
guarentarc  164, 10. 

guerra  157,85.  158.  159,5.  201,  10.  203,  20. 

Habitare  simul  130,25. 

habitatio  187, 1.  195, 25. 

liabitus  religionis  160,  30. 

liasta,  symbolum  investiturae  116, 1. 

liebdomadae  quatuor,  8cx  107,20.  165. 

llenritus  iuiperator  183, 1.  192, 15.  195,  25. 

lierba  158,5. 

licrcditarium  debitum  171, 10;  f.  187,  80. 

189,1.  199,io;  onus  171,20;  sacramen- 

tum  185,10. 
bereditas  154.  166, 20.  175, 10;  b.  universa 

171, 10. 

bercs  multis  locis;  h.  legitimus  84, 20. 
91,  so.  98,5.  129,30.  131,10;  b.  mascu- 
lus  94,  5.  104,  30.  126,  10.  129,  30.  134, 15. 

135,25.  143,35.  153,25.  190.15. 

hodie  98, 15.  166,5.  170,25. 
bomicidium  178, 15.  199,  20. 
homo  156,  5.  166, 20. 

bonor  feudi  91,  30.  122,25.  188, 15  ;  h.  im- 
perii  180, 15;  h.  erclesiasticus  169,5; 
h.  rectus  domini  120, 25. 

hostenditiae  168,25. 


et  verborum. 

hostis :  in  hoste  regis  105, 1 ;  persequi  in 

bostem  168,  30;  h.  facere  93, 15.  169, 1. 

Idonei  testes  95,25.  96.  112,  10.  117,  20. 

136,  25.  149, 15.  156,  30.  183,  30.  192,  25  ; 

i.  persona  203,  25. 
ignorans    113,30.    123,85.    127,5.  153. 

169,25.  170,i;  ignorantia  119, 10.  204, 30; 

i.  justa  113,  5. 
immiscere  se  =  concumberc  145,  25. 
immobilia,  i.  rcs  1  15,  25.  143,  30. 
impendere  f.  85, 20,  compositionem  155, 5. 
imperator    98,  so.   101, 85.   102.  103,  10. 

111,10.  119,  1.  122,  10.  125,  20.  127,15. 

139,25.  148,25.  154,1.  175,25.  176.  177. 

178,20.    179,  15.   182.   193,35.  194,35. 

195,  25.  196.  198,  20. 
imperfcctus  166,  10. 

imperialis  benevolentia  175,  30;  i.  consti- 

tutiones  189,  25. 
imperium  142, 1.  175,30.  176, 10.  177,30. 

179,25.  180,15. 

imponere  servitutem  124, 10. 

improprie  93,5.  101, 10.  141,25;  improp- 

rium  f.  188,  15. 
impubcs  151,30. 

incestas  nuptias  contrahentcs  182,  25. 
includerc  dominum  146,  25. 
incremcntum  feudi  89,  30. 
inculpare  vasallum  de  culpis  103,5.  199,15. 
incuria  vasalli  124, 10.  195,  25. 
indcterminate  promittere  scrvitium  144,  5. 
195,  1, 

indignatio  domini  146,25,  regis  179,5. 
indignus  182,  20;     i.  beneficio   145, 10. 
146, 1. 

indivisum  habere  f.  151, 15.  187. 

infamia  106.  176, 30.  181,20. 

infantia  106. 

inferior  dominus  164,25. 

infeudarc   166,35.  179,  20.  181,5.  186,  10. 

intidclitas  168, 10. 

infitiari  149,  15.  151,  1. 

ingratitudo  vasalli   143.  144,25.   147, 1. 

183, 1.  206,  5. 
ingratus  vasallus  143.  144, 15. 
ingrcdi  pcr  vim  vicum  146,  5. 
ingressus  curiae  189,  85. 
inimicitia  106. 
ininiicus  183,  5. 

injuria    122,20.    123,15.    146,5.  148,10. 

155,  5.  178, 15.  206,5. 
innocentia  155,  35.  156,  30. 
inopes  vasalli  190,5. 
inopia  :  laborare  inopia  178,  25;  redigere 

ad  in.  198, 1 ;  in.  probationum  95,  30. 

117,20. 
insrius  dominus  126,  1. 
insidiari  174,25;  morti  146,  10;  insidiae 

clandestinae  183,  5. 
insinuare  litteris  149, 15. 
instrumentum  176,  30,  184.  188,20;  pub- 


Index  rerum  et  verborum. 


213 


licum  116,15.  117,20;  publice  confec- 

tum  149,  so. 
intcndere  112, 10. 
intentio  =  contentio  101,  so. 
intcresse  153,5;  i.  praestarc  152,5. 
interficere  dominum  192, 20;  i.  fratrem 

148, 15.  160,  20. 
interpellare  vasallum  110. 
intcstato  ab  succedcrc  152,  20. 
introitus  arcbiepiscopi  106,  1. 
invadere  advocatiam    157,  so;  aliqucm 

155,  10;  praedia  198,  15. 
invadiare  155, 15. 
invasio  =  pignoratio  204,  20. 
invcnire  vcritatem  108,  10. 
investire  multis  locis. 
invcstitio  109,5.  110,  10.  114,5. 
invcstitor    91,35.  95,  1.   156,5.    164, 10. 

165,  35. 

investitura  115,  30  ct  tnultis  aliis  locis. 
invitus  dominus  126,  L 
irrationabiliter  97,  20.  158,15. 
Italia  179,  25.  181, 10. 
Italici  principes  180, 10. 

Jactura  grandis  patrimonii  145, 15. 

jamia  beati  Petri  102,  30.  103, 15. 

judcx  133,  5.  149,  5.  154,  25.  155.  156. 

157,  10.  158,  1.  162,  30.  163,  1.  164, 10. 

171,25.  172,5.  176,15.  177,  25.  178,  20;  ; 

j.  curtis  102,5;  j.  palatinus  180, 15; 

j.  ordinarius  133,  5;  j.  legis  200,5; 

j.  bonus  130,  5.  158, 1;  j.  sollers  147, 10. 
judicare  107,  25.    111,  10.  135,5.  137,5. 

138,  10.  150,20.  155,  1.  170,15.  192, 10. 

195,15;  j.  jure  feudi  85,25;  j.  pro  ani- 

ma  126,  20.  180,  20  ;  rcs  judicata  149,  20. 
judicialis  potestas  178,5. 
judiciarius  ordo  157,25. 
judiciura  115,  10.  149,  20.  153,15.  156,15. 

158,1.  188;  j.  curiae  133,  20.  139,15. 

172, 10;  j.  parium  101,  35.  102,  5.  107, 10. 

187,  so;  j.  divinum  —  lmraanum  156, 30. 
jugales  195, 10. 

juramentum  96, 15.  162,  20.  163,  25.  169, 15. 

177  ;  j.  fidelitatis  119,25.  121,40. 
jurare  multis  locis;  j.  tidelitatem  120. 

134,10.  187,15.  194,80. 
jurisdictio  120,25.  179,15.  188,  1. 
jurisperitus  1 15, 15. 

jus  (singuli)  154,15  rtc. ;  aliquid  jus  170,10; 

uti  jure  128, 15.  163,20;  de  jure  92,  20; 

jure  86,  10.  87,  5.  88,  20.  90,  20.  91,  5. 

96,35.   191,1;  j.  feudi  85,25.  89,20. 

154,35.  170,30.  172,so.  189,20.  193, 20. 

194,io;  j.   heneticiale  155,  20;  j.  suc- 

cessionis ,  successorium  84.  139,30;  j. 

Komanum  114,  35;  j.  gentium  203,  20; 

j.  novum  85,15;  j.  curiae  194,5;  juris 

constitutio  197,  5. 
jusjurandum  96.  97,  1.  107,35.  117.  118,5. 

120, 10.  130, 10.  133, 15.  150.  154.  175, 10. 


178,  l.  188,20;  j.  fidelitatis  137,20.  145,5. 
jussus  105,  25. 

justitia  97,  30.  98,  l.  121, 10.  146, 10.  177, 25. 
178,  20.  182,  so.  200,  5;  j.  et  judicio 
dictante  156;  j.  regni  176,5;  rigor 
justitiae  155. 

Kalendae  Augusti,  Martii  159,20.  205,1. 

Laborare  inopia  178,30;  1.  cum  domino 
106,5  =  conari  90, 10.  174,  25. 

laicus  87, 10.  161, 10.  165,  30.  196,30.  197, 1; 
1.  persona  196,  25. 

lancca  157, 10. 

Langobardi  vide  Lomhardi. 

laqueo  suspenderc  157,  30. 

latroncs  publici  157,20. 

latus  :  a,  ex  latere  85, 10.  161,5.  202,  30. 

laudatio  curiae  186, 20;  parium  187, 10. 
192,20.  200. 

legispcritus  115,15. 

legitimus,  beres  84,  25.  91,  20.  98,  5.  129,30. 
131,  10.  160,  10;  filius  151,  25;  iniles 
156,35;  8oboles  160, 15;  legitime  118,  20. 
191, 1. 

lcvare  faidam  85, 5. 

lex,  leges  85, 1.  96, 10.  143,  20.  153, 10. 

158,1.  166,25.  177;  1.  scripta  115,20; 

secundum  leges  178, 15;  vivere  per  ean- 

dem  1.  183,  3o;  1.  divina,  humana  154, 10; 

1.  edictalis   176,  20.  177,  30;  1.  pacis 

179,5;  1.  Conradi 84, 20.  127,  15.  133,30. 

163,30;  1.  Lotharii  I  95, 15;  1.  Lotha- 

rii  III  97,15.  119,  1.  180,25;  1.  Lon- 

gohardorum  114,85.  168,  10.  203, 5;  1. 

Romanae  115, 10.  203,5;  1.  Salica  160, 10. 

=  conditio  :  ea ,    alia ,   arctiori  lcge 

160,5.  165,5.  172,25.  194,  30.  197,5. 
libcllarius,  lihellarium  150,  10.  204,25;  1. 

nomine  180, 15;  1.  terra  204,25. 
libellus  =  liber  115,  5 ;  =  contractus 

libellarius  91,5.    97.   98,15.  126,25. 

167,25.  170,so.  171.  172,so  ;  I.  perpe- 

tuus  97,  25. 
liher  I.  II.  114,85;  lihrorum  aue.toritas 

121, 1;  1.  sanctus  187,5. 
lihcrare  dominum  146,25.  168, 10;  lihe- 

rare  pignus  1 14, 1 ;  a  contractu  1. 152, 15. 
liheri  129,5.  131,20.  138,  1.  193,25. 
liheri  bomines  140,20.  183,25. 
lihertas,  libertinitas  196,  1.  197. 
liherti  ecclesiae  197,  15. 
librac  10  :  155,5.  160,  5.  178,  25;  20  : 

155,10.  157,5.  178,io;  5  :  155,10;  3: 

178;  1  :  178,35;  50  :  178,10;  100  : 

178, 10. 
ligium  f.  193,  20. 
linea  agnationis  174.  202,  35. 
lis  110,  5.  131,  35.  182,  10;   1.  mortalls 

106,  25. 

litigare  132,  25.  192,  10;  litigator  156,  20. 
litigium  133,5. 


214 


ludex  reruni  et  verborum. 


locare,  locatio  126,25.  186, 10. 
Lombardi,  Longobardi  114,  35.  125,  10. 

168,  io.  202,  »o. 
Lombarda  96,  10.  139,  L  183—185. 
Lombardia  168,  so. 

ionga  possessio  163,25;  longissimum  tcm- 

pus  203, 15 
longinquitas  temporis  197, 10. 
Lotbarius  I  95, 15.  102,25.  103, 10.  177; 

III 119,  l.  125,25.  148,25.  167, 10.  170,  W. 

175,25.  176,30.  180,25.  187,10. 
Lucca  103,80. 
Lucius  193,  20. 
lupi  157,  20. 

Magistratus  178,20.  182,  so. 

magnum  f.  92,25;  m.  pars  f.  169,15;  BL 

periculum  152,25. 
majestas  regia  154,5;  majestatis  crimen 

182,  30. 

major  aetas  151,  30;  m.  actatc  118,5. 

179,15;  m.  14  annis  181, 10;  m.  domi- 

nus  164,5.   182,5;  m.  judex  178,  25; 

m.  curia  190, 10;  m.  potestas  139;  ni. 

valva8sor  93,  5.  99,  l.  1<X),  20.  101,  10. 

102.  103,25.  128,1.  140,1.178,15.  190, 10. 
mala  fides  188,5.  189,  so;  m.  ingcnium 

177,  15;  malo  ordine  139,5;  male  trac- 

tare  155,  10. 
maldius  annonae  157,  5. 
manifestare  credentiam  101.  141, 30;  de 

secrcto  123,5. 
mansio  in  castro  155,35.  156, 1. 
mansus  89, 10.  202,  15. 
Mantua  103, 15. 

manumissio,  manumittcrc  196,5. 

manus  155,1;    m.  amittcrc  181,5;  de 

manu  eripere  156,  25;    m.  imponcrc 

197,1;  m.  impiac  146,5;  manu  calida 

155,io;  refutare  in  m.  domini  126, 10. 

131,  »o.  205, 10;  manu  sua  jurare  156,  25; 

manu  quarta,  militari  156,  25. 
marcbia  98,25.  127,25.  139,25.  181,20. 
marcbio  83, 15.  93,  5.  103,  20.  127,  25.  154,5. 

176,15.  177,so.  178,10.  180,15.  190, 10. 

196. 

maritus  100.  131, 15.  132.  134,20.  140,30. 
189, 10. 

Martius,  mensis  159,20.  201.  204,35. 
masculinus  sexus  99,  10.  129, 10.  140,5  etc. 
masculus,  mares  multis  locis;  m.  dcscen- 

dentes,  hcrcdcs,  filii  85, 15.  94,5  104. 

126,10.  131,10.  134,25.  135,  10.  152,5. 

159,  15.  173, 10  etc. 
mater  100, 10.  173,  20. 
maternum  f.  100,  15.  141,  1;  m.  bona 

141,  5  ;  m.  res  151, 20. 
matrimonium  151, 20.  152, 15.  160, 1.  194,15. 

195,20;  m.  recte  contractum  147,1. 
medietas,  medium  f.  88,15.  90,25.  91, 1. 

97,io.  98. 

Mediolancnses  97,  15.    112,  25.    113,  25. 


114,5.  144,io.  158,25.  161,25.  162,1. 

173,io;  M.  arcbicpiscopu8  166, 1;  M. 

curia  85, 25.  128, 15.  144, 10.  201 ;  M. 

usus  167,5. 
Mcdiolanum  103, 15.  160,  10.  164.  168. 

205,  5. 
meliorarc  f.  159, 10. 
melioratio  f.  159, 15. 

nicmbruni,  amitrere  122, 20;  membrorum 
diniinutio  178, 20;  m.  domini  jurare 
120,  25. 

memoria  :  in  m.  babcre  121,5;  memo- 
riae  tradere  199,25;  divae,  bonae  mc- 
moriac  119, 1.  125,25.  148,25. 

mentem  domini  jurare  120,25. 

mcntio  :  mentionem  babere  174, 10;  m. 
conscientiae  163, 10. 

mercator  157, 15. 

metus  justus  179, 15. 

miles  101,25.   102,35.  103,30.  105—107. 

108,  5.  113.  114.   135.   137,  40.  150. 

153,10.  156.  164,30.  165,1.  174, 10.  176. 

187,  5.  190—192.  194,  20.  195,  10.  198, 15. 

199,20;  m.  natione  legitimus  156,35; 

m.  Cbristi,  Dei  —  saeculi  138,  40.  198,  5. 
militare  196, 15. 

militaris  manus  156,  25  ;  m.  ordo  102,  35. 
militia  clericalis  198,5;  militiae  stipen- 

dia  179,  so.  196, 10. 
ininiini  valvassores  93, 10.  100,35.  141, 10. 
ministerialcs  157,35. 

niinor,  aetate  118.   151,25.  190.  191, 1; 

m.  aetas  205,20;  m.  judex  178,25  ;  m. 

valvassor  83,  25.  85,  20.  93,  10.  99,  5. 

100.  101,15.  102.  128,10.  140,1.  141. 

142.  178,15. 
niissus  domini  111, 10;  imperatoris  101,  35. 
mittcre  in  possessionem  87,  5.  123,  20. 

138, 30. 

mobiles  rcs  154,25;  m.  bona  155,40. 
moderni  93,20.  166,35.  202,  »0  ;  m.  tcm- 
pus  85. 

modius  annonac  157,5.  168,30. 
monachus  196,  311. 
monctac  182,20. 

morganaticam,  matrimonium  ad  160, 10. 
mors  89,35.  90, 10.  94,  so.  106.  125,  10. 

130.   145,  15.   146,  10.    150,  25.   160,  1. 

168,20.  169,5.  175,1.  195,25.  203,16. 
mos,  morcs  91, 10.  112,  25.  115,5.  148,5. 

150,25;  more  solito  127,  20;  mores  cu- 

riarum,  locorum  1 15,  5.  143, 10.  203,  10; 

morc  praedecessorum  180, 5. 
movcre  controversiam,  quaestionem  87,  25. 

150,io;  m.  judicem  162,30. 
mnUsr  151,20.  190, 30.  194, 15.  202,  no. 
municipalis    consuetudo  203, 5.  m.  lex 

205, 15. 
mutus  92,  25.  166,  10. 

Nancisci  possessionem  f.  109, 10.  162, 15. 
natura  feudi  92,  35.  172,  30.  173,  1;  n. 


Indcx  rcrtim  et  vcrhorum. 


215 


perpetui  libelli  97,  30  ;  n.  successionis 

f.  173,20. 
naturales  filii  151,  25. 
navium  praestatio  182,  25. 
necessarius  :  necessario  154,  20;  n.  testis 

161,  15.  183, 1.  184,10. 
necessitas  :  necessitate  150,  so;  necessi- 

tate  suadente  125,  25. 
negare  feudum,  investituram  108,5.  110, 10. 

117,  10.   136,  10.   137.  140,  25.  151,  1. 

165,20.  169.  175,15. 
negotium  119,15.  149.  194;  negotia  ge- 

rere  189, 15. 
nepos  84, 20.  93,  so.  98, 15.  99, 1.  104, 1. 

129.  140.  173,  20 ;  =  fratris  /ilius  90. 
neptis  129,10.  190,  20;  n.  ex  filio  domini 

90, 15. 

nobilis  176, 15 ;  n.  conjux  160. 
nominatim  dicere,  jurare  84,  so.  118, 15. 

120,25.   143,35.  153,5.   188,15;  exci- 

pere   182,  15.  190,  15;  investire  199 ; 

pacisci  189, 10. 
notae  feudorum  183, 15. 
notare  =  evacuare  102, 25 ;  =  proscri- 

bere  155,  25. 
notarius  176,  25. 
novare,  noviter  128,  20.  202,  30. 
novus  :  de  novo  190,  25;    tanquam  de 

novo  recipere  179,  20;  n.  constitutio, 

lex  182,25,  205,15;  n.  feudum  99.20. 

118,10.  119,20.  129,25.   130,1.  132,1. 

133,io.  135,  20.  150,5.  171,20.  173,15; 

n.  investitura  161,25.  162,5.  173,15. 
nummi  in  f.  dandi  1 49,  20. 
nuntiare  122,  so.  159,5.  167,5. 
nuntius  111,  15.  159,  10.  184, 10. 
nupta  filio  domini  90,  15. 
nuptiae  incestae  182,  25. 
nurus  domini  145,  25. 


Obertus  de  Orto  114,30.  142, 15.  149, 15. 

158.   160,20.  161,20.  164,25.  166,10. 

174.  175.  201,5. 
oblatio  fidelium  179,20. 
obligare  pignori,  pro  pignore  90, 25.  91,5. 

113,  10.  123,25.  180,10. 
observantia  197,  5. 

observare  85,26.  93,  20. 94, 1.  97, 25.  102,35. 

103,1.  110,20.  111,10.  164,i.  203,io; 

o.  pacem  177,30. 
obsidere  dominum,  domum  domini  159, 10. 

192, 20. 

obtinere  88,20.    89,20.    153,5.   162, 10. 

194,15;  =  valere  90,20.  115,5.  122, 1. 

144, 10.  164, 15.  183, 10.  203, 10. 
occidere  hominem  154,  20. 
odium  :  corrupti  odio  116, 20.  184,15. 
offendere  123, 10.  158,5.  167, 20.  174,  20. 

181  — 183;  offensum  habere  200,  10. 
offerre  pares  116,2«;  peuuniam  114;  ser- 

vitiuni  152,20.  167,5. 


officium  gerere  138,  15 ;  o.  ecclesiatsticum 
155,30;  o.  parium  137,20;  0.  notarii, 
scribae  176,  so.  181,  5. 

onus,  hereditarium  171, 20;  0.  probatio- 
nis  130,  5. 

opinio  vasalli  gravatur  147,  20. 

oppidum  178,  10. 

opponcre  defensionem  124, 5.  137,  5. 

ordinare  in  invcstitura  104,  80. 

ordinarius  judex  133,5. 

ordinatio  defuncti  93,  80. 

ordo  198  :  ex  ordine  88, 5 ;  secundum 
rectum  ordincm  91,  10;  malo  ordine 
139,5;  0.  militum  102,35;  o.  judicia- 
rius  157,  24. 


Pabulare  equum  158,  5. 

pacisci  99,  25.  140,20.  189,10. 

pactio,  pactum  99.  113, 10.  117,  35.  119,  25. 

123,30.  129,20.  130,20.  140,15.  153,  30. 

160,25.  173,20.  190,20.  196,io.  199,5. 

201,  20.  204,  25. 

pagenses  183,  30. 
palatini  judices  180,  15. 
palatium  182,  30 ;  p.  comitis  157,20. 
pandcre  secreta  120, 20.  123,5. 
l'apa  92,io.  103, 10. 
Papia  103,  15.  187,  10. 
paradcgium,  pcradeguni,  128,  25. 
parangariae  182,  25. 

paratus  :  ad  servitium  152,25.  159,  5;  ad 

satisfaciendum  182,  5. 
parens,  parentcs  106,20.  108,30.  163,5. 

192,  25.  195, 15.  202, 15.  204, 1 ;  p.  com- 

munis  118,  so.  129,  25. 
parentela  178,  35. 
•  parcs  curiae,  curtis  multis  locis. 
Panaa  108, 20. 
parricidium  148,15.  206,  10. 
]iars  fcudi  multis  locis;    pars  domini 

114,15.  163,15.  192,20;    ah  utraque, 

neutra,  advcrsa,  diversa  partc  119,15. 

128,25.  133,io;  partes  regni  184,15; 

partes  =  reyio  115,5.  196,20. 
partiri  f.  194,  10. 
pater  multis  locis. 
paterni  parentes  204, 1. 
paternuiu  f.  88,  15.  94,  10.  96,  so.  99,  20. 

100,15.  127,io.  129,25.130,5.132.133. 

134,20.  141,1.  148,20.  150,6.  153,25. 

160,25.   166,10.   167.   171,10.  172,5. 

173,85.  176,85.  187,20.  188,80.  191,  15. 

199,  10.  202.  203, 15.  204,  15.  206,  10. 
patria  203,  80. 
patriarcha  190, 10. 
patrimonium  145,  15. 
patrona  197,  «6. 
patrocinium  ecclesiac  1 97,  85. 
patrucles  173,  30;  fratres  p.  85,  10. 
patruus  190,  20.  191,  35;  p.  magnus  129,30. 
pax  154.  177 — 179;  p.  constituta  154, 20; 


216 


Indcx  rcrum  ct  vcrhoruni. 


p.  violata  155, 20.  156, 25;  p,  lcgni 
170,  5. 

peccarc  in  dominum  148, 10;  in  vasallum 

153,  »o. 
peccatum  108,  15. 

pecunia  113,  15.  114, 1.   130,10.  152,  30. 

155,  15.  159,  10.  175,  20.  184, 15. 
pcndentes  fructus  159,25.  204,35. 
pensio  duoruni  denariorum  12C,  so. 
percipere  fructus  159,25. 
perdere  f.  14C,  10.  158,  15.  1C0,  30.  1C5, 15. 

1GC,  20.  1G7,io.  108  ,  25.  109,  5.  179,30. 

187,  15.  203,  20. 
pertidus  121,35. 

pergere ,  perscqui  in  cxcrcitu  85,  30,  in 

hostem  108,  30. 
periculum  magnum  152,25. 
perjurium  113,5.  152,25.  108,15.  199,20. 
perjurus  121,35. 
perinutarc  203. 
permutatio  203.  204. 
persequi  in  hostcm  108,  30;  =  prosequi 

aliquem  150,5. 
persona  84.  119,  10.  154,  15.  109,5.  177,5. 

178,35;    p.  secunda,    tertia,  quarta 

104,30.  105,5;  p.  clericorum  111,30; 

p.  domini  140,  5  ;  p.  ecclesiastica  92, 15. 

95,10.  150,30.  154,10.  191,5;  p.  laica 

196;  p.  principalis  112,25;  p.  testiuin 

111,35. 

personale  scrvitium  152, 1. 

pctcre  84.  124,  10.  102,25;  p.  feudum 
153,30;  p.  investituram  100.  144,  15. 
1G8,  20.  177,20.  181,io;  p.  caiiihiuni 
149,io;  p.  tidclitatem  144,25.  193,  35. 
194,35;  p.  hostenditias  108,  25;  p.  rcm 
117,io;  p.  servitium  152,  25  ;  p.  trihu- 
tum  198,  20. 

1'ctrus  heatus  102,30.  103,15. 

1'hilihertus  cpiscopus  120,30. 

pignorare  180,  30. 

pignus  88,35.89.90,25.  91,5.  9G,  15.  113. 

114,5.  125,io.  155,15.  180,io.  189,  25. 
Pisa  103,  80. 
piscationes  1»2,  30. 
1'lai  cntini  113,  25. 

placcrc  :  milii ,  aliis ,  plerisque,  quihus- 
dam  placet  124,25.  133,1.  105,  10. 
172,20.  191,1.  sapientihus  placet  190, 15. 

plaustra  182,  25. 

pleheji  128,  20.  177,  35. 

plebs  92,  5.  127,  30. 

poeniterc,  dominum  152,  10. 

polliceri  tidelitatem  144, 15.  108,  20. 

pontifex  197,  15;  p.  Bomanus  194, 1.  198. 

pontiticalis  apex  198,25. 

populus  111,1.  156;  in  populo  154,  25; 
p.  universus  103,  30.  175,  25.  177,  15. 

portio  fcudi_96,  25.  130,20.  135,30.  147,25. 

188,  80.  191,  30. 
portus  182,  20. 

possessio  80, 25.  87.  88, 15.  89, 25.  107. 


109.  112,30.  113.  115,30.  110,10.  118,15. 
121,15.  150.  152,io.  102.  1C5.  18C,  20. 
197,  5.  203,  15. 

possessor  f.  95,  30.  110, 15.  150,  20.  199,  35. 
203,  20. 

possiderc  multis  locis. 

potcstas  :  potcstatem  habere  100,  35. 
117,35.  124,1.  170,15.  198,20;  p.  do- 
minorom  88, 5 ;  p,  judicialis,  judicii 
157,io;  p.  regia  155, 20;  p.  constitu- 
endi  magistratus  182, 30;  potestas  = 
princeps  127,  30;  p.  niajor  139,15;  p. 
saecularis  196,  20.  198,5. 

praehcnda  198. 

prachcre  adjutorium  152, 15. 

praedium  124,25.  150,  10.  155,15;  p.  ec- 
clesiasticum  198, 15. 

praedo  157,  15. 

praejudicium  gcneratur  124, 15. 
praelati  ecclcsiarum  191, 1. 
praclium  145, 10;  p.  campcstre  90,5. 
pracmium  :  amore  vel  praemio  110,35. 
praepositus  83, 10.  92, 15. 
praescriptio  100,25.  180,  so.  189, 1 ;  pr. 

30  annoruiii  127,5.  151, 10;  pr.  longi 

temporis  189,  30. 
praestare  f.  85, 20 ;  jusjurandum ,  sacra- 

mentum  1 1 1 ,  25.  112,  25.  1 1 8,  5.  1 20, 10. 

1G2,  20.    163,25;     tidelitatem    123, 20; 

Bervitinm  168,  -m.  194  ;  auxilium  122,35. 

123,5;    intcrcsse,   utilitatem  123,20. 

152,  15;  iinpcdiinentum  122,  so. 
pracstatio  annua  128,25.  136,  35. 
praevalcre  :  scntentia  pr.  132,5.  134,5. 
prccariae  95, 15. 

pretium  86,  1.    93,15.    100, 40.  118,35. 

119,5.  124,io.  141,15.   148,  30.  152,5. 

157,  1.  159,15;  corrupti  pretio  116, 25. 
primates  locoruin  177,  35. 
princcps  93, 1.   127,20.   193,  so.  198,15; 

pr.  Italici  180, 10  ;  pr.  saecularis  198, 15. 
principalis  causa  137,15;  pr.  sacramen- 

tum  185,10;  pr.  pcrsona  112,25;  pr. 

quaestio  150,5;  pr.  res  205,15. 
privare   feudo    159, 10.    161,1.    163,  20. 

165,20.  160,20.  107,15.  108,15.  172,  20. 

181  — 183;  pr.  proprietatc  172,20. 
privatus  97,  30.  98,  1. 
proavus  199, 10. 

prohare  80, 15.   87,30.   88.   89.  110,15. 

112,io.  11G.  1  17,20.  133.  149.  154,20. 

15G.  161.  102.  105,15.  174,25.  183,10. 
prohatio  117,15.   130,5.  190,5.    191, 10; 

pr.  aperta  109,  10;  pr.  legitima  188; 

pr.  testium  1 1 2, 30 ;    deticere  in  pr. 

88,30.    118,5.    133,  10.    150.  103,25. 

109,  25.  202,  15. 
proceres  170, 10.  180,  15.  194, 1. 
proclainare  ad  curiam  145, 1. 
proclamator  155,  20. 
procurator  119, 15. 

producere  f.  ad  vitam  tidelis  84;  pr.  in- 


Index  remm  et  verborum. 


217 


vestitorem  166, 15.  104, 10;    pr.  tcstes 

116,  30. 
professio  197.  198. 
proficisci  Romam  84,  is. 
progredi  per  successionem  85,  10. 
proles  171, 10;  pr.  feminea  129, 15.  100,25. 
proinulgare  legem,  constitutionem  84,  20. 

125,25.  180,  25. 
proneptcs  129, 10. 

pronuntiare  (a  sapientibus)  130,  5.  134,  iu. 

148,20.  195,  15.  204,  80. 
propinquior,  propinquus  175,5.  192,25. 
proprietas  88,15.  125,5.  143,  30.  153, 20. 

160,  10.  170,  10.  172,  20. 
proprius,  propric  85, 20.  93,5.  109,3«. 

170,io.   172,30;   pr.  dominus  181, 10; 

pr.  feudum  80, 15.  135,  5.  142, 10.  104,5. 

109.  per  proprium  vendere  180,  10. 
proscribcre  155,  30.  150;  bona  proscrip- 

torum  182,25. 
proscqui  lcgcs  158, 1. 
prospicere  sibi  123,  30.  135,  30. 
provincia  150,  20.  157,  15. 
proximior,  proximus  118,35.  119,5.  148,10. 

174,  5;  pr.  agnatus  127, 10.  130,5.  152,5. 

100, 25.  204,  15.  206, 5. 
prudentes  114,  5.  195,  85. 
puberum  sacramenta  1 79, 10. 
publicare  =  confiscarc  154  ,  25.  179,  5. 
publicum  instrumentum  110, 15.  117,  20. 
puclla  132,  15. 

pugna  :  108, 10;  in  pugna  100,5;  facerc 

p.  85,5;  =  duellum  192,  25. 
pngnare  150,35.  203,20. 
pulsarc  155,  20.  156,  25. 

(Juaererc  :  fidelitatem  191,25;  investi- 

turam  192,  5. 
quaestio  111,30.  130,  10.  134,  30.  136,  so. 

137,5.  142,5.  150,  10.   151,20.  153,30. 

171,  25.  194,35.  195,35.  202,10.  203,30. 

204,  so. 

quantitas  123,  30;  qu.  fcudi  199,5. 
quarta  125, 10. 

quartus  gradus  94,5.  101,5.  153,1. 
quasi  possidcrc  117, 10:    qu.  vindicaru 

124,5.  190,5;   quasi  refutatio  167,  3o; 

quasi  de  novo  b.    investirc  171,2". 

173,  15. 

quiesccrc  :  aut  juret  aut  quiescat  110,35. 
quietus  :  quicta  acceptio  117, 10;  quiete 
possidere  111,  15 ;  qu.  obtinere  150,  20. 

Rapina  150,  20. 

ratio,  rationes  88.  97, 1.  118.  120,  20. 
148,  5.  152,  20.  188, 1 ;  naturalis,  civilis 
140,  30;  r.  feudi  communis  117,25;  sal- 
vis  rationibus  186,  20.  200, 1  ;  auditis 
rationibus  186,  15  ;  clarescere  ratione 
87, 10  ;  ratione  quartac  125, 10. 

rationabilis  usus  93,  20.  98, 20.  166,  35  ; 
rationabiliter  190, 1.  193, 20. 


ratum  babere  87, 10.  105,35.  167,  25.  170,20. 
rccadcre  in  causam  fcudi  170,25. 
rcceptatores  malefactorum  179,  1. 
reciperc    investituram    1 18,  10.    149, 10. 

203,15;    liereditateni  154,35.  155,15; 

servitium  102, 15;  testes  110,10.  111,35. 

102,1;  laesioncm  122,  20. 
rccognoscere  f.  120, 20.  135,  10;  donum 

investiturac  156,  10. 
rcctores  locorum  177,35.  178, 1 ;  r.  ec- 

clesiarum  180, 10.  198,  15. 
rcctus  :  r.  feudum  117,  15.  188,25.  190,25; 

r.  lionor  120,25;  r.  ordo  91, 15;  recte 

85,25.  87,25.    118,20.   122,10.   123, 30. 

124,1.  147,1.  153,10.  104,15.  167. 
rccupcrare  fcudum   152,5.   170,  so;  jus 

171,1;  pignus  113,  15;  rem  122.35. 
recusare  bercditatem  175,5;  r.  jurarc 

114,  25.   116,  35;    r.  facere  scrvitiuiu 

140,  15. 

reddere  pretium  101,5.   119,5.   141, 15. 

152,  10;  testimonium  103,  20. 
rcdcmptio  fcudi  127, 1. 
redimerc  f.  108,  25.  127,  10.  192,  so. 
refcctio  et  respiratio  158,5. 
referre  jusjurandum,  sacramentum  110,35. 

1 17, 15.  133, 15.  163,  1. 
refutare  f.  91,5.  126,  15.  131,  30.  132,5. 

167,15.  171,5.  173,15.  199,25.  205,  10; 

=  recusare  146,  20. 
rcfutatio  127,5.  167,15.  173,5. 
regalia  182, 15;  regale  f.  164, 1;  nuinen 

182,  30  ;  r.  dignitas  98,  25.  139, 25. 
regia  auctoritas  154,  15;    ditio  154,35; 

majestas  154.5;  potestas  155,20. 
regbnen  judicis  158, 1. 
regionis  consuetudo  115,1. 
rcgnum  154, 15.  176,5.  192, 15;  regni  con- 

suetudo   115,1.  158,io;    r.  capitanei 

83, 15;  r.  fideles  180, 10;  r.  usus  100, 15. 

141,i.  188,25;  r.  valvasores  83,  20. 
regredi  :  f.  89, 85. 

regressus  91, 15.  172,5.  204,5.  205,  10. 
religio  95,  so.  96,  5 ;  liabitus,  votum  reli- 

gionis  138,5.  151, 10.  160,  80. 
rcligiosus  locus  182,85. 
rclinquere  aliquid  92, 30 ;  dcscendentein 

134,20;  tiliam  108,20.   134,25.  135, 10. 

136,1.  175,i;  filium    135,5.    151, 20; 

fratrem  104,5;   masculum  92, 20;  = 

derelinquere  183,  10. 
remanere  :  proprictatc  remanente  143,35; 

r.  in  communi  casa   130,25;  =  non 

petere  106,  25. 
rcinittere  defcnsionein  88, 10. 
rcmovere  152, 10;   a  successione  84,  30, 

85,5.  129,io.  202,25;  v.  testes  136. 
remotus  :  gradu  161,5;  loco  159,1. 
renuntiarc  saeculo  138, 1. 
renovare  sacramentum  178, 5. 
renuere  facere  scrvitium  158,  30. 
repetere  f.  91, 15.  141,  u. 

15 


218 


Indcx  rerum  et  vcrborum. 


repraesentare  se  domino  151, 16;  r.  bona 

judici  155,40. 
repudiarc,  repudium  14",  i.  171, 15.  202,  l. 
requircre  fidelitatein  187,15.  205, 15;  = 

petere  123,  l.  181,  so.  182,5;  =  itujiti- 

rere  156,  20. 
rescindere  mvestiturani  119,5. 
reservare  sibi  alii|uid  89, 15.  107, 15. 
respondcre  (in  .judirio)  137,  1;  Respon- 

deo,  respondetur,  responsum  est :  120,5. 

124,15.  131,20.  135,30.  139,5.   150, 15. 

152,15.  153,30.  172,5.  173,10.  174.  194.5. 
restitucre  (a  banno)  158,25;  r.  pretium 

86, 1 ;  feudum  88, 25.  89, 5.  93, 15.  149, 20. 

153,5.  109,  30;  r.  rem  119, 10;  r.  pos- 

sessionem  138,35.  139, 10;  r.  praedium 

198,15. 
restitutio  feudi  149,  so. 
retia  157, 15. 

retinere  feudum,  partem  fcudi  83,  5.  90, 1. 

92,25.   125,20.   132,15.   138,5.  147,15. 

151,5.  104,  20.  I06,io.   170,25.  179,25. 

180,15.  187,1.  191,5;  usum  beneticii 

98,20;  libellum  171,  5;  scrvitutcs  124, 10; 

fruges  189,25;  aliquid  feudi  nomine 

109,15;  sibi  aliquid  89;   r.  se  =  se 

alere  92,  30. 
reus  112, 25. 
revcrentia  salva  139,10. 
rcverti,  f.  multis  locis. 
rcvocare  alienationem  108,25;  donationem 

147,5;  fcudum  102.  108,  so. 
rex  103,io.  105, 1.  111,20.  122, 10.  154,35. 

155,20.  158.  103.104,1.  107,10.108,15. 

169,5.  170,20.  179,30.  196,15.  198,15. 

regis  capitanei  83, 15.  85,  20 ;  rcgis  val- 

vasores  83,  20.  85,  20. 
ripatica  182,  20. 

Roma  84, 15.  85,  25.  93,  15.  103, 15.  108. 

Romanus,  Romana  202, 20;  R.  civitas 
102,30.  103,15;  R.  jus  114,35;  R.  viri 
125,  10;  R.  imperium  170,5;  R.  ponti- 
fex  194,i;  Romanorum  imperator  154,1. 
175,  25.  177,25.  192,14. 

Roncalia,  Roncaliac  103, 15.  108,20.  170, 1. 
180,  5. 

rusticus  150,  25.  157,  10.  104,  25. 


Sacerdos  197, 15. 

sacramentales  12  :  95,  so.  90, 1.  112, 15. 

114,10.   103.  109,15.   192,25.  202,20; 

3  :  192,  20. 
sacramcntum  111,25.  112,  25.  149,  so;  do- 

mini  111,  20;  vasalli  117,35;  possesso- 

ris  110,15;  emptoris  169,25;  s.  fide- 

litatis  158,  20.  182, 15.  193,  20.  205,  20. 
saecularis  persona  190,25.  196,  20;  s.  po- 

testas  196,  20.  198,5;  s.  princeps  198,15. 
saeculo  abrenuntiare,  renuntiare  138,  1; 

Miles  saeculi  138, 10. 
Salica  lex  160, 10. 


salinae  182,  30. 

sancirc    105,  10.    177.    180, 20.    182, 15. 

183,10. 

Sanctac  Mariae  natale  150, 40;  sancta 

Dei  cvangelia  120, 15.  122,5. 
sanctio  125,  20.  178,  40.  180,25. 
sanguinis  effusio  155,5. 
sapientes  134,35.  149,15.  173, 10.  190, 15; 

s.  antiqui  85, 10;  iaudamentum  s.  103, 15. 
satio  fructuum  204,  40. 
satisdationem  facere  180,  20. 
satisfacere   155, 30.   181,30;  satisfactio 

179, 1. 

sciens,  scienter  105, 1.  122,35.  123, 10. 
127,5.  141,30.  165..20.  181,5.  188,5. 
192, 1. 

scientia  certa  151,1.  204,  20  ;  sc.  domini 

147,  25. 
scopae  157,  so. 
scriba  181,5. 

scribere  :  quod  scriptum  est  136,  30. 
scriptum  143, 20;    in  scriptis  inscrere, 

ponere,  reduccre  1 76.   1 88, 10.  1 89,  5. 

190, 1. 

srripturae  sacrosanctae  110,25;  scr.  li- 

bertatis  197,  20. 
scutifcri  180,20. 

Seius  131,30.  132,1.  135,  20.  152,5.  153,30. 
sella  157,  15. 

Sempronius,  Scmpronia  131.  152,5.  153,25. 
senior  101.  102.  170,  20.  195,80. 
sententia,  sentcntiae  125,20.132,5.134,5. 

149,5.  172,20.  190,30.  195.  196,  1.  200,10; 

s.  capitalis  159.  25 ;  s.  diftinitiva  180,  20 ; 
separare  tilium  181,  30;  scparatio  domini 

et  vasalli  187,  20. 
septimanac  quatuor,  sex  155,  15. 
scptimum  gcniculum  85, 15 ;    s.  gradus 

85, 15.  94, 10. 
servare  fidem  147,  25;  s.  pacem  154,  15. 

177,  »5. 

servire  105,  20.  120, 20.  140, 20.  158,25. 
104,20.  165,1.  106,15.  167,5.186,20. 
192,30.  193.  194.  202,25;  s.  fideliter 
144,1. 

scrvitium  84, 20.  108,25.   144,1.   140,  15. 

151,io.  152,1.  158,20.   159,1.  162,15. 

167,  5.  175,  20.  176, 10.  180.  182, 1.  187, 1. 

194—196.   199,1.  203,15;    s.  certum 

187,i;  s.  personale  152,  1. 
servitus  124,5.  159,15.  170, 10.  195,35. 
servus  119, 10.  195,  35.  197,  20. 
sexus  masculinu8  99, 10.  129, 10.  140,5  etc. 
silentium  annalc  127,5. 
Sipontum  103,  20. 

soboles  190,  20  ;  8.  legitima  100, 15. 
solidata,  soldata  128. 
solium  regiae  majestatis  154,  5. 
sollemnitas  101,20. 

sollemniter  fieri  debct  invcstitura  110,5. 

solum  :  res  soli  115,20. 

solvere  debitum,  peainiani  113, 15. 175, 20; 


Index  rerum  et  verborura. 


219 


praedium  155,15;  pretium  159, 15;  ra- 

pinam  15G,  10;  redditus  117.  183, 15. 
soror  domini  90, 15.  145,25. 
spatiuin  7, 10  dierum  138.  144,  30.  cfr. 

199,  30;  s.  competens  181,  1. 
specialiter  dicere  85.  100, 10  j  investire 

100, 10;  agere  188, 15;  speciale  pactum 

117,  35.  123,  so.  160,  20. 
sperare  :  ita  ut  eis  amplius  sperare  non 

liceat  195,  »0. 
sponsalia  160,5. 
spon6are  160, 10. 
stabilire  84. 

stabilis  permaneat  alienatio  98. 
stantia  140,  20. 

stare  insimul  104,35;  st.  in  curia  166,20. 

187,io;  =  cunctari   152,25.  158,20. 

159,1.  168,20.    177,20.    181,10.  192. 

203, 15  ;  stat  per  dominum  187, 15. 
statuta  canonum  155,  so. 
Stepbanus  174,20. 
stipendia  militiae  179,  80.  196, 10. 
subjacerc  excommunicationi  196,  30. 
subjicere  :  subjecti  1 75,  30.  177,  so.  180,5; 

res  subjectae  92,  5. 
subire  sacramentum  149,  30.  163, 1 ;  sen- 

tentiam  154,  20. 
submovere  praescriptione  1 27,  5. 
substitutus  acceptabilis  193,  30. 
subterfugere  servitia  176, 10. 
succedere  84, 25.  85, 1.  93,  so.  94, 10.  98, 35. 

99.  100.  104,1.  106.    109,20.  129,1. 

140.  151,20.  152,20.  160,15.  173.  181,35. 

195.  196.  202. 
successio  85,io.  91, 10.  93,25.95,20.98,15. 

103,1.  115,30.  118,1.  125,5.  129.  130,1. 

131,20.  135,1.  139,30.  141,20.  151,25. 

161,30.162,1.173,20.    194,15.  196,1. 

202,  20. 

succcssor  86,  so.  94,  25.  95,  15.  106.  110, 15. 

113,35.  137,1.  148,5.  150,80.  165.  169,5. 

174,5.  185, 15.  197,  15. 
successorium  jus  84,  5. 
supcriores  m  ascendentes  173,25. 
surdii8  166, 10. 

susciperc  invcstituram  119,25.  123,  :>o; 
coronam  imperii  179,25;  in  guardiam 
88,  so. 

suspcndere  laqueo  157,  so. 
8ynodus  sancta  92, 10. 

Tacere  111,5  :  aut  juret  aut  taceat  : 

133,15.  152,io. 
temerarius  155, 5. 

tempus  :  sub  tempore  94,30.  165,  so;  t. 

antiquissimum  84, 1 ;  modcrnum  85, 15 ; 

certum,  statutum  86,10.  113, 10;  per 

longa  tempora  124,20. 
tendcre  retia  157,  20. 
tenere  feudum  89,  35.  94,  30  etc.  pro  feudo 

88,20.  162,io;  nsum  bcncficii  98, 20;  t. 

bereditatem  154, 30  =  observare  112,35; 


t.  legem,  pacem  164,20.  154, 15.  178. 

179    =  obligare  86,25.  94,25.   95, 1. 

149,30.  158,10.  167,20. 
tenor  investiturae  92, 10.  117,25.  135,  20. 

136,1.  195,i;  t.  constitutionis  176,20. 
terminare  controversiam  133,  30.  182, 10; 

litigium  133,5;    quaestioncm  111, 30. 

142,5.  171,25. 

terra  =  fundus    113,35.    114.    158, 1. 

202,15;  =  regnum  154, 15;  t.  Theu- 

tonica  169,  L 
tertia  125, 10. 

testatum  breve  86.  87.  88,  so.  89, 20.  116, 10. 

161.  190,5.  191, 10. 
testimonium  1 10, 20.  162, 5.  163,  20.  201,  20. 

205,25  ;  t.  bonum  156,*20.   157,  l;  t. 

sufficiens  155,25. 
testis  multis  locis;  testes  septem  157,  l; 

testes  quinque  183, 10 ;  probatio  testium 

112,  30. 

tbclonea  182, 20. 
tbesaurus  182,  30. 
Tbeutonica  terra  169,  1. 
Titius  122,5.  129.  131.  135,20.  152.153. 
193. 

tituli  ecclesiastici  92, 5 ;  t.  Lombardac 

96,io.  125,25.  127,15. 
tollere  arma  157, 10;  f.  100,  85.  141, 10. 
tractare  de  feudis  83, 10 ;  tr.  male  ali- 

qucm,  enormitcr  advocatiam  155, 10. 

157,20. 

tradere  possessioncm  152, 15. 166, 1. 191, 1. 

1 9o,  10 ;  pro  pignore  1 55, 15 ;  =  pro- 

dere  166,  20;  =  observare  189,  5.  195,5. 
traditio  190, 15 ;  justatr.  189,  30;  tr.  pos- 

sessionis  190,5.  199, 10. 
trabere  ad  dominum  133, 20;  ad  curiae 

judicium  172, 10. 
transactio  153,  15. 
transactum  90,  so. 

transferre  f.  85,25.  141, 20.  180,  35.  181,25. 

197,io;  possessioncm  152, 10;  jus  per 

libellum  171, 1. 
transigere  153,  15.  170,  15. 
transire  in,  ad  feminas  160,  25.  175, 1 ;  ad 

heredem  193, 20;    tr.  perj  provinciam, 

terram  157, 15.  158, 1. 
tribunal  :  pro  t.  scdere  180,  10. 
tributum  198, 20. 
tundere  157,  so. 
tutor  185, 15. 

Ubertus  de  Orto  ride  Obcrtus. 

Ugo  de  Gambolado  139, 20. 

ulteriores  agnati  129,20. 

ultio  canonica  198, 10;  u.  injuriac  1 48, 10. 

206,  5. 
l"rbanus  Papa  92,  10. 
ursi  157,20. 

usurpare  :  hodie  usurpatum  85, 15.  98,  20. 
usus  85,  10.  93, 20.  97, 10.  98,20.   115, 15. 
128,io.    152/20.  158.  162,1.   166,  35. 


220 


Index  rerum  et  verborum. 


167,  1. 179,  30.  181,  20:  usus  feudi  98, 20. 

115,5.  128,25.  194;  u.  regni  100,  U. 

141,1.  188, 25;  u.  roinprobatus  188,16. 

189,5;  u.  longaevus  197,5;  u.  curialis 

192,  15.  194.  199,  25. 
ususfructus  202,  25. 
uti  jure  128, 15. 

utilitas  =  interesse  123, 20;    u.  impcrii, 

rcjrnt  176,  20.  180,5. 
utilitcr  agerc  170, 15. 
uxor  99,35.  125, 10.  152,  15.  160, 10.  189, 10. 

195,20;  u.  domini90, 10.  101,20.  105,30. 

117  ,  30.  141,  30. 

Vacantia  bona  182,  20. 

vacua  possessio  123,  20. 

vaderc  ultra  annum  et  mensem  106 ;  v. 

ad  ecclesiam  117,30;  v.  in  posscssio- 

nem  162, 10. 
valvasinus  128, 10. 

valvassor,    valvasor,    vavassor    127, 20. 

128.  164,1.  177,  35  ;  regis,  repni  83,  20. 

85,20;  major93,  5.  99, 1.  100,20.  101, 10. 

102,5.  103.25.  128,1.  141.  142.178,10. 

190,io;    minor   83,25.   93, 10.  99,5. 

100,20.  102.  128,15.  141.  142.  178,  15; 

minimus  93, 10.  100,25.  141, 10. 
vasallus,  multis  locis. 
vectigalia  182,  20. 
vcliiculum,  supcr  ponere  157, 15. 
venatio  157,  20. 

vendere  allodium  179;  annonam  157,5; 

f.  91,20.  100,35.  105.25.  118,35.  126. 
]41,io.  164,15.  169,25.  170,5.  172,25. 
174,10.  180.  186,io.  203;  libelli  no- 
mine  180,  15. 
vendicare,  vindicare  134,3».  170, 10.  172,5. 
189,1.  195,15.  204;  pacem  177,25. 
178,  L 

venditio  170,  1.  174,  15.  179, 20.  204  ;  v. 

pcr  libcllum  126,  25. 
vcnditor  180,30.  181,1. 
vcneralibis  domus  138,1. 
venientcs  ex  latere  85,  W. 


ventilare  causam  156,  15.  168,5;  judicium 

188,25;  quaestionem  172,5. 
vcrbera  1 55, 10. 
vcrbnm  =  consensus  107,  1. 
veritatem  invenire  108, 10;  cclare  110,35; 

dicerc    184, 30;    cognosrcro    156, 20; 

scire,  ncscire  116, 30.  184,25.  192,25; 

inquirere   191, 15;    disccrnerc  jureju- 

rando  175,15.  190,5;  testari  175,15. 
Verona  103,20. 

verus  dominus  189,  30;  v.  feudum  173, 1. 
vetus  b.  118,io.  161,30.  204,5;  de  veteri 

190,25. 

via  publica  182,  20 ;  secunduin  viam  stans 

158,  5. 

viccdominicaria  188, 10. 
vicus  1 46,  5. 
villicaria  188, 10. 
vindemia  collecta  204,  35. 
vinum  1 28,  30. 

violare  pacem  155.  156.  178, 10.  179,1. 
violator  pacis  154  —  157.  178, 15;  v.  san- 

ctionis  178,40. 
vir  =  maritns  125, 10;  v.  Hacentini,  Me- 

diolancnses  113,25.  114,5;  v.  Lombardi, 

llomani  125,  10. 
viridis  silva  158,5. 

vitam  domini  jurare  120,25;  v.  suam  de- 
fendcre  154;  v.  amittere  122,  20;  usque 
ad  vitam  fidelis  84, 10. 

vocare  vasallum  138,25.  181,16;  curiani 
139, 10;  dominum  149,  5;  cum  curia 
133,25;  curia  vocante  172, 10;  v.  ad 
tcstimonium  110, 20;  v.  ad  feuduni 
153,1.  195,15;    v.  ad  successionem  f. 

151,25.  202,  25. 

vocatio  138,30;  v.  legitima  179,so. 
voluntas  domini91,»o.  97, 10.  98,5.  125,1. 

162,io.  167,15.  170,38.  172,30.203,30; 

v.  vasalli  164,15.  165,30.  181,25. 
voluntarie  154,  20.  156,25. 
votum  religionis  151,10. 
vulnerare  90, 10.  154,35.  192, 20. 


CORRIGENDA. 


l'ag.    16  lege  Anbolt  pro  Arnholt. 
„       41  N.  6  leije  mcbrfacb  in  dcr 

Titrlfnlgc. 
„      100  al.  39  lege  vendiderint. 
„      107  al.  20.  21  lege  6  pro  VI. 
„     110  al.  38  lege  testimonium  pro 

testimonio. 
„      125  al.  33  lege  praetercundum  pro 

practereundam. 
„      148  al.  23  lege  pronuntiatum  pro 

pronunriatum. 
„      149  al.  15  lege  infitiabatur  pro  in- 

fitiebatur. 


l'ag.  151  al.  2  lege  infitiatus  pro  infi- 
ciatus. 

„  154  al.  6  lege  litterae  pro  literae. 
„      158  al.  30  lege  denuntiatum  pro 

dcnunciatum. 
„      159  al.  7  lege  nuntiavit  pro  nun- 

ciavit. 

„      167  al.  6  lege  nuntiatum  pro  nun- 
ciatum. 
192  al  2  lege  96  pro  95. 
„     194  al.  43  lege  E  pro  A. 
„  197  al.  20  lege  obedicntia.